Kryzys i upadek Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Insurekcja kościuszkowska. Próba obrony państwa
Po klęsce wojny w obronie Konstytucji 3 maja w 1792 r. oraz drugim rozbiorze Polski, do którego doszło rok później, działacze sejmowego stronnictwa patriotycznego i twórcy ustawy zasadniczej schronili się w Dreźnie. Stamtąd inspirowali organizowanie spisków niepodległościowych na ziemiach polskich. Jednocześnie czyniono zabiegi, by uzyskać pomoc zbrojną ze strony Francji, która od 1792 r. toczyła wojnę z Austrią i Prusami. Próba ta skończyła się to fiaskiem, bo politycy francuscy nie zamierzali narażać się na konflikt z Rosją.
Opiszesz, jakie były przyczyny insurekcji kościuszkowskiej.
Scharakteryzujesz przebieg powstania kościuszkowskiego.
Wyjaśnisz, jakie jest przesłanie rysunku satyrycznego.
Audiobook - Tadeusz Kościuszko
Zapoznaj się z audiobookiem i wykonaj polecenie.
Tadeusz Kościuszko - naczelnik insurekcji, bohater dwóch narodów
Młodość i wykształcenie
Tadeusz Kościuszko urodził się 3 lutego 1746 roku w Mereczowszczyźnie na Polesiu. W wieku dziewięciu lat rozpoczął naukę w Kolegium Pijarów w Lubieszowie, jednak już po pięciu latach musiał przerwać edukację ze względu na kłopoty finansowe rodziny. Dziedzicem niewielkiego majątku rodzinnego został najstarszy syn, Józef, dlatego Tadeusz wybrał karierę wojskową. W 1765 roku wstąpił do Korpusu Kadetów Szkoły Rycerskiej i ukończył ją cztery lata później w stopniu kapitana. Następnie wyjechał do Paryża, gdzie przez pięć kolejnych lat studiował w Akademii Malarstwa i Rzeźby. Pobyt w przedrewolucyjnej, pełnej oświeceniowych idei Francji wywarł duży wpływ na jego przekonania polityczne i społeczne.
Pozycja społeczna
Po powrocie do Polski ze studiów w 1775 roku młody Kościuszko próbował swoich sił w wojsku, jednak bezskutecznie. W tym czasie próbował też zawrzeć związek małżeński z Ludwiką Sosnowską, córką hetmana wielkiego litewskiego Józefa Sosnowskiego. Hetman nie zgodził się na ślub, mówiąc: „synogarlice nie dla wróbli,a córki magnackie nie dla drobnych szlachetków”. Jak twierdzi Piotr Ugniewski „słowa te zabolały Kościuszkę, ale było [to] zgodne z ówczesnymi normami obyczajowymi funkcjonującymi wśród szlachty. Kościuszko był niezbyt bogatym szlachcicem, a Sosnowski wielkim panem pełniącym jeden z najważniejszych urzędów ministerialnych dawnej Rzeczpospolitej. Gdyby Ludwika Sosnowska wyszła za Kościuszkę, to byłby to mezalians”.
Brak perspektyw i podróż do Ameryki
Jesienią 1775 roku Tadeusz Kościuszko znalazł się w Dreźnie, próbując zaciągnąć się do armii elektora saskiego, jednak jego starania zakończyły się niepowodzeniem. Stąd wyruszył do Francji, gdzie dowiedział się o niepodległościowych dążeniach angielskich kolonistów w Ameryce Północnej. Niespełna rok później Kościuszko wsiadł na statek w porcie w Hawrze w północnej Francji i udał się w dwumiesięczną podróż do Ameryki.
Lepszy inżynier niż dowódca
Zdaniem wielu historyków Tadeusz Kościuszko nie był wcale wielkim dowódcą, takim na miarę Napoleona, ale raczej niezwykle utalentowanym inżynierem wojskowym. W czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych Kościuszko uczestniczył co prawda w kilku zwycięskich bitwach, jak na przykład Saratoga czy Ticonderoga, ale przede wszystkim zasłużył się przy budowie fortyfikacji, zwłaszcza twierdzy West Point nad rzeką Hudson. Za swoje zasługi w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych Kościuszko awansował na generała brygady armii amerykańskiej oraz otrzymał od Kongresu wysokie wynagrodzenie i ziemię na własność. Ostatecznie zdecydował się jednak na powrót w rodzinne strony.
