Przełom 1600 roku

Około roku 1600 nastąpił jeden z największych przewrotów w historii muzyki. Wpływowi badacze starożytności zakwestionowali panujący od dwustu lat wyrafinowany, ezoteryczny styl muzyczny – kontrapunktKontrapunktkontrapunkt, przeimitowaniePrzeimitowanieprzeimitowanie i nieczytelne podawanie tekstu. Choć muzyka XVI wieku była często przepełniona zawiłościami kontrapunktycznymi i rozbudowaną polifonią imitacyjną, rozwijaną przez kompozytorów szkoły franko‑flamandzkiej, pod koniec stulecia zaczęto coraz częściej podkreślać znaczenie zrozumiałości tekstu, którego opracowanie muzyczne było mniej zależne od złożonej techniki kontrapunktycznej. Nastąpiło odczarowanie, wyzwolenie melodii, która teraz wsparta została akordowym akompaniamentem.

Procesowi przemian towarzyszyła głęboka zmiana estetyczna — florenccy humaniści ogłosili powrót do ideałów starożytnego dramatu. Oznajmili, iż odkryta została jedyna muzyka godna swej nazwy… monodiamonodiamonodia.

Monumentalna katedra Santa Maria del Fiore we Florencji wyróżnia się ogromną kopułą zaprojektowaną przez Filippa Brunelleschiego – pierwszą tak wielką konstrukcją tego typu wzniesioną od czasów starożytnych. Jej fasadę zdobią barwne marmury w odcieniach bieli, zieleni i różu oraz liczne rzeźby, a całość harmonijnie uzupełnia smukła, bogato dekorowana dzwonnica Giotta.

RT7W0LNdgJXrS1

Fotografia przedstawia z lotu ptaka Florencję – miasto uważane za kolebkę opery. Wśród budynków wyłania się katedra zbudowana z białego kamienia zwieńczona kopułą w kolorze ceglanym. Florencja jest to miasto w środkowych Włoszech, nad Arno, u stóp Apeninów, stolica Toskanii i prowincji Florencja, stolica Włoch w latach 1865–1871. W 2006 roku liczyła 366 tys. mieszkańców.

Camerata fiorentina

Prawdopodobnie w roku 1576 włoski humanista, hrabia Giovanni de Bardi, zaczął gromadzić w swym pałacu we Florencji grono rozmiłowanych w antyku filozofów, uczonych, poetów i muzyków, którzy za cel postawili sobie wskrzeszenie teatru greckiego. Jeden z członków florenckiej akademii (cameraty), Girolamo Mei, badacz kultury antycznej, analizował zachowane źródła dotyczące muzyki greckiej, w tym hymny przypisywane Mesomedesowi zapisane notacją literową. Jego studia nad starożytną teorią muzyki wywarły silny wpływ na Vincenza Galileiego, autora traktatu Dialogo della musica antica et della moderna (1581).

Oglądając grafikę przedstawiającą karty z traktatu „Dialogo della musica antica e moderna”, warto przyjrzeć się kaligrafii i zdobieniom, które odzwierciedlają ówczesną dbałość o estetykę dzieł naukowych i artystycznych. Strona tytułowa i układ tekstu pokazują, jak w XVI wieku łączono naukową refleksję z humanistycznym zamiłowaniem do klasycznej formy. Galilei, ojciec słynnego astronoma Galileusza, był jednym z czołowych członków Cameraty Florenckiej i gorącym zwolennikiem odnowy muzyki na wzór starożytnej tragedii greckiej. Jego traktat z 1581 roku to przełomowe dzieło, w którym argumentował za wyrazistością i ekspresją monodii, przeciwstawiając ją złożonej polifonii późnego renesansu.

R19OS1VTU3KMU1

Fotografia przedstawia Vincenzo Galilei, „Dialogo Della musica antica e della moderna” – strona tytułowa traktatu.

