Nie mogę postrzegać tej rewolucji inaczej niż efekt rozpaczy ze strony narodu, który uważa, że będzie musiał niebawem ponieść ofiarę, i jest przekonany, że istnieje niebezpieczeństwo w zwłoce – pisał poseł saski w Warszawie Franciszek Essen do ministra spraw zagranicznych Saksonii tuż po uchwaleniu Konstytucji 3 maja. Twórcy ustawy rządowej wierzyli, że jest ona ostatnią szansą na naprawę Rzeczpospolitej i trzeba ją przyjąć przy najbliższej nadarzającej się okazji. Zdawali sobie sprawę, że ich projekt spotka się ze sprzeciwem dużej części szlachty, dlatego pracowali nad nim w sekrecie, a następnie wnieśli go pod obrady sejmu, używszy podstępu.

Druga kadencja sejmu

W 1790 r. kończył swoją kadencję sejm, zwołany dwa lata wcześniej do Warszawy. Posłom udało się uchwalić aukcję wojska, czyli zwiększyć jego liczebność do 100 tys. żołnierzy, oraz wprowadzić podatki na ten cel. Szlachta skupiona w stronnictwie patriotycznym opracowała ponadto projekt reformy ustrojowej państwa. Sejm miał się nim zająć już w drugiej kadencji. Lipcowe sejmiki wybrały nową grupę posłów, którzy dołączyli do posłów pierwszej kadencji, i wypowiedziały się w kwestii planowanych reform. Stronnictwo patriotyczne mogło liczyć na poparcie sejmików dla kandydatury elektora saskiego Fryderyka Augusta III na wypadek bezkrólewia, jednak zdecydowana większość z nich nie zgodziła się na zniesienie wolnej elekcji. Ku zaskoczeniu patriotów przewagę w sejmie zdobyli stronnicy królewscy. Stanisław August zyskał poparcie opinii publicznej dzięki ugodowości i chęci współpracy z opozycją podczas pierwszej kadencji sejmu (w myśl hasła „Król z narodem, naród z królem”). Ponadto okazało się, że słusznie ostrzegał opozycję przed Prusami: w czasie, kiedy zwołano sejmiki, Fryderyk Wilhelm II – wbrew wcześniejszym ustaleniom z Polakami – podpisał z Austrią konwencję w Reichenbach (Dzierżoniowie). Austria zobowiązała się w niej do zawieszenia wojny z Turcją i przyjęcia traktatu pokojowego bez wysuwania roszczeń terytorialnych. W zamian cesarz Leopold II miał zyskać pomoc Fryderyka Wilhelma II w pacyfikowaniu antyhabsburskich nastrojów w Belgii. Zbliżenie dotąd rywalizujących ze sobą zaborców niekorzystnie prognozowało Rzeczpospolitej.

Opozycja się jednoczy

Korzystne dla króla wyniki sejmików doprowadziły do jego zbliżenia z opozycją. 4 grudnia 1790 r. przywódca patriotów Ignacy Potocki spotkał się ze Stanisławem Augustem w celu pojednania i nawiązania współpracy mającej doprowadzić do zmiany ustroju. Odtąd dwór i stronnictwo patriotyczne miały wspólnego wroga w postaci obozu hetmańskiego, który dążył do udaremnienia reform. Za najniebezpieczniejszy pomysł uważał on zniesienie wolnej elekcji – jednego z fundamentów wolności szlacheckiej.

W stronę reform społecznych

Wniesienie pod obrady sejmu nowej konstytucji poprzedziło uchwalenie dwóch ważnych ustaw, które zostały później przez nią zagwarantowane: ustawy o sejmikach i ustawy o miastach. Sejmiki miały odtąd podejmować decyzje większością głosów, a wybrani na nich posłowie nie musieli już przestrzegać instrukcji sejmikowych. Inną ważną decyzją było wprowadzenie cenzusu majątkowego i tym samym odebranie prawa do głosowania szlachcie nieposiadającej ziemi.

