Kryzys i upadek Rzeczypospolitej Obojga Narodów
II rozbiór Rzeczypospolitej
Konsekwencją decyzji Sejmu Wielkiego i wojny w obronie Konstytucji 3 maja było zawiązanie przez przeciwników reform konfederacji targowickiej i zwrócenie się konfederatów do carycy Katarzyny II o pomoc. Targowiczanie przejęli władzę, lecz bojąc się przenieść do wrogo wobec nich usposobionej Warszawy, rządzili z Brześcia nad Bugiem, w stolicy zaś znalazły się rosyjskie wojska okupacyjne.
Caryca chciała ukarać Rzeczpospolitą za próby samostanowienia wbrew polityce Rosji, tymczasem Prusy dążyły do kolejnych zdobyczy terytorialnych kosztem Polski. Droga do drugiego rozbioru stanęła otworem.
Opiszesz międzynarodową sytuację Rzeczypospolitej przed II rozbiorem.
Ocenisz, co zdecydowało o porażce Rzeczypospolitej w wojnie z Rosją w 1792 roku.
Wskażesz, które ziemie utraciła Rzeczpospolita w wyniku II rozbioru, oraz przedstawisz inne najważniejsze postanowienia traktatu rozbiorowego.
Scharakteryzujesz atmosferę, jaka panowała podczas obrad sejmu grodzieńskiego w 1793 roku.
3 maj się święci
Konstytucja 3‑go maja. Co na to zaborcy?
Uchwalenie konstytucji usprawniającej rządy i zamanifestowanie niezależności przez Rzeczpospolitą najbardziej uderzało w interesy Rosji i Prus. Katarzyna II wyraźnie traciła wpływy w Polsce, natomiast Fryderyk Wilhelm II obawiał się wzmocnienia Rzeczpospolitej i jej ewentualnych dążeń do odzyskania zagarniętych przez Prusy prowincji. Ponadto Berlin (Prusy) chciał poszerzać swoje terytorium kosztem państwa polskiego, a nie bronić status quo. Austria była skłonna poprzeć polską Ustawę Rządową, która zakładała przekazanie polskiego tronu po śmierci Stanisława Augusta elektorowi saskiemu. Cesarz Leopold II liczył na stworzenie układu, w którym połączona unią Rzeczpospolita i Saksonia zneutralizują aktywność Prus, co zagwarantuje utrzymanie równowagi politycznej w regionie. Fryderyk August II uzależniał jednak swoją decyzję o przyjęciu polskiej korony od reakcji wszystkich państw zaborczych, zwłaszcza Rosji.
Uchwalenie konstytucji usprawniającej rządy i zamanifestowanie niezależności przez Rzeczpospolitą najbardziej uderzało w interesy Rosji i Prus. Katarzyna II wyraźnie traciła wpływy w Polsce, natomiast Fryderyk Wilhelm II obawiał się wzmocnienia Rzeczpospolitej i jej ewentualnych dążeń do odzyskania zagarniętych przez Prusy prowincji. Ponadto Berlin (Prusy) chciał poszerzać swoje terytorium kosztem państwa polskiego, a nie bronić status quo. Austria była skłonna poprzeć polską Ustawę Rządową, która zakładała przekazanie polskiego tronu po śmierci Stanisława Augusta elektorowi saskiemu. Cesarz Leopold II liczył na stworzenie układu, w którym połączona unią Rzeczpospolita i Saksonia zneutralizują aktywność Prus, co zagwarantuje utrzymanie równowagi politycznej w regionie. Fryderyk August II uzależniał jednak swoją decyzję o przyjęciu polskiej korony od reakcji wszystkich państw zaborczych, zwłaszcza Rosji.