W szeregach armii koronnej
Gdy Sejm Wielki uchwalił aukcję wojska, czyli powiększenie armii do 100 tys. żołnierzy, Kościuszko otrzymał swoją szansę na karierę w polskich siłach zbrojnych. W październiku 1789 roku król Stanisław August Poniatowski mianował go generałem majorem wojsk koronnych, co wiązało się nie tylko z awansem społecznym, ale również z polepszeniem sytuacji materialnej Kościuszki. W czasie wojny polsko-rosyjskiej w 1792 roku brał on udział w najważniejszych bitwach. Szczególną sławę przyniosła mu bitwa pod Dubienką, gdzie pokonał mające znaczną przewagę oddziały rosyjskie. Po przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej w lipcu 1792 roku Kościuszko podał się do dymisji i wyjechał z kraju.
W walce o wolną i niepodległą
Po wojnie z Rosją, jesienią 1792 roku, Tadeusz Kościuszko udał się na emigrację do Saksonii, gdzie wspólnie z byłymi przywódcami stronnictwa patriotycznego Ignacym Potockim i Hugonem Kołłątajem planował insurekcję. Gdy w marcu 1794 roku doszło do wybuchu powstania, stanął na jego czele. Kościuszko wierzył, że uda się zwyciężyć pod warunkiem zmobilizowania do walki z zaborcami nie tylko szlachty i mieszczan, ale również chłopów. Aby zachęcić ich do udziału w powstaniu, wydał Uniwersał połaniecki, w którym nadał chłopom wolność, zapewnił im opiekę państwa i zmniejszył wymiar pańszczyzny. Pomimo kilku sukcesów armia Kościuszki nie zdołała odeprzeć kontrofensywy znacznie silniejszych wojsk państw zaborczych i powstanie upadło. Sam Kościuszko trafił do niewoli rosyjskiej, z której został zwolniony w 1797 roku przez cara Pawła I. Przysiągł wtedy, że nigdy więcej nie wystąpi przeciwko Rosji.
Współcześni o Kościuszce
Józef Maksymilian Ossoliński tak pisał o Tadeuszu Kościuszce: „Jest to człowiek prosty i jak najskromniejszy w rozmowach, manierach, ubraniu. Z największą stanowczością i zapałem dla podjętej sprawy łączy dużo zimnej krwi i rozsądku. […] Może nie jest on umysłem transcendentalnym [przenikliwym], ani dość giętkim do polityki. […] Wystarcza mu naturalny zdrowy rozsądek, żeby słusznie oceniać rzeczy i robić najlepszy wybór od pierwszego rzutu oka. Ożywia go tylko miłość Ojczyzny, żadna inna namiętność nie ma władzy nad nim, uczciwość jego jest niezaprzeczalna. Zdaje się, że sobie przyjął zasadę, żeby zachowywać milczenie o tych rzeczach, o których byłoby nierozsądnie mówić otwarcie, ale gdy mówi, to szczerze i w dobrej wierze”.
Legenda Kościuszki
Dla pokoleń Polaków żyjących pod zaborami Tadeusz Kościuszko był ideałem patrioty, bohaterem walki o niepodległość, wzorem do naśladowania. Kiedy w listopadzie 1918 roku Polska odzyskała suwerenność, Józef Piłsudski, tak jak Kościuszko na krakowskim rynku w 1794 roku, przybrał tytuł Naczelnika. W kilka dni po śmierci marszałka w 1935 roku Jerzy Kossak namalował obraz pt. „Na progu wieczności”. Uwiecznił na nim Józefa Piłsudskiego, który wchodzi do katedry wawelskiej w celu udania się na wieczny spoczynek w kryptach królewskich. Na stopniach witają go bohaterowie narodowi, do których zaraz dołączy: książę Józef Poniatowski i Tadeusz Kościuszko.
Krzysztof Karol Daszyk, „Bo imię jego jest Polska”. Tadeusz Kościuszko w patriotycznej legendzie i politycznym micie czasów porozbiorowych, Kraków 2018.
Józef Maksymilian Ossoliński o Tadeuszu Kościuszce, w: Powstanie kościuszkowskie, oprac. Władysław Bortnowski, Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 22, Warszawa 1959, s. 35.
Bartłomiej Szyndler, Tadeusz Kościuszko, 1746–1817, Warszawa 1991.
Wywiad z prof. Piotrem Ugniewskim w 270. rocznicę urodzin Tadeusza Kościuszki,
Andrzej Zahorski, Naczelnik w sukmanie, Kraków 1990.
Napisz, w jaki sposób kariera wojskowa Tadeusza Kościuszki związana była z uwarunkowaniami społecznymi Rzeczypospolitej przedrozbiorowej.