Miastom królewskim sejm przyznał większość praw, których domagali się mieszczanie w tzw. czarnej procesji. Odtąd nie mogli być oni więzieni bez wyroku sądowego, uzyskali prawo do nabywania ziemi oraz do pełnienia niektórych funkcji publicznych. Miasta zostały wyjęte spod władzy starostów i wojewodów, a ich przedstawiciele zostali włączeni do życia politycznego; choć trzeba pamiętać, że ich rola na sejmie ograniczała się do zabierania głosu w sprawach miejskich i ekonomicznych. W końcu również szlachta mogła się zajmować działalnością dotąd zarezerwowaną dla mieszczan, np. handlem i rzemiosłem, co dawało nadzieję na pobudzenie gospodarki.

Uchwalenie konstytucji

RrDINtAsYTCJg1

Obraz przedstawia mężczyznę w brązowej marynarce o dużych również brązowych guzikach, z niebieską szarfą i w białej koszuli. Ma jasne zaczesane do tyłu włosy odsłaniające czoło. Nad uszami widoczne są loki. W lewej dłoni trzyma jakiś dokument.

Termin sesji sejmowej, podczas której miano głosować nad konstytucją, został wybrany nieprzypadkowo, większości opozycyjnych posłów nie było bowiem wówczas w stolicy. Bezpośrednim powodem zwołania obrad były napływające z zagranicy depesze, których prezentację przygotowano w taki sposób, by nasuwała wniosek, że Rzeczypospolitej grozi kolejny rozbiór, to zaś miało skłonić izbę do działania. Aby wzmóc zapał posłów, zadbano o obecność na sejmowej galerii specjalnie dobranej publiczności, która miała żywo reagować na wydarzenia. Przed Zamkiem Królewskim, gdzie obradował sejm, stanęło wojsko i zebrali się warszawscy mieszczanie, co przywodziło na myśl wydarzenia paryskie sprzed dwóch lat, które zapoczątkowały rewolucję francuską. Zgodnie z przewidywaniami odczytanie depesz wywołało na sali poruszenie. Marszałek Stanisław Małachowski, ponaglany przez publiczność z galerii, zarządził odczytanie tekstu Ustawy Rządowej, która miała być ratunkiem dla ojczyzny, a następnie zarządził dyskusję, która trwała od godziny jedenastej do szóstej wieczorem.

RLDSHY7VbAds21

Na ilustracji ukazany jest mężczyzna w czerwonym płaszczu oraz białej koszuli, przepasany szerokim pasem, przy którym zwisa szabla. Ma również białe spodnie oraz beżowe buty na obcasie. Za prawy łokieć trzyma go z prawej strony starszy mężczyzna. On sam leży na bruku i ciągnie za przedramię dziecko. Na ziemi leży jego czapka oraz są porozrzucane małe karteczki.

Ze stanowczym protestem przeciw konstytucji wystąpił poseł kaliski Jan Suchorzewski. Wyciągnąwszy szablę, zagroził, że zabije swego małoletniego syna, by nie musiał on żyć w ustroju, który odbiera narodowi szlacheckiemu jego złotą wolność. To demagogiczne wystąpienie zakończyło się jednak fiaskiem, a Suchorzewskiemu odebrano i dziecko, i broń. Konstytucję uchwalono niezgodnie z zasadami obowiązującymi na sejmach skonfederowanych – nie licząc nawet dokładnie głosów, co stanowiło swoisty zamach stanu. Kiedy więc Stanisław August podniósł rękę, by po raz kolejny zabrać głos – jak zapisał autor diariusza sejmowego – „senat i wszyscy prawie posłowie, z miejsc swoich ruszywszy na środek izby, prosili najgoręcej króla, aby swą przysięgą ową konstytucję utwierdzić raczył”. Usłuchawszy wezwania, monarcha przysiągł przestrzegać ustawy. Posła Suchorzewskiego, który usiłował powtórzyć gest Rejtana z sejmu rozbiorowego w 1773 r., usunięto z sali obrad. Podobnie uczyniono z wahającym się Kazimierzem Nestorem Sapiehą, którego niósł na swych barkach jeden z królewskich adiutantów. Następnie ruszono z Zamku do pobliskiej kolegiaty św. Jana, gdzie złożono kolejną uroczystą przysięgę i zaintonowano hymn Te Deum laudamus (łac., Ciebie Boga wysławiamy).

R1Of2YxDhYSLg

Obraz przedstawia tłum ludzi w ogólnym poruszeniu, zgiełku. Wydarzenie rozgrywa się na ulicy. Ktoś leży na ziemi, ktoś siedzi na koniu, jedna osoba trzyma bęben. Dwóch mężczyzn jest niesionych przez współtowarzyszy. Jeden z nich trzyma w ręku jakiś dokument.