Rewolucja francuska a Polska
Wypadki we Francji miały duży wpływ na wydarzenia w Rzeczpospolitej. Aktywność francuskiej dyplomacji w tej części Europy praktycznie wygasła, gdyż rewolucjoniści skupili się na tłumieniu kontrrewolucji i mobilizacji sił na wypadek interwencji Austrii w obronie króla Ludwika XVI. Wobec nieuchronności konfliktu między Francją a cesarstwem Habsburgów pod koniec 1791 r. cesarz Austrii Leopold II intensywnie zabiegał o sojusz z Prusami. Przetasowania na arenie międzynarodowej skutkowały zbliżeniem się Austrii i Prus, a ich sojusz źle wróżył Polsce. Kiedy Francja wypowiedziała wojnę Austrii 20 kwietnia 1792 r., Katarzyna II przyjęła tę wiadomość z zadowoleniem. Osobiście potępiała działania rewolucjonistów, a dodatkowo związanie Prus i Austrii na zachodzie Europy dawało jej wolną rękę w Rzeczpospolitej.
Konfederacja targowicka
Pomimo usilnych starań stronnictwa patriotycznego i dworu stosunkowo duża część szlachty pozostawała przeciwna konstytucji. Przywiązana do swoich wolności, utyskiwała na zniesienie wolnej elekcji. W jej oczach ustanowienie monarchii dziedzicznej groziło wprowadzeniem absolutyzmu, który łączyła z tyranią i despotyzmem. Niezadowolenie budziły także nielegalny sposób uchwalenia konstytucji, pozbawienie szlachty gołoty prawa do czynnego udziału w sejmikach oraz otworzenie furtki do likwidacji podziałów stanowych. Te sceptyczne nastroje rozbudzali przedstawiciele obozu hetmańskiego, którzy zamierzali unieważnić wszystkie wprowadzone od 1788 r. ustawy. W marcu 1792 r. Stanisław Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski i Franciszek Ksawery Branicki oraz Szymon Kossakowski udali się do Petersburga, gdzie podpisali akt konfederacji przeciwko nielegalnie uchwalonej Konstytucji 3 maja 1791 r. i uderzającym w szlachecką wolność reformom Sejmu Wielkiego. Konfederaci wezwali na pomoc Katarzynę II, a ta chętnie jej udzieliła, usprawiedliwiając w ten sposób zbrojną interwencję wojsk rosyjskich w Polsce, planowaną od dłuższego czasu. Akt konfederacji został ogłoszony 14 maja 1792 r. w Targowicy na Ukrainie – przyznanie, że zwołano ją w Rosji, a nie w Rzeczpospolitej, czyniłoby ją nielegalną.
Wojna w obronie konstytucji. Mir, Zieleńce, Dubienka i kapitulacja
Wojsko polskie liczyło ok. 57 tys. żołnierzy i pod względem wielkości sił odstawało od liczących w sumie 100 tys. żołnierzy oddziałów rosyjskich. Również poziom wyszkolenia żołnierzy i ich wyposażenie nie dorównywały temu, którym dysponowali rosyjscy dowódcy. Taktyka przyjęta przez rząd w Warszawie sprowadzała się do rozstawienia oddziałów wokół granic i cofania się w miarę przebiegu działań wojennych w kierunku Warszawy, tak aby uchronić ją możliwie jak najdłużej przed zajęciem przez obce wojska.
W jakim celu malarz wyeksponował właśnie tę scenę?
Wobec osamotnienia na arenie międzynarodowej i przewagi militarnej Rosji król próbował porozumieć się z Katarzyną II. Zaproponował przymierze i oddanie polskiego tronu jej wnukowi Konstantemu, ale caryca nie zamierzała iść na ustępstwa. Zaleciła Stanisławowi Augustowi zaprzestanie działań wojennych i przystąpienie do konfederacji targowickiej, co wiązało się z oddaniem realnej władzy w państwie liderom Targowicy. Podczas narady króla z najbliższymi współpracownikami, m.in. Ignacym Potockim, Hugonem Kołłątajem i Adamem Kazimierzem Czartoryskim, większość opowiedziała się za przystąpieniem do konfederacji i król tak też uczynił. W ten sposób zakończył wojnę polsko‑rosyjską, ale poświęcił reformy Sejmu Czteroletniego. Część elit politycznych, w tym najbliżsi współpracownicy Stanisława Augusta, którzy jak Hugo Kołłątaj doradzili mu szukanie porozumienia z Rosją, potępili później tę decyzję, oskarżając go o zdradę.