Insurekcja kościuszkowska
Jesienią 1793 r. do kraju przybył przewidziany na dowódcę powstania Tadeusz Kościuszko i podjął starania, by odwlec wybuch walk aż do czasu umocnienia się siatki konspiracyjnej. Tymczasem jednak Rosjanie zabrali się za redukcję wojsk Rzeczypospolitej. Spowodowało to wybuch buntu jednostki jazdy narodowej, dowodzonej przez wciągniętego w spisek brygadiera Antoniego Madalińskiego. Jej żołnierze opuścili swój garnizon w Ostrołęce i ruszyli wzdłuż granicy zaboru pruskiego w kierunku Krakowa. W tej sytuacji Kościuszce nie pozostało nic innego, jak ujawnić się i 24 marca 1794 r. na krakowskim rynku ogłosić napisany przez Hugona Kołłątaja akt insurekcji narodowej. Na jej czele stanął on sam, jako Najwyższy Naczelnik o kompetencjach dyktatora, a pomocą miała mu służyć Rada Najwyższa Narodowa.
Naprędce usiłowano powołać pod broń wszystkich mężczyzn w wieku od 18 do 40 lat. Pierwszym zadaniem było stawienie czoła idącemu w ślad za brygadą Madalińskiego korpusowi rosyjskiemu. Do starcia doszło 4 kwietnia 1794 r. pod Racławicami. W zwycięskiej dla powstańców bitwie zasłużyli się zwłaszcza chłopscy kosynierzy, uzbrojeni jedynie w kosy z ostrzami osadzonymi na sztorc, którzy szturmem zdobyli baterię rosyjskiej artylerii. Dowodzący nimi Bartosz mianowany został chorążym i otrzymał nazwisko Głowacki. Niespełna dwa tygodnie później w Warszawie wybuchło powstanie. Garnizon rosyjski rozbito, zadając mu ogromne, bo sięgające aż 60% stanu straty, a w walkach wyróżnili się mieszczanie na czele z szewcem – pułkownikiem Janem Kilińskim. Z kolei 23 kwietnia 1794 r. dowodzący spiskiem wileńskim generał Jakub Jasiński pojmał podstępem hetmana litewskiego Szymona Kossakowskiego i przeciągnąwszy wojsko na swą stronę, opanował Wilno.
Schemat - Bitwa pod Racławicami
Zapoznaj się ze schematem przedstawiającym bitwę pod Racławicami, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Franciszek Smuglewicz, Przysięga Kościuszki na rynku krakowskim 24 marca 1794, 1797 r.opis alternatywnylic.CC BY‑SA 3.0, ContentPlus.sp.z o.o. na podstawie Wikimedia Commons
Podział administracyjny Rzeczpospolitej Obojga Narodów po 1793 r.opis alternatywnydomena publiczna, Wikimedia Commons
Wojciech Kossak, Kościuszko z kosynierami, Bitwa pod Racławicami; 1794 r.
24 marca 1794 r. na krakowskim rynku Tadeusz Kościuszko ogłosił Akt powstania obywateli, mieszkańców województwa krakowskiego, zachęcając wszystkich Polaków do podjęcia walki zbrojnej przeciwko Rosji. Zależało mu na jak najszybszym rozprzestrzenieniu insurekcji, dlatego 1 kwietnia wraz z 2 tys. żołnierzy wyruszył z Krakowa w kierunku Warszawy. Po drodze dołączyły do nich brygady gen. Antoniego Madalińskiego oraz płk. Jana Ludwika Mangeta. Kościuszko przeprowadził także mobilizację wśród chłopów, uzbrajając ich w kosy (dlatego nazywano ich kosynierami). Łącznie siły powstańcze liczyły około 6 tys. żołnierzy. Gdy tylko Osip Igelström, poseł i wódz naczelny wojsk rosyjskich w Rzeczpospolitej, dowiedział się o wybuchu powstania, rozkazał swoim żołnierzom stłumić zryw Polaków. 3 tys. dobrze wyszkolonych i wyposażonych żołnierzy rosyjskich wyruszyło spod Sandomierza na spotkanie z armią Kościuszki. Do pierwszej poważnej bitwy doszło ok. 50 km od Krakowa, w okolicach wsi Racławice., Obraz przedstawia scenę na rynku krakowskim. W towarzystwie całej armii Kościuszko składa przysięgę. Mapa przedstawia podział administracyjny Rzeczpospolitej Obojga Narodów w 1793 roku. Województwa utworzone na sejmie grodzieńskim. Województwa Korony zajmowały teren południowo- wschodniej Polski od Mazowsza po Krakowskie oraz zachodnią Ukrainę. Województwa Litwy zajmowały dzisiejszą Litwę, Białoruś. Inflanty zajmowały teren Łotwy. 2. Przed bitwą opis alternatywnylic.CC BY‑SA 4.0, Lonio17, Wikimedia Commons
Schemat bitwy pod Racławicami.opis alternatywnydomena publiczna, Polona.pl
Wojciech Kossak, Góra Kościejowska, pocztówka z 1906 r.