Reformy ustrojowe

RHgQ6y10JFBh51

Obraz przedstawia wysokie pomieszczenie. Znajdują się w nim balkony a prawie pod sufitem duże okna, przez które do pomieszczenia dostaje się światło słoneczne. W centralnej części obraz widoczny jest tron. W pomieszczeniu przebywa tłum ludzi. Niektórzy moją podniesione ręce. Na ilustracji widać ogólne poruszenie.

Ustrój polityczny Rzeczypospolitej skonstruowany został zgodnie z zasadą trójpodziału władzy. Władzę ustawodawczą stanowił dwuizbowy sejm o charakterze kadencyjnym, do którego posłów wybierano na dwa lata, podczas gdy senatorowie po dawnemu piastowali swoje urzędy dożywotnio. Raz na 25 lat zwoływać miano sejm konstytucyjny, którego zadaniem były rewizja i uaktualnienie konstytucji. Projekty ustaw przyjmowała izba poselska w głosowaniu większościowym, po czym trafiały one do senatu, który miał prawo weta i gdyby z niego skorzystał, ustawa mogłaby być ponownie głosowana dopiero w następnej kadencji. W przypadku spraw niecierpiących zwłoki po zawetowaniu przez senat cały sejm miał jeszcze raz głosować wspólnie i od tego werdyktu nie przewidziano już odwołania. Konstytucja zniosła zarówno liberum veto, jak i konfederacje, a zakazując posłom zaprzysięgania instrukcji sejmikowych i stanowiąc, że „uważani być mają jako reprezentanci całego narodu”, zrywała z partykularyzmem powiatowym, charakterystycznym dla izby poselskiej poprzednich dwóch stuleci.

R1RMAGZ1KL2Q21

Obraz przedstawia mężczyznę w niebieskim płaszczu i białej koszuli. Posiada jasne włosy zaczesane do tyłu z widocznymi lokami nad uszami. Na ostatnim palcu lewej ręki położonej na stole ma sygnet. Prawą rękę położył na klepsydrze stojącej na stole.

Głową władzy wykonawczej był król. Po śmierci bezdzietnego Stanisława Augusta tron, odtąd dziedziczny, miała objąć dynastia Wettinów. Monarcha sprawował władzę wraz z mianowaną przez siebie radą, zwaną Strażą Praw, która składała się z prymasa oraz pięciu ministrów, którym podlegały komisje wielkie: administracji, edukacji, skarbu i wojska. Głos decydujący należał do króla, który miał w trakcie obrad każdorazowo podsumowywać dyskusję. Konstytucja zastrzegała jednak, że Straż nie może bez zgody sejmu wydawać ustaw i ogłaszać ich wykładni ani zawierać umów międzynarodowych. Co więcej, sejm uzyskał prawo odwoływania ministrów: wymagało to połączenia obu izb i uzyskania większości dwóch trzecich głosów. Tym samym Rzeczpospolita jako druga po Anglii wprowadziła zasadę odpowiedzialności politycznej ministrów. Na poziomie lokalnym władzę sprawowały wybierane na sejmikach na dwuletnią kadencję komisje porządkowe cywilno‑wojskowe. Stosunkowo najmniejszym zmianom uległa władza sądownicza, która zachowała charakter stanowy. Zniesiono jedynie podział na sądy ziemskie i grodzkie, którym podlegała szlachta. Wprowadzono zaś jednolite i stale gotowe do działań sądy, od których wyroku nadal można było odwoływać się do trybunałów. Brak jakiejkolwiek wzmianki o unii polsko‑litewskiej w całym tekście Ustawy Rządowej, która Rzeczpospolitą traktuje jako państwo jednolite, wynikał ze świadomego zabiegu, wpisującego się w charakterystyczną dla wielu państw ówczesnej Europy tendencję do znoszenia partykularyzmów. Aby zapobiec obawom Litwinów, że zostaną zdominowani przez Koroniarzy, uchwalono ustawę o „zaręczeniu wzajemnym obojga narodów”, która zapewniała im połowę miejsc w komisjach wielkich.

Linia chronologiczna

Zapoznaj się z osią czasu i fragmentami źródeł, a następnie wykonaj polecenia.

Trenuj i ćwicz

Słownik