Mapa - wojna polsko - rosyjska w 1792 roku
Zapoznaj się z mapą i wykonaj polecenie.
Liderzy konfederacji targowickiej:
Stanisław Szczęsny Potocki (1752- 1805), wojewoda ruski. Od 1784 roku należał do opozycji antykrólewskiej i współpracował z Rosją. Był z przekonania republikaninem, zwolennikiem ograniczenia roli monarchy w państwie do minimum. Próbował udaremnić próby reformy ustroju na sejmie czteroletnim. W 1792 r. został pozbawiony przez Sejm wszystkich urzędów.
Franciszek Ksawery Branicki (1730‑1819), hetman wielki koronny. Początkowo był stronnikiem Stanisława Augusta Poniatowskiego, jednak po I rozbiorze stanął na czele własnego stronnictwa, opozycyjnego wobec dworu i opierającego działalność na współpracy z Rosją. Należał do przeciwników Sejmu Wielkiego i Konstytucji 3 maja.
Seweryn Rzewuski (1743‑1811), hetman polny koronny. Od 1775 r. był związany z Franciszkiem Ksawerym Branickim. Występował przeciwko Radzie Nieustającej i dążył do zachowania dawnego ustroju Rzeczpospolitej. Podczas Sejmu Wielkiego wydawał liczne pisma publicystyczne, w których zwalczał projekty stronnictwa patriotycznego.
Józef Kossakowski (1738‑1794), brat Szymona Kossakowskiego, biskup, pisarz i publicysta. Od lat 80. XVIII w. był związany z rosyjskim ambasadorem w Rzeczpospolitej. Jako zagorzały przeciwnik Konstytucji 3 maja wraz z bratem organizował konfederację targowicką na Litwie, szukając przy tym możliwości wzbogacenia się.
Bitwa pod Zieleńcami rozegrała się 18 czerwca 1792 r. Wojska polskie (15,5 tys.) pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki odniosły zwycięstwo nad armią rosyjską (11 tys.). Dla uczczenia tego sukcesu Stanisław August ustanowił order Virtuti Militari. Dziś jest on najwyższym polskim odznaczeniem bojowym.Jan Piotr Norblin, Bitwa pod Zieleńcami, 1792. Bitwa pod Dubienką miała miejsce 18 lipca 1792 r. Zaledwie 5 tys. żołnierzy polskich pod dowództwem Tadeusza Kościuszki odniosło w niej niespodziewane zwycięstwo nad liczącym 25 tys. (!) żołnierzy korpusem rosyjskim generała Michaiła Kachowskiego. Chwalebne czyny i dokonania armii księcia Poniatowskiego, grafika z 1823 roku. Dlaczego niektórzy historycy uważają, że legenda Kościuszki miała swój początek w bitwie pod Dubienką?
Liczebność armii polskiej: ok. 57 tys. żołnierzy. Dane na podstawie: Tadeusz Cegielski, Łukasz Kądziela, Rozbiory Polski 1772‑1793‑1795, Warszawa 1990, s. 236.
Zapoznaj się mapą, a następnie wskaż prawda czy fałsz.
Zaznacz prawda lub fałsz.
Porozumienie rosyjsko‑pruskie
Król pruski Fryderyk II, 25 października 1792 r. wysunął żądania terytorialne wobec Rzeczypospolitej, domagając się wcielenia Wielkopolski do Królestwa Prus. W razie sprzeciwu wobec jego zamiarów zagroził wycofaniem się z koalicji antyfrancuskiej.
Żądanie pruskiego monarchy przekształciło się w utajnioną propozycję wystosowaną do Rosji w sprawie II rozbioru części ziem Rzeczypospolitej. Caryca Katarzyna II niechętnie zgodziła się na wspólny zabór (z jej punktu widzenia było to odstąpienie części terytorium, nad którym faktycznie już sprawowała władzę).