Wojsko polskie zajęło pozycje w okolicy niewielkiego wzniesienia dziemierzyckiego, natomiast oddziały rosyjskie rozstawiły się na dużo wyższej i na dodatek stromej Górze Kościejowskiej. Rosjanie znaleźli się w korzystnym położeniu i nie chcąc stracić przewagi, gen. Aleksander Tormasow wydał rozkaz do ataku., Mapa przedstawia Bitwę pod Racławicami 4.04.1794 rok. W Bitwie brali udział MBKN - Małopolska Brygada Kawalerii Narodowej, WBKN- Wielkopolska Brygada Kawalerii Narodowej. Poza nimi brała udział: piechota polska, kawaleria polska, kosynierzy i piknierzy, piechota rosyjska, kawaleria rosyjska., Ilustracja przedstawia pocztówkę z Góry Kościejowskiej. Fragment bitwy na tle pięknego pejzażu., 3. Polacy w defensywie opis alternatywnylic.CC BY‑SA 4.0, Lonio17, Wikimedia Commons
Schemat bitwy pod Racławicami.opis alternatywnydomena publiczna, Polona.pl
Wojciech Kossak, Jan Styka, Kozacy czugiewscy, pocztówka z 1919 r.
Natarcie wojsk rosyjskich nastąpiło po godzinie 15:00. Oddział gen. Tormasowa ruszył na centrum wojsk polskich, kolumna ppłk. Pustowałowa rozpoczęła obejście lewego skrzydła, którym dowodził gen. Zajączek, a zbliżające się posiłki pod wodzą gen. Denisowa miały uderzyć w żołnierzy gen. Madalińskiego, zabezpieczających od prawej strony Kościuszkę. Oddział Tormasowa starł się z centrum sił polskich, jednak ppłk Pustowałow i gen. Denisow nie przedostali się na czas na wyznaczone pozycje. Oddział Tormasowa ustawił się więc naprzeciwko wojsk Kościuszki, poczekał, aż Pustowałow znajdzie się na tyłach oddziału Zajączka, i rozpoczął ostrzał centrum, aby odwrócić uwagę Polaków od ataku na lewe skrzydło. Powstańcy ponieśli straty w potyczce z Kozakami, ale ostatecznie ich przepędzili., Mapa przedstawia Bitwę pod Racławicami 4.04.1794 rok. W Bitwie brali udział MBKN - Małopolska Brygada Kawalerii Narodowej, WBKN- Wielkopolska Brygada Kawalerii Narodowej. Poza nimi brała udział: piechota polska, kawaleria polska, kosynierzy i piknierzy, piechota rosyjska, kawaleria rosyjska., Pocztówka przedstawia Kozaków Czugiewskich na koniach w trakcie bitwy. 4. Odwrót Tormasowa opis alternatywnylic.CC BY‑SA 4.0, Lonio17, Wikimedia Commons
Schemat bitwy pod Racławicami.opis alternatywnydomena publiczna, Polona.pl
Wojciech Kossak, Generał Tormasow [daje rozkaz do odwrotu], pocztówka z 1906.
Około godziny 17:00 Tadeusz Kościuszko przerzucił część wojsk gen. Madalińskiego na lewe skrzydło i polska jazda odparła atak rosyjskich huzarów. Zaraz po tym sukcesie gen. Madaliński wrócił na prawą stronę, gotów do odparcia nadciągającego oddziału gen. Denisowa., Mapa przedstawia Bitwę pod Racławicami 4.04.1794 rok. W Bitwie brali udział MBKN - Małopolska Brygada Kawalerii Narodowej, WBKN- Wielkopolska Brygada Kawalerii Narodowej. Poza nimi brała udział: piechota polska, kawaleria polska, kosynierzy i piknierzy, piechota rosyjska, kawaleria rosyjska., Pocztówka przedstawia Generała Tormasowa, który daje rozkaz do odwrotu. 5. Atak kosynierów opis alternatywnylic.CC BY‑SA 4.0, Lonio17, Wikimedia Commons
Schemat bitwy pod Racławicami.opis alternatywnydomena publiczna, Polona.pl
Wojciech Kossak, Bartosz Głowacki zdobywa armaty rosyjskie, pocztówka z 1930 r.
