Rozwój i znaczenie barokowych instrumentów muzycznych

Barok jest epoką, w której wykształciła się większość instrumentów, które są podstawą dzisiejszej orkiestry. Nastąpiło udoskonalenie już istniejących oraz powstanie nowych instrumentów muzycznych, co wpłynęło na rozwój form i spopularyzowanie muzyki instrumentalnej, granej przez wielu wykonawców lub solowo. W barokowym basso continuo podstawę basową stanowiły instrumenty, na których można było wykonać akordyAkordakordy: organy, klawesyn czy przenośny portatywPortatywportatyw, albo strunowe: lutnia czy harfa. Popularnością cieszyły się także różnych wielkości flety, charakteryzujące się odmiennymi strojami oboje oraz fagoty, które zostały wyposażone w system klap. Barokowe trąbki nie posiadały wentyli i miały ograniczone możliwości dźwiękowe – rzadziej korzystano z tzw. tromby principale (barokowa trąbka), na której można było zagrać tylko od 3 do 10 dźwięków, a częściej korzystano z clarino, mającej możliwości zagrania od 6 do 20 dźwięków. Do grupy trąbek należały też puzon oraz nowo wykształcona waltornia. Ze względu na ogromne możliwości techniczne ważną rolę pełniły instrumenty smyczkowe, do których zaliczały się viole o różnych strojach (wczesnobarokowe to: da gamba i da braccio) oraz nowo powstałe skrzypce, altówki i wiolonczele, spopularyzowane zwłaszcza we Włoszech za sprawą wybitnego lutnika, Antonio