23 stycznia 1793 r. podpisano w Petersburgu traktat podziałowy między Katarzyną II a Fryderykiem Wilhelmem II. Wojska pruskie weszły do Wielkopolski, a rosyjskie do wschodniej części Rzeczypospolitej. Żołnierze polscy bez walki wycofywali się z oddanych ziem. Jednym z nielicznych starć była obrona ratusza w Kargowej w zachodniej Wielkopolsce (obecnie województwo lubuskie) 27 stycznia 1793 roku. Polska kompania piechoty, dowodzona przez kapitana Stefana Więckowskiego, otworzyła ogień do wkraczającego do miasta batalionu pruskiego. Starcie zakończyło się porażką obrońców – rannych Prusacy dobili, a ratusz obrabowali.
Rządzący od połowy 1792 r. Rzecząpospolitą przywódcy konfederacji targowickiej byli zaskoczeni zajęciem przez Prusy polskiego terytorium. Ogłosili oficjalny protest, rozważali nawet walkę, zwołali w tym celu pospolite ruszenie. Jednak przebywający w Warszawie rosyjscy generałowie i dyplomaci szybko ich przekonali, że opór jest bezcelowy.
Zgodnie z postanowieniami traktatu rozbiorowego Fryderyk Wilhelm II objął we władanie całą Wielkopolskę, zachodnie Mazowsze i niewielki fragment Małopolski, utworzył nich Prusy Południowe. W granicach Prus znalazły się również ważne, bogate, handlowe miasta polskie: Gdańsk i Toruń. Rosja zajęła ogromny obszar ziemi mińskiej, bracławskiej, Podola i zachodniej Kijowszczyzny. Austria nie brała udziału w II rozbiorze.
Schemat - II rozbiór Polski
Zapoznaj się ze schematem oraz załączonymi tekstami źródłowymi i na ich podstawie wykonaj kolejne polecenia.
Wojska pruskie wkroczyły do Rzeczypospolitej i zajęły określone w traktacie rozbiorowym ziemie polskie do linii Częstochowa–Sochaczew–Działdowo, wkroczyły także do Torunia i Gdańska, to ostatnie miasto broniło się cztery tygodnie. W sumie Prusy zagarnęły województwa: poznańskie, gnieźnieńskie, kaliskie, sieradzkie, inowrocławskie, brzesko‑kujawskie, płockie, ziemię dobrzyńską oraz część województwa rawskiego i mazowieckiego. Pod panowanie króla pruskiego przeszło 57 tys. km² ziem zamieszkanych przez ponad milion osób.
Źródło: Mariusz Markiewicz, Historia Polski 1492–1795, Kraków 2002, s. 704–705., 2. Zabór rosyjski Katarzyna II [caryca Rosji] po interwencji w Rzeczypospolitej nie była zdecydowana na rozbiór, miała nadzieję, że uda się spacyfikować kraj i powrócić do systemu „prokonsulatu”, czyli takiego, jak funkcjonował przed Sejmem Wielkim. Jednakże kilka czynników wpływało na niemożność zrealizowania tego wariantu. Po pierwsze, wskutek słabości, kłótni wewnątrz kierownictwa, konfederacja targowicka nie rokowała nadziei na uspokojenie kraju. […] Po drugie, wśród rosyjskiej elity rządzącej rozbiór miał wielu zwolenników, którzy liczyli na obłowienie się w zagarniętym państwie. […] Po trzecie, rozbioru domagały się Prusy. […]
Do Rosji zostały włączone województwa: kijowskie, bracławskie, podolskie, mińskie oraz część wołyńskiego, brzesko‑litewskiego i wileńskiego. W sumie Rzeczpospolita straciła na rzecz Rosji 250 tys. km² i ok. 3 mln mieszkańców. Pod panowanie rosyjskie przeszły bogate obszary Ukrainy, które przeżywały rozkwit ekonomiczny w drugiej połowie XVIII w., po zlikwidowaniu zagrożenia tatarskiego i otwarciu dróg handlowych przez Morze Czarne.