Kościuszko zdawał sobie sprawę, że dotarcie Denisowa w okolice Racławic mogło przechylić szalę zwycięstwa na stronę Rosjan, dlatego postanowił zadać ostateczny cios osłabionym oddziałom Tormasowa. Przed zapadnięciem zmroku wydał rozkaz do ataku. 320 kosynierów, wspieranych przez artylerię i oddziały piechoty liniowej na flankach, ruszyło na Rosjan., Mapa przedstawia Bitwę pod Racławicami 4.04.1794 rok. W Bitwie brali udział MBKN - Małopolska Brygada Kawalerii Narodowej, WBKN- Wielkopolska Brygada Kawalerii Narodowej. Poza nimi brała udział: piechota polska, kawaleria polska, kosynierzy i piknierzy, piechota rosyjska, kawaleria rosyjska., Pocztówka ukazuje Bartosza Głowackiego w trakcie zdobywania armat rosyjskich. 6. Zwycięstwo opis alternatywnydomena publiczna, Polona.pl
Wojciech Kossak, Tadeusz Kościuszko pod Racławicami, pocztówka z 1930.
Naczelnik osobiście dowodził ofensywą na centrum wojsk Tormasowa. Atak kosynierów wywołał panikę wśród Rosjan. W ostatecznym rozrachunku powstańcy stracili ok. 300–400 żołnierzy, natomiast po stronie rosyjskiej odnotowano ok. 1200–1300 rannych i poległych., Ilustracja przedstawia grupę walczących konno. Na pierwszym planie Tadeusz Kościuszko pod Racławicami.
Dopasuj fragmenty źródeł do ilustracji.
Ilustracje wykorzystane w ćwiczeniu to fragmenty monumentalnego dzieła Jana Styki i Wojciecha Kossakowskiego „Bitwa pod Racławicami”, który powstał we Lwowie w latach 1893‑1894 z okazji setnej rocznicy powstania kościuszkowskiego. Po II wojnie światowej, gdy Lwów znalazł się w granicach Związku Radzieckiego, polskie władze wynegocjowały ze Związkiem Radzieckim przeniesienie obrazu do Wrocławia. Przez lata wystawiany był we fragmentach, gdyż polscy politycy obawiali się reakcji Moskwy na upublicznienie rekonstrukcji zwycięskiej bitwy Polaków w antyrosyjskim powstaniu. Budowa rotundy, gdzie miała mieścić się wystawa, była kilkukrotnie wstrzymywana ze względów politycznych. W 1980 roku dzieło wywieziono do Zamku Królewskiego w Warszawie, ale po kilku miesiącach Społeczny Komitet Panoramy Racławickiej, któremu przewodził rektor Uniwersytetu Wrocławskiego prof. Alfred Jahn, uzyskał zgodę władz na sprowadzenie „Bitwy pod Racławicami” z powrotem do Wrocławia. Panorama Racławicka została otwarta dla szerokiej publiczności w czerwcu 1985 roku i od tego czasu nieustannie cieszy się ogromną popularnością. 30 grudnia 2018 roku odnotowano odwiedziny 10‑milionowego widza.
Apel do chłopów - rewolucyjny uniwersał połaniecki
Warunkiem powodzenia insurekcji, rozpoczętej pod hasłem „wolność, całość, niepodległość”, było zyskanie poparcia jak najszerszych kręgów społecznych. Służyły temu takie gesty, jak przywdzianie przez Kościuszkę chłopskiej sukmany oraz akcentowanie zasług w walkach chłopów, mieszczan i Żydów. Wśród tych ostatnich zasłynął pułkownik Berek Joselewicz, który u schyłku powstania utworzył żydowski pułk jazdy. Symbole nie mogły jednak zastąpić aktów prawnych. Dążący do szybkiego zbudowania licznej armii Kościuszko 7 maja 1794 r. w małopolskim Połańcu nad Wisłą ogłosił uniwersał, w którym:
zniesiono poddaństwo chłopów, nadając im wolność osobistą;
zredukowano pańszczyznę, a uczestników insurekcji zwolniono z niej zupełnie;
zakazano rugowania z gospodarstw chłopów spełniających warunki ich użytkowania;
nadzór nad stosunkami wsi z dworem powierzono specjalnie powołanym urzędnikom.
To ostatnie postanowienie oznaczało zerwanie z blisko trzystuletnią zasadą nieingerencji państwa w sprawy między szlachtą a poddanymi. Rewolucyjny charakter insurekcji miał swoje konsekwencje w postaci sądów na targowiczanach, z których największy rozgłos zyskał wileński proces Szymona Kossakowskiego, zakończony powieszeniem. Ukarania zdrajców domagał się również lud stolicy, a jego nastroje podgrzewali radykałowie, nazywający siebie jakobinami polskimi, wśród których znaleźli się m.in. Jakub Jasiński, Józef Zajączek, Franciszek Ksawery Dmochowski, a także Hugo Kołłątaj. Specjalny sąd skazał uwięzionych członków konfederacji targowickiej na śmierć, a ich egzekucja odbyła się na staromiejskim rynku w Warszawie. Stanisława Augusta oszczędzono, choć pod oknami jego zamkowych komnat wystawiono symboliczną szubienicę – czytelny symbol opinii poddanych o królu.