RO4RNB4ZOKZMJ1

Fotografia przedstawia stronę z traktatu „Dialogo della musica antica et della moderna”, zawierającą odnalezione hymny Mesomedesa.

Wzorując się na tezach Platona zaczęto bowiem postrzegać muzykę jako jedność słowa, harmonii i rytmu, przy czym najważniejszym elementem stawało się teraz słowo. Pojawiła się zbliżona do mowy monodia akompaniowana – jednogłosowa melodia akompaniamentem basso continuo realizowanym na lutni, chitarroneChitarronechitarrone lub klawesynieKlawesynklawesynie. Monodię przeciwstawiono skomplikowanej renesansowej polifonii.

Wyższość słowa nad muzyką oraz deklamacyjny śpiew monodyczny stały się wyznacznikiem wszystkich elementów pierwszych oper, nazywanych dramma per musica. Powstanie tego gatunku związane było z zapotrzebowaniem arystokracji na godną rozrywkę. Pierwsze gatunki, które nazwać można by prototypami czy zalążkami oper, uświetniały dworskie uroczystości – wystawiane były w przestronnych komnatach pałaców renesansowych jako rozbudowane widowiska muzyczne (intermedia) wykonywane w przerwach spektakli teatralnych. Pierwsza , DaphneJacopo Periego (Ottavio Rinuccini), która nie zachowała się do naszych czasów, powstała pomiędzy rokiem 1594 a 1598. Pierwsze zachowane dramma per musica– EuridicePeriego (z tekstem Rinucciniego wzorowanym na MetamorfozachOwidiusza) skomponowano w 1600 r. i ten rok uznawany jest niekiedy symbolicznie jako rozpoczęcie nowej epoki – baroku. W tym samym roku (1600) w Rzymie wystawiono religijne widowisko dramatyczno‑muzyczne Rappresentazione di anima e di corpo członka cameraty florenckiej Emilio de Cavalieriego.

Prolog opery Euridice Jacopa Periego oparty jest na monodii akompaniowanej – partii solowego głosu z towarzyszeniem basso continuo. Linia wokalna ma charakter deklamacyjny i jest ściśle związana z rytmem oraz akcentacją tekstu, a całość utrzymana jest w przejrzystej fakturze z ograniczonym udziałem ozdobników.

W akcie III, scenie 9 dzieła Rappresentazione di anima e di corpo Emilia de’ Cavalieriego partie wokalne mają charakter deklamacyjny i są ściśle podporządkowane rytmowi oraz akcentacji tekstu. Muzyczna faktura opiera się na dialogu postaci oraz akompaniamencie basso continuo, który tworzy harmoniczne tło dla partii wokalnych.

Obraz Jacopa da Empoli Wesele Marii de’ Medici i Henryka IV (1600), znajdujący się w Galerii Uffizi we Florencji, przedstawia alegoryczną scenę połączenia dynastii Burbonów i Medyceuszy w bogatej, teatralnej kompozycji typowej dla sztuki dworskiej epoki. W centrum ukazana jest Maria de’ Medici i Henryk IV w otoczeniu postaci alegorycznych i rozbudowanej scenografii, nawiązującej do ceremoniału oraz symboliki władzy.

ROfR7IHh73SEV1

Ilustracja przedstawia obraz Jacopo da Empoli pt. „Wesele Marii de Medici i Henryka IV” - florencka uroczystość, którą uświetniło m.in. wystawienie „Eurydyki” Jacopo Periego. Panna Młoda ubrana jest w białą, długą suknią ze złotymi zdobienia, włosy ma podpięte do góry. Mężczyzna ubrany jest w strój rycerski, uśmiecha się do kobiety, nakładając jej obrączkę na palec. Pośrdoku małżonków znajduje się mężczyzna udzielający sakramentu małżeństwa, który ubrany jest w czerwone szaty. Wokół głównych trzech osób dzieła znajdują się goście weselni.