Źródło: Mariusz Markiewicz, Historia Polski 1492–1795, Kraków 2002, s. 704–705., 3. Rzeczpospolita Pogłoski o rozbiorze przenikały do Polski już w grudniu 1792 r., powodując zamieszanie wśród przywódców konfederacji targowickiej. Myślano nawet o zbrojnym oporze, zwoływano pospolite ruszenie, by pod naciskiem rosyjskim odwoływać te rozporządzenia. Stanisław Szczęsny Potocki i Franciszek Ksawery Branicki wyjechali do Rosji, Seweryn Rzewuski wycofał się z polityki. Przywództwo konfederacji objęli bracia Kossakowscy oraz Michał Walewski i Antoni Pułaski. […]
Trafne jest powtarzane w tamtych czasach zdanie, że zaborcy zabrali Rzeczypospolitej więcej, niż jej zostawili. Okrojone państwo polskie liczyło ok. 215 tys. km² ziemi, zamieszkanej przez ok. 4 mln ludności.
Źródło: Mariusz Markiewicz, Historia Polski 1492–1795, Kraków 2002, s. 704–705., 4. Sejm grodzieński Konstytucja sejmu grodzieńskiego z 1793 r.: Nie chcąc sejmu ordynaryjnego w r. 1788 zaczętego, później w rewolucyjny w dniu 3 maja 1791 zamienionego, dla potomnych czasów zostawiać pamiątki, tenże sejm za powszechną zgodą zgromadzonych Rzplitej stanów za niebyły i wyroki od niego wypadłe na nic nieznaczące deklarujemy. Konstytucje, prawa i wszelkie uchwały w ciągu jego całym ustanowione, jako okazją sprowadzenia na Rzplitą Naszą różnych klęsk i utraty licznych prowincyj, kasujemy i uchwalamy i żeby w księgi praw naszych umieszczone nie były, stanowimy.
Źródło: Ustrój Polski w XVI–XVIII wieku, oprac. W. Szczygielski, Warszawa 1960, s. 53.
Sejm grodzieński
Zaborcy, pragnąc zachować pozory legalizmu, musieli wymóc na Polakach i Litwinach akceptację zmiany granic, dlatego jeszcze w 1793 r. zwołano do Grodna sejm. Posłowie obradujący pod nadzorem rosyjskiego ambasadora Jakuba Sieversa, dysponującego silnym korpusem wojskowym, mimo protestów zagłosowali zgodnie z jego życzeniami. Relacje z sejmu grodzieńskiego przekazywały ponury obraz: przedstawiciele szlachty byli zastraszani, aresztowani, ale też przekupywani, a część z nich myślała jedynie o osobistych korzyściach.
Nowy traktat graniczny z Rosją uchwalono dość łatwo w lipcu, inaczej było z traktatem z Prusami. Wywoływani do głosu posłowie nie chcieli wyrażać swych opinii. Jednak po całonocnej, milczącej sesji z 22 na 23 września 1793 r. poseł krakowski, targowiczanin Józef Ankwicz, oświadczył, że milczenie oznacza zgodę sejmu. Nie widząc szans na pomoc z zewnątrz, król Stanisław August Poniatowski podpisał dokument. Niepotrzebną już konfederację targowicką rozwiązano, a jej upokorzeni przez carycę Katarzynę II przywódcy wyjechali za granicę.
W znacząco okrojonej Rzeczypospolitej formalnie utrzymany został istniejący, dogodny dla Rosji i Prus, ustrój demokracji szlacheckiej przy słabej centralnej władzy królewskiej. Przywrócono wolną elekcję oraz liberum veto. Jednocześnie zachowano niektóre z reform Konstytucji 3 maja, takie jak prawa mieszczan oraz funkcjonującą wcześniej Radę Nieustającą, czyli rząd. Państwo polsko‑litewskie mogło też posiadać nieliczną armię.