Rzeź Pragi i upadek powstania
Tymczasem działania wojenne nie przebiegały po myśli dowódców powstania. Po przegranej bitwie pod Szczekocinami w połowie czerwca 1794 r. utracono Kraków, a wojska rosyjsko‑pruskie przystąpiły do oblężenia Warszawy. Zostało ono jednak przerwane z powodu wybuchu powstania w Wielkopolsce, na czele którego stanął generał Jan Henryk Dąbrowski. W sierpniu 1794 r. padło Wilno, a miesiąc później nowy kontyngent sił rosyjskich pod dowództwem generała Aleksandra Suworowa przekroczył Bug. Kościuszko, nie mogąc liczyć na pomoc z zagranicy, a chcąc zapobiec koncentracji rosyjskich wojsk, 10 października 1794 r. podjął próbę rozbicia innej ich części pod Maciejowicami. Zakończyła się ona jednak niepowodzeniem; ranny wódz dostał się do niewoli, nowym naczelnikiem został zaś Tomasz Wawrzecki, lecz słabnący duch insurekcji jeszcze bardziej podupadł. W dniu 4 listopada 1794 r. Rosjanie przypuścili atak na Warszawę od strony Pragi i, zdobywając ją, dokonali rzezi ludności, co miało zniechęcić Polaków do dalszego oporu.
Jaki był stosunek malarza do Rosji? Jakie uczucia wywołuje w Tobie scena przedstawiona na obrazie?
Jeszcze w trakcie walk z powstańcami rozpoczęły się negocjacje w sprawie ostatecznego podziału Rzeczypospolitej. W 1795 r. podpisano traktaty rozbiorowe.
Trenuj i ćwicz
Przeczytaj akt powstania i na jego podstawie wykonaj ćwiczenie.
Akt powstania obywatelów, mieszkańców województwa krakowskiegoPrzytłoczeni tym ogromem nieszczęść, znękani bardziej zdradą, aniżeli mocą oręża nieprzyjacielskiego, zostający bez najmniejszej krajowego rządu opieki, postradawszy Ojczyznę, a z nią używanie najświętszych praw wolności, bezpieczeństwa, własności, tak osób jako i majątków naszych, zdradzeni i naigrywani od jednych, opuszczeni od drugich rządów; my Polacy, Obywatele, mieszkańcy województwa krakowskiego, poświęcając Ojczyźnie życie nasze, jako jedne dobro, którego nam jeszcze tyrania wydrzeć nie chciała, idziemy do tych ostatnich i gwałtownych środków, które nam rozpacz obywatelska podaje. […] przekonani, iż pomyślny skutek wielkiego przedsięwzięcia naszego najwięcej od najściślejszego nas wszystkich zjednoczenia zależy, wyrzekamy się wszelkich przesądów i opinii, które obywateli, mieszkańców jednej ziemi i synów jednej Ojczyzny dotąd dzieliły lub dzielić mogą.
Źródło: Akt powstania obywatelów, mieszkańców województwa krakowskiego, [w:] Akt powstania kościuszkowskiego, tekst dostępny w internecie pl.wikisource.org, 1794.
Poniżej znajdują się fragmenty manifestu, którego autorem jest dyplomata i generał wojsk rosyjskich Osip Igelström. Po zapoznaniu się z nimi wykonaj ćwiczenie.
Manifest rosyjski przeciwko aktowi insurekcji kościuszkowskiejA
Występni autorzy tego dzieła [aktu powstania], w którym ukazuje się potworne zjednoczenie kłamliwych przejawów patriotyzmu i obwieszcza pogwałcenie prawa własności i gdzie najwyższa bezczelność łączy się z szaleństwem i pogardą wszelkiego szacunku, mają odwagę ujawnić swe nazwiska. […]
B
Tak wiele zbrodni nie zostanie nieukaranych. Oddziały Jej Cesarskiej Mości, dla której tak drogie jest utrzymanie spokoju w Polsce, już otrzymały rozkazy rozproszenia powstańców, co z resztą już z powodzeniem zaczynają robić. […] Trzeba, by intryga była ścigana, a hipokryzja zdemaskowana.
C
Niżej podpisany, [najwyższy] generał i minister pełnomocny Jej Cesarskiej Mości Wszechrosji, […], ma zaszczyt prosić króla i jego radę, by przyśpieszyć zwołanie sądów sejmowych i innych trybunałów, do których należy rozpatrywanie wyżej wymienionych przestępstw. […] Wypada jeszcze raz nakazać, by trybunały zdwoiły swą czujność w celu dojścia i wykrycia tajnych autorów i inicjatorów tych niepokojów, by wyjawić ich stronników i dać im poznać surowość prawa.