Muzycy związani z narodzinami opery florenckiej 

Giovanni di Bardi

Hrabia Giovanni di Bardi odegrał kluczową rolę w powstaniu i działalności Cameraty Florenckiej – kręgu intelektualno‑artystycznego działającego we Florencji w drugiej połowie XVI wieku. Był nie tylko mecenasem sztuki, lecz także aktywnym uczestnikiem dyskusji o odnowie muzyki na wzór antycznej tragedii greckiej.
W jego florenckim pałacu odbywały się regularne spotkania poetów, uczonych i muzyków, takich jak Vincenzo Galilei, Giulio Caccini czy Emilio de’ Cavalieri, którzy wspólnie formułowali założenia nowego stylu muzycznego – monodii akompaniowanej. Bardi propagował ideę, że muzyka powinna służyć wyrażaniu emocji i wzmacnianiu treści poetyckiej, co doprowadziło bezpośrednio do narodzin dramma per musica, czyli opery. Jego działalność miała więc ogromny wpływ na przełom estetyczny między renesansem a barokiem.

Na tle katedry Santa Maria del Fiore z kopułą Brunelleschiego rozciąga się krajobraz Wzgórz Florenckich (Colline Fiorentine) oraz dalszych pasm Apeninów Toskańsko‑Emiliańskich, tworzących charakterystyczną panoramę okolic Florencji.

Zapoznaj się z informacją ukrytą pod punktem interaktywnym na temat di Bardi.

Jacopo Peri

Jacopo Peri (1561–1633) był włoskim kompozytorem, śpiewakiem i klawesynistą, uznawanym za jednego z twórców pierwszej opery w historii muzyki. Działał we Florencji i był ściśle związany z Cameratą Florencką, której idee – odnowy muzyki na wzór antycznej tragedii – realizował w swojej twórczości.
W 1600 roku skomponował operę „Euridice” do libretta Ottavia Rinucciniego, którą uważa się za najstarszą zachowaną operę. Wcześniej współtworzył (z Giulio Caccinim) zaginioną dziś „Dafne”, uważaną za pierwszą próbę nowożytnej opery. Peri był również wykonawcą – często sam śpiewał partie tenorowe w swoich dziełach. Jego styl cechuje się prostą, ekspresyjną melodią i ścisłym związkiem muzyki ze słowem, co stanowi fundament nowego gatunku: dramma per musica.

Portret Jacopa Periego, będący projektem kostiumu Ariona wykonanym przez Bernardo Buontalentiego w 1589 roku dla intermedium La Pellegrina, przedstawia muzyka w stroju scenicznym związanym z dworskimi widowiskami muzyczno‑teatralnymi. W rękach trzyma instrument strunowy identyfikowany niekiedy jako arpa doppia lub instrument lutniowy, np. chitarrone, używany do akompaniamentu śpiewu w praktyce muzycznej epoki. Rysunek wykonany techniką pióra i akwareli ma charakter szkicu scenograficznego i dokumentuje elementy kostiumu oraz teatralnej oprawy przedstawień dworskich.

Giulio Caccini

Giulio Caccini (ok. 1551–1618) był włoskim kompozytorem, śpiewakiem i teoretykiem muzyki, jednym z głównych twórców nowego stylu muzycznego z przełomu renesansu i baroku – monodii akompaniowanej. Działał we Florencji i był związany ze środowiskiem Cameraty Florenckiej.

Caccini zasłynął jako autor przełomowego zbioru „Le nuove musiche” (1601), który zawierał arie i madrygały na głos solowy z basso continuo oraz przedmowę z praktycznymi wskazówkami wykonawczymi. Dzieło to stało się manifestem nowego stylu i miało ogromny wpływ na rozwój opery. Caccini uczestniczył również w powstaniu pierwszych oper, takich jak „Euridice”, do której skomponował własną wersję muzyki, konkurencyjną wobec wersji Jacopa Periego. Był znany z dbałości o wyrazistość tekstu i emocjonalną siłę śpiewu, co uczyniło go jednym z pionierów barokowej estetyki muzycznej.