Caryca Katarzyna II w zamian za posłuszeństwo uregulowała znaczną część długów polskiego króla i skarbu. Zostało to obwarowane układem o wieczystym sojuszu z Rosją, który dawał wschodniemu sąsiadowi nadzór nad polityką zagraniczną Rzeczypospolitej. Król Stanisław August był przekonany, że zyskał całkiem wiele i zapewnił państwu podstawy dalszego bytu. Jak odnotowali kronikarze, z wdzięczności wyściskał publicznie rosyjskiego ambasadora Jakuba Sieversa. Opinia publiczna przyjęła ten gest z odrazą. W kraju tliły się coraz silniej idee rewolucji francuskiej, które znalazły oddźwięk w insurekcji kościuszkowskiej 1794 r. i krwawych rozliczeniach ze zdrajcami Rzeczypospolitej.
Trenuj i ćwicz
Przyjrzyj się ilustracjom i odpowiedz na pytania.
Zapoznaj się z poniższymi tekstami źródłowymi, a następnie wykonaj polecenie.
Tekst A
Polonez Trzeciego MajaZgoda Sejmu to sprawiła,
Że nam wolność przywróciła.
Wiwat! Krzyczcie wszystkie stany:
Niechaj żyje Król kochany!Taka jest narodu wola:
Za swych braci i za Króla
Obywatel każdy wszędzie
Życie swoje łożyć będzie.Źródło: Polonez Trzeciego Maja, [w:] bibliotekapiosenki.pl.
Tekst B
Relacja „Gazety Narodowej i Obcej” o przyjęciu w pałacu Radziwiłłowskim w dniu 5 czerwca 1791W niedzielę, dnia 5 czerwca, stan rycerski dawał obiad na 300 osób dla delegowanych od miast koronnych i W. Księstwa Litewskiego tudzież obywateli miasta Warszawy, na który zaproszeni byli senatorowie, ministrowie i wiele innych dystyngowanych osób. Jego Królewska Mość Pan Nasz Miłościwy przed obiadem raczył zgromadzenie to odwiedzić, oświadczając ukontentowanie swoje z jedności i uprzejmości, która między obywatelami jednejże ojczyzny tak szczęśliwie wzrasta i utwierdza się.
Źródło: Relacja „Gazety Narodowej i Obcej” o przyjęciu w pałacu Radziwiłłowskim w dniu 5 czerwca 1791, [w:] Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego, t. 4, oprac. J. Michalski, E. Rostworowski, J. Woliński, Wrocław 1961, s. 261.
Przeanalizuj teksty źródłowe i wykonaj poniższe polecenia.
Tekst A
Dyzmy Bończy Tomaszewskiego, komisarza cywilno-wojskowego województwa bracławskiego, nad konstytucją i rewolucją dnia 3 maja roku 1791 uwagiSejm, mówię, teraźniejszy, jeżeli z pięciuset [z] okładem reprezentantów składać go powinnych pozostałych kilkudziesiąt sejmem nazwać wolno, depce całą władzę krajową, zrywa ogniwa, które go wiązały z narodem, i wywracając tron prawdziwy Rzeczypospolitej buduje w ten moment na zwaliskach jego majestat absolutyzmu.
Za każdą wolną, aż do naszych czasów, elekcją nowego króla przyczyniał sobie Polak coraz więcej swobód i wolności, a za prawo do tronu, za kondycją korony kładł tę szczęśliwą wolność ogólną i osobistą, która najuroczystszą i najświętszą przysięgą, paktami zowiącą się, od każdego króla obranego poprzysiężoną i zabezpieczoną była. Dzisiaj, gdy zasiadających tron nasz od niej uwolniono, nie wywrócono świętokradzką ręką całego gmachu wolności?
Odsunięta nie tylko od prawodawstwa, ale od wybierania prawodawców, a co więcej własnych dla siebie sędziów uboższa szlachta, cóż mieć będzie za swoją ojczyznę, kiedy prerogatywy właściwe temu stanowi im odebrane. Dzisiaj w Polszcze do radzenia swojej ojczyźnie fortuny potrzeba, przepychem i orderami zarażone serca nad równość się wyniosły.