D
Powstańcy, których szalona wściekłość mogłaby wzywać pomsty, lecz którzy tylko ściągnęli na siebie pogardę, wyjawiając środki utrzymania swojej insurekcji, nie powinni być obrażani. Tak więc powody, dla których niżej podpisany składa swe prośby, nie mają innego celu jak tylko utwierdzenie w Polsce stanu tak potrzebnego jej spokoju, będącego jedynym środkiem zabezpieczenia jej bytu.
Źródło: Osip Igelström, Manifest rosyjski przeciwko aktowi insurekcji kościuszkowskiej, Warszawa 1794, tekst dostępny w internecie pl.wikisource.org.
Akt powstania dokładnie określił uprawnienia władz powstańczych. Przeczytaj fragment tekstu, a następnie wskaż w odpowiednich miejscach w tabeli oraz w zdaniu, czy dana kompetencja miała należeć do Naczelnika powstania, czy do Rady Najwyższej Narodowej.
Akt powstania obywatelów, mieszkańców województwa krakowskiegoUwolnienie Polski od obcego żołnierza, przywrócenie i zabezpieczenie całości jej granic, wytępienie wszelkiej przemocy i uzurpacji, tak obcej, jak i domowej, ugruntowanie wolności narodowej i niepodległości Rzeczypospolitej, ten jest cel święty powstania naszego. Za powszechną […] nas wszystkich wolą stanowimy co następuje:
3. Do władzy jedynej Naczelnika [Tadeusza Kościuszki] należeć będzie: urządzenie siły zbrojnej narodowej, nominowanie osób na wszystkie stopnie wojskowe i sposób użycia tejże siły zbrojnej przeciw nieprzyjaciołom ojczyzny i niniejszego powstania naszego. […]
5. Rada Najwyższa Narodowa opatrzy skarb publiczny na utrzymanie siły zbrojnej narodowej, na opędzenie [pokrycie] wszystkich wydatków wewnętrznych jako i innych, które uzna za nieuchronne w celu powstania naszego. […] Na koniec zatrudniać się będzie prostowaniem opinii publicznej i rozkrzewianiem ducha narodowego, aby ojczyzna i wolność była hasłem największych ofiar dla wszystkich ziemi polskiej mieszkańców. […]
9. Pod ten sąd [Rady] podpadać będą wszystkie zbrodnie przeciwko narodowi i czyny przeciwne świętemu celowi powstania naszego, jako zbrodnie przeciwko celowi zbawienia ojczyzny popełnione. Wszystkie te zbrodnie karze śmierci podpadać będą.Źródło: Akt powstania obywatelów, mieszkańców województwa krakowskiego, [w:] Akt powstania kościuszkowskiego, tekst dostępny w internecie pl.wikisource.org, 1794.
Przeczytaj fragment artykułu prasowego i dokończ zdanie.
Zapoznaj się z fragmentem artykułu prasowego i dokończ zdanie.
„Gazeta Rządowa” nr 7, z 7 lipca 1794Krygsrecht [sąd wojenny] za uknowaną i dopełnioną powyższą zbrodnią [oddanie Prusakom Krakowa bez walki], wiarę publiczną obrażającą, Ignacego Wieniawskiego wykraczającego w złamaniu przysięgi i ufności, jako zdrajcę Ojczyzny od szarży i czci odsądza, a za infamisa [zdrajcę] tegoż zadeklarowawszy, portret jego na publicznej szubienicy powiesić nakazuje. A gdyby kiedy w Kraju Polskim pokazał się, tedy komendy każde wojska Rzplitej winne są karać go, złapać i wyrok wymieniony na osobę Wieniawskiego natychmiast egzekwować.
Źródło: „Gazeta Rządowa” nr 7, z 7 lipca 1794, [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole. Powstanie kościuszkowskie, t. 22, oprac. W. Bortnowski, Warszawa 1959, s. 26.
Zapoznaj się z mapą, a następnie zaznacz „prawda”, jeśli zdanie jest prawdziwe, lub „fałsz”, jeżeli jest fałszywe.
Zapoznaj się z tabelą, a następnie zaznacz „prawda”, jeśli zdanie jest prawdziwe, lub „fałsz”, jeżeli jest fałszywe.
Julian Ursyn Niemcewicz, Pamiętniki czasów moich, oprac. Jan Dihm, t. 2, Warszawa 1957, s. 84.
Julian Ursyn Niemcewicz, Pamiętniki, w: Powstanie kościuszkowskie, oprac. Władysław Bortnowski, Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 22, Warszawa 1959, s. 30.