Karta tytułowa zbioru Le nuove musiche (1601) Giulio Cacciniego, wydanego we Florencji, zawiera imię autora (Giulio Caccini detto Romano), pełny tytuł dzieła oraz informację o miejscu i roku wydania (Firenze, 1601). W tekście pojawia się także określenie form muzycznych arie e madrigali per voce sola oraz nazwa wydawcy appresso Giorgio Marescotti, a całość utrzymana jest w typowym dla druków epoki układzie typograficznym z ozdobnymi inicjałami i kapitalikami.

Emilio de’ Cavalieri

Emilio de’ Cavalieri (ok. 1550–1602) był włoskim kompozytorem, organistą, dyplomatą i twórcą widowisk scenicznych, działającym głównie w Rzymie. Uznawany jest za jednego z pionierów dramatu muzycznego i prekursora opery, choć jego twórczość wyrosła bardziej z tradycji religijnego teatru moralnego niż świeckich eksperymentów Cameraty Florenckiej.
Jego najważniejsze dzieło, „Rappresentatione di Anima, et di Corpo” (1600), to alegoryczne widowisko o walce duszy i ciała, uznawane za pierwszy dramat muzyczny o charakterze religijnym wystawiony z użyciem scenografii, śpiewu i akompaniamentu basso continuo. Cavalieri stosował monodię i elementy deklamacyjne, które służyły wyrazistości tekstu i emocji, podobnie jak kompozytorzy opery florenckiej.
Był także innowatorem w zakresie muzyki kościelnej i liturgicznej, a jego prace pomostem między renesansem a barokiem w muzyce rzymskiej. Cavalieri prowadził również działalność jako organizator spektakli dla papieskiego dworu i instytucji jezuickich.

Karta tytułowa dzieła Rappresentatione di Anima, et di Corpo (1600) Emilia de’ Cavalieriego zawiera pełny tytuł utworu zapisany dużą czcionką oraz nazwisko kompozytora (di Emilio del Cavalieri romano). Umieszczono na niej także informację o miejscu i roku wydania (In Roma, 1600, per Nicolò Muzi) oraz określenie da recitarsi con musica, wskazujące na teatralno‑muzyczny charakter utworu.

Rappresentatione di Anima, et di Corpo Emila Cavalieriego, wystawione w Rzymie w 1600 roku, to jedno z najwcześniejszych dzieł dramatyczno‑muzycznych, które można uznać za prekursora opery religijnej i oratorium. Dzieło przedstawia alegoryczny dialog pomiędzy Duszą i Ciałem, a jego celem jest ukazanie duchowej drogi człowieka i wyboru między życiem doczesnym a wiecznym zbawieniem.
Kompozycja wykorzystuje monodię, recytatyw i chór, łącząc elementy muzyczne z moralitetem scenicznym. Utwór jest ważnym przykładem sacra rappresentazione, czyli sakralnego widowiska teatralnego, i stanowi rzymską odpowiedź na świeckie eksperymenty operowe florenckich kompozytorów. Rappresentatione... to dzieło o głębokim przesłaniu religijnym, ale jednocześnie innowacyjne pod względem muzycznym, zwiastujące rozwój nowożytnej opery i muzyki dramatycznej.

Marco da Gagliano

Marco da Gagliano był jednym z najważniejszych kompozytorów wczesnego baroku we Florencji, związanym z dworem Medyceuszy. Znany jest przede wszystkim jako autor opery La Dafne (1608), uważanej za jedno z pierwszych dzieł tego gatunku opartych na nowej estetyce dramma per musica. Był również dyrektorem muzycznym w katedrze Santa Maria del Fiore i nauczycielem wielu późniejszych muzyków włoskich. Popiersie jest zatem nie tylko dziełem sztuki, ale także symbolicznym hołdem dla muzyka, który odegrał kluczową rolę w narodzinach opery.