Leje się krew obficie po całej Francji aż dotąd, zaniedbane rolnictwo, opuszczone warsztaty, zgwałcona religia, pomieszane stany, wyrządzane najokropniejsze morderstwa, zerwane wszystkie społeczności i posłuszeństwa węzły powszechnej destrukcji tamtego narodu wystawują obraz. Toż samo z czasem i u nas się stanie.
Źródło: Dyzmy Bończy Tomaszewskiego, komisarza cywilno-wojskowego województwa bracławskiego, nad konstytucją i rewolucją dnia 3 maja roku 1791 uwagi, [w:] Za czy przeciw Ustawie Rządowej. Walka publicystyczna o Konstytucję 3 maja. Antologia, oprac. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 1992, s. 161–192.
Tekst B
Odpowiedź autorowi prawdziwemu uwag Dyzmy Bończy Tomaszewskiego nad konstytucją i rewolucją dnia 3 majaPolacy! Możnaż było w tak niebezpiecznym razie pilnować się formalności, które zgubić naród mogły? Możnaż było zwlekać jedyny sposób i jedyny moment zbawienia ojczyzny, kiedy prócz intryg, które i tu w kraju, i za granicą czynić usiłowali ministrowie obcy, nadeszły właśnie pod ten czas najgroźniejsze doniesienia ministrów zagranicznych polskich, ostrzegające sejm o niezawodnych zamachach na rozszarpanie ojczyzny, doniesienia wsparte na niewątpliwych dowodach.
Ustanowiony następca za wolą całego narodu, za żądaniem wszystkich prawie instrukcji. Odwołuję się do świadków bezkrólewiów i elekcji, co się na nich pospolicie działo. Kilku potężnych magnatów spiknąwszy [się], udeterminowało [zadecydowało] tego lub owego obrać królem. Częstokroć było to jeszcze ułożono od zuchwałych arystokratów za życia panującego. Czy ten król przyszły był zdatnym, czy niezdatnym, mało to ich obchodziło, dosyć, że im najwięcej ofiarował korzyści.
Burzą was pewnie pogromieni możnowładcy, że oto fortuny teraz trzeba do posług ojczyźnie, że oto ubóstwo kazi szlachectwo, i może z was niejeden daje się uwieść tymi podstępnymi wyrazy. Lecz cnotliwi, chociaż w ubóstwie, poznajcie po większej części głos chytry, a miłość ojczyzny i jej porządku pewnie w uczciwych sercach waszych odnosi zwycięstwo nad zwodniczym podchlebstwem niedawnych waszych tyranów.
Przystoiż tworzyć w swej imaginacji tych wysadzonych od królów apostołów, którzy do buntu podżegają pospólstwo? Wypadaż z okoliczności tak chwalebnej ustawy, przeciw której złość najchytrzejsza nic znaleźć nie mogła, wmawiać odnowienie się u nas, w Polszcze, krwawych francuskich przykładów?
Źródło: Antoni Trębicki, Odpowiedź autorowi prawdziwemu uwag Dyzmy Bończy Tomaszewskiego nad konstytucją i rewolucją dnia 3 maja, [w:] Za czy przeciw Ustawie Rządowej. Walka publicystyczna o Konstytucję 3 maja. Antologia, oprac. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 1992, s. 193–260.
Zaznacz właściwe dokończenia zdań.
Wieczorem 3 maja 1792 r. w teatrze publicznym w Warszawie wystawiono sztukę Juliana Ursyna Niemcewicza Kazimierz Wielki. Czy sztukę tę można uznać za przejaw uprawiania polityki historycznej przez dwór? Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do obu źródeł.
Tekst A
Kazimierz Wielki (do Ludwika Węgierskiego):Stałością i zgodą przełamaliśmy tyle ciężkich trudności, stałością i zgodą utwierdzim na zawsze losy wspólnej już dziś ojczyzny naszej. Niepodległość lub śmierć niech będzie hasłem i nieodzownym przedsięwzięciem naszym. [...]