Dodatek do numeru 11 "Gazety Wolnej Warszawskiej" z 31 maja 1794 r., w: Powstanie kościuszkowskie, oprac. Władysław Bortnowski, Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 22, Warszawa 1959, s. 17.
Karol Wojda, O rewolucji polskiej w roku 1794, Poznań 1867, s. 90-92.
Jan Kiliński, Pamiętniki, w: Powstanie kościuszkowskie, oprac. Władysław Bortnowski, Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 22, Warszawa 1959, s. 33.
Zapoznaj się ze źródłami i uzupełnij poniższą tabelę, dotyczącą położenia chłopów na ziemiach polskich.
Źródło A
Konstytucja 3 maja 1791. Na podstawie tekstu Ustawy Rządowej z Archiwum Sejmu CzteroletniegoLud rolniczy, spod którego ręki płynie najobfitsze bogactw krajowych źródło, który najliczniejszą w narodzie stanowi ludność, a zatem najdzielniejszą kraju siłę, tak przez sprawiedliwość, ludzkość i obowiązki chrześcijańskie, jako i przez własny nasz interes dobrze zrozumiany, pod opiekę prawa i rządu krajowego przyjmujemy, stanowiąc, iż odtąd jakiebykolwiek swobody, nadania lub umowy dziedzice z włościanami dóbr swoich autentycznie ułożyli […], będą [one] stanowić wspólny i wzajemny obowiązek, podług rzetelnego znaczenia warunków i opisu zawartego w takowych nadaniach i umowach pod opiekę rządu krajowego podpadający. […] a chcąc jak najskuteczniej zachęcić pomnożenie ludności krajowej, ogłaszamy wolność zupełną dla wszystkich ludzi, tak nowo przybywających, jako i tych, którzy by pierwej z kraju oddaliwszy się, teraz do ojczyzny powrócić chcieli.
Źródło: Konstytucja 3 maja 1791. Na podstawie tekstu Ustawy Rządowej z Archiwum Sejmu Czteroletniego, oprac. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 2018, s. 65–66.
Źródło B
Uniwersał Kościuszki z obozu pod Połańcem z 7 V 1794 r.Tadeusz Kościuszko Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej. […]
Zalecam przeto komisjom porządkowym województw i ziem w całym kraju, aby następujące urządzenie do wszystkich dziedziców, posesorów i miejsce ich zastępujących rządców wydały:
Ogłosi ludowi, że podług prawa zostaje pod opieką rządu krajowego.
Że osoba wszelkiego włościanina jest wolna.
Że lud ma ulżenie w robociznach, tak, iż ten, który robi dni 5 lub 6 w tygodniu, ma mieć 2 dni opuszczone w tygodniu; który robił 3 lub 4 w tygodniu, ma mieć opuszczony dzień jeden; kto robił w tygodniu dzień jeden, ma teraz robić w dwóch tygodniach dzień jeden. […] Takowe opuszczenie trwać będzie przez czas insurekcji, póki w czasie władza prawodawcza stałego w tej mierze urządzenia nie uczyni.
Źródło: Uniwersał Kościuszki z obozu pod Połańcem z 7 V 1794 r., [w:] Epoka nowożytna. Teksty źródłowe. Tematy lekcji i zagadnienia do historii w szkole średniej, oprac. M. Ferenc, Kraków 2001, s. 273–274.
Słownik
(z łac. insurectio – powstanie) powstanie zbrojne
(wł. irredenta – niewyzwolona; ruch zjednoczeniowy we Włoszech na przełomie XIX i XX w.) dążenie do wyzwolenia narodowego, do wolności, do oswobodzenia spod czyjejś kontroli, władzy
daw. żołnierz pieszy; uzbrojony w kosę osadzoną na drzewcu
w czasie insurekcji kościuszkowskiej centralna władza cywilna z siedzibą w Warszawie, powołana przez Tadeusza Kościuszkę w obozie pod Połańcem; jej zadaniem był nadzór nad administracją cywilną kraju
długie męskie okrycie wierzchnie z sukna (prostej tkaniny z ręcznego krosna) lub wełny, rozszerzane na dole, powszechnie noszone przez chłopów
uczestnik konfederacji targowickiej, czyli spisku zawiązanego przez polskich magnatów w nocy z 18 na 19 maja 1792 r. w Targowicy (a faktycznie 27 kwietnia w Petersburgu); jego uczestnicy sprzeciwiali się reformom ogłoszonym przez Sejm Czteroletni i zapisom Konstytucji 3 maja; jest to również synonim zdrajcy
(z łac. universalis – powszechny, ogólny) odczytywany publicznie list władz lub akt prawny dotyczący ważnych wydarzeń, spraw gospodarczych, wojskowych, wyznaniowych; także akt zwołujący szlachtę na sejm lub pospolite ruszenie