Anonimowe popiersie Marco da Gagliano z XVII wieku przedstawia kompozytora w realistycznej, częściowo idealizowanej formie typowej dla portretu barokowego, z wyraźnie opracowanymi rysami twarzy, fryzurą oraz detalami stroju, takimi jak kołnierz i fałdy szaty.

Główne cechy opery florenckiej

Podczas omawiania cech opery florenckiej warto pamiętać o kilku aspektach.

1. Tematyka mitologiczna (szczególnie popularny mit o Orfeuszu i Eurydyce, nawiązujący do magicznej mocy muzyki – dzięki pieśni Orfeusz przezwycięża pęta śmierci),

2. MelorecytacjaMelorecytacjaMelorecytacja (monodia akompaniowana) jako podstawowy środek wypowiedzi – nowy muzyczny sposób deklamacji tekstu,

3. Forma zbliżona do tragedii greckiej,

4. Obecność chóru pełniącego funkcje komentujące lub ceremonialne.

Obraz Jeana‑Baptiste’a Corota Orfeusz i Eurydyka (1868), znajdujący się w Muzeum Hunterian w Szkocji, przedstawia scenę z mitu o Orfeuszu wyprowadzającym Eurydykę z Hadesu. Postacie ukazane są na tle zamglonego pejzażu, a kompozycja oparta jest na stonowanej palecie barw, miękkich konturach i subtelnych przejściach światłocieniowych.

RR41JX6K39BOx1

Ilustracja przedstawia obraz namalowany przez Jean-Baptiste-Camille'a Corota nosi tytuł „Orfeusz i Eurydyka”. Na pierwszym planie widzimy krajobraz składający się z drzew i bagien, przez który kroczy para - tytułowy Orfeusz i Eurydyka. Mężczyzna niesie swój atrybut - lirę. Trzyma kobietę za rękę, patrząc przed siebie. Obie postaci mają na sobie jasne szaty - Eurydyka jest ubrana w jasną, długą suknię, jej włosy są splecione w kok. Orfeusz ma na sobie krótką szatę w stylu antycznym, na głowie ma wieniec laurowy. Krajobraz jest namalowany w sposób delikatny, ruchy pędzla pokazują łagodnośc i rozmycie barw. Na dalszym planie widzimy dwie grupy postaci. Są one ubrane w długie szaty. Stoi wśród nich para - kobieta opiera głowę o ramię drugiej osoby, prawdopodobnie mężczyzny. Trójka osób stojących niedaleko nich, przygląda im się. Postacie te stoją między mokradłami.

L’Orfeo (Orfeusz) Claudio Monteverdiego

Współcześnie coraz częściej pojawiają się komentarze, iż florencka rewolucja 1600 r. nie doszłaby do skutku, gdyby nie geniusz Claudio Monteverdiego. Kompozytor ten, niezwiązany bezpośrednio z Art Clubem – jakim była camerata fiorentina, wykorzystując swój talent madrygalisty połączył elementy dawnego i nowego stylu, nowej koncepcji śpiewu nadając postać dramatycznego recytatywuRecytatywrecytatywu i ariiAriaarii.

Pierwsze dzieło dramatyczne Monteverdiego – Orfeusz z 1607 r. (określony przez twórcę jako favola in musica – umuzyczniona baśń) uznawane jest za pierwszą mistrzowską operę, choć nie jest utworem ani przełomowym, ani rewolucyjnym. Do elementów nowych należy szczegółowo rozpisana partyturaPartyturapartytura. Z cameratą florencką łączy Monteverdiego zakorzenienie w mitologicznej tematyce oraz zastosowanie monodii akompaniowanej. Ponadto nawiązał do elementów polifonicznych (por. akt II opery i komentarze po śmierci Eurydyki: Ahi, caso acerbo), wprowadził fragmenty instrumentalne (np. toccata otwierająca operę i wieńcząca ją moresca), dzieląc jednocześnie grupę instrumentów towarzyszących śpiewakom na instrumenty naziemne – pastoralne, towarzyszące scenom rozgrywającym się na powierzchni ziemi, i podziemne – szczególnie eksponowane, kiedy Orfeusz przezwycięża śmierć i wkracza do podziemi, by odzyskać ukochaną. Śpiewa słynną arię Possente spirto, błagając Charona o przepuszczenie do krainy umarłych.