Ominąłem bliskie powinne [tu: powinowaci] moje z rodu Piastów, was, królu, radziłem, bo jedynie dobro i potęgę kraju mego miałem na pierwszym względzie. Rządzić więc będziesz, królu, a berło, o które przodkowie nasi ubiegając się, tyle strumieni krwi niewinnej wylali, osiągniesz wśrzód pokoju i zgody [...]Panować będziesz nad narodem, który kocha wolność nad wszystko, ale brzydzi się anarchią, bo doznał okropnych jej skutków.
Źródło: Kazimierz Wielki (do Ludwika Węgierskiego):, [w:] Julian Ursyn Niemcewicz, Kazimierz Wielki. Drama we trzech aktach. Reprezentowane na Teatrum Warszawskim dnia 3 maja 1792 w rocznicę obchodu Ustawy Rządowej, w: Tryptyk piastowski Juliana Ursyna Niemcewicza, oprac. A. Mateusiak, Łódź 2015, s. 285–286.
Tekst B
Wypowiedź Dariusza Gawina w debacie „Po co nam polityka historyczna?”W największym skrócie można powiedzieć, że [polityka historyczna] jest to posługiwanie się przez demokratyczne (ale nie tylko) społeczeństwa własnymi interpretacjami wydarzeń z przeszłości do osiągania – między innymi – bieżących celów politycznych.
Źródło: „Gazeta Wyborcza”, Wypowiedź Dariusza Gawina w debacie „Po co nam polityka historyczna?”, 2005.
Na podstawie zamieszczonych niżej źródeł wyjaśnij, dlaczego Katarzyna II i konfederaci targowiccy zdecydowali się zwołać sejm rozbiorowy 1793 r. do Grodna, a nie do Warszawy.
Źródło A
Żródło B
Katarzyna II na temat przyczyn II rozbioruZa dowód, jaki w Polsce panuje nastrój umysłów, służy wyznanie znaczniejszych członków przysłanej tu delegacji konfederackiej [tj. Targowicy]: skoro wojska rosyjskie ustąpią z Rzeczypospolitej, wszystko, zaprowadzone pod ich osłoną, w mgnieniu oka zostanie wywrócone. Bardziej jeszcze obchodziło szerzenie się w Polsce zgubnych doktryn francuskich: w Warszawie rozpowszechniły się kluby na wzór jakobińskich. Propagują one bezecną naukę, która może ogarnąć wszystkie ziemie polskie i dotrzeć do państw sąsiednich. Nie ma takich środków ostrożności, których by nie usprawiedliwiała potrzeba zabezpieczenia się przed niegodziwością jakobinizmu…
Źródło: Katarzyna II na temat przyczyn II rozbioru. Cytat za: Wiek XVI–XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1999, s. 446.
Słownik
(z łac. legalis – ustawowy, prawny, zgodny z prawem, od lex, D. legis – ustawa, prawo) dokładne przestrzeganie przepisów prawa, trzymanie się ustalonych i obowiązujących zasad
(łac., wolne „nie pozwalam”) zasada umożliwiająca zerwanie sejmu przez jednego posła (i unieważnienie w ten sposób podjętych uchwał); liberum veto było zawieszane podczas konfederacji generalnej, bo sejm skonfederowany nie mógł być zrywany
powołana w 1775 r. przez sejm rozbiorowy, pełniła funkcję najwyższej władzy administracyjnej Rzeczypospolitej i była pierwszym nowożytnym rządem; składała się z króla, 18 senatorów i 18 posłów, dzieliła się na pięć departamentów
(z łac. obecny stan rzeczy) stan prawny lub polityczny istniejący w danej chwili
szlachta nieposiadająca ziemi na własność
potoczna nazwa konfederacji targowickiej – spisku magnackiego zawiązanego w nocy z 18 na 19 maja 1792 r. w Targowicy na Podolu, na kresach Rzeczypospolitej (w rzeczywistości 27 kwietnia 1792 r. w Petersburgu), na życzenie i pod patronatem cesarzowej Rosji Katarzyny II, skierowanego przeciw reformom Sejmu Wielkiego (Czteroletniego) i Konstytucji 3 maja; uznawany powszechnie za symbol zdrady narodowej