Aria Possente spirto z aktu III opery L’Orfeo Claudio Monteverdiego (1607) utrzymana jest w stylu stile rappresentativo, w którym partia wokalna ma charakter deklamacyjny i pozostaje ściśle związana z rytmem oraz akcentacją tekstu. Kolejne zwrotki wykonywane są przy zmieniającym się towarzyszeniu instrumentalnym (m.in. skrzypiec, fletu prostego, harfy i lirone), a linia wokalna zawiera liczne ozdobniki charakterystyczne dla praktyki wykonawczej epoki.

Grafika przedstawia rekonstrukcję komnaty pałacowej w Mantui, w której w 1607 roku odbyła się premiera opery L’Orfeo Claudio Monteverdiego na dworze Gonzagów. Wnętrze ma charakter kameralnej sali dworskiej z podwyższoną przestrzenią dla wykonawców oraz miejscem dla zespołu instrumentalnego i śpiewaków.

RGy0tULlL4o571

Fotografia przedstawia rekonstrukcję komnaty pałacowej w Mantui, gdzie miała miejsce premiera „Orfeusza” Monteverdiego 1607 roku. Okna były zasłonięte, aby umożliwić teatralne oświetlenie przy pomocy świec i reflektorów, które zapewniły atmosferę. Dekoracja jest rekonstruowana z informacji o stylu epoki. Wielkość pomieszczenia prawdopodobnie oznaczała, że nie było miejsca dla wszystkich, którzy mogliby usiąść podczas występu.

Nowy gatunek muzyczny cieszył się olbrzymią popularnością, przybierając indywidualną postać w zależności od ośrodka, w którym go uprawiano. O ile pierwsze opery wykonywano w komnatach pałacowych, w 1637 r. w Wenecji otwarto pierwszy publiczny teatr operowy, co przyczyniło się do umasowienia sztuki, uproszczenia warstwy literackiej przedstawień i uwypuklenia zewnętrznego popisu.

Narodziny opery były wynikiem poszukiwań humanistów florenckich, którzy chcieli przywrócić muzyce wyraźny związek ze słowem i dramatem. W opozycji do złożonej polifonii renesansowej powstał styl monodii akompaniowanej, oparty na deklamacyjnym śpiewie solowym z towarzyszeniem basso continuo. Pierwsze dzieła tego typu powstały we Florencji pod koniec XVI wieku w środowisku Cameraty florenckiej i były związane z twórczością Jacopa Periego oraz Giulio Cacciniego. W tym samym czasie pojawiały się także inne formy dramatu muzycznego, jak religijne widowisko Emilia de’ Cavalieriego. Najpełniejszą postać wczesna opera osiągnęła w twórczości Claudio Monteverdiego, zwłaszcza w operze L’Orfeo z 1607 roku, która łączyła nowy styl monodyczny z bogatszą dramaturgią i instrumentacją. Najważniejszym elementem tej przemiany było podporządkowanie muzyki treści tekstu i akcji scenicznej. Dzięki temu powstał gatunek, w którym muzyka, teatr i poezja tworzą jednolitą formę artystyczną. Odpowiadając na pytanie z początku rozdziału, można zauważyć, że twórcy opery wybrali drogę prostszego, bardziej naturalnego śpiewu zbliżonego do mowy, ponieważ to właśnie on pozwalał najpełniej połączyć muzykę z dramatem.

C. Hernas, Literatura baroku, Warszawa 1987.

J. Kelera, Krótka historia teatru w Europie, Wrocław 2018.

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, Warszawa, WSiP 1983

D. Szlagowska, Muzyka baroku, Gdańsk 1998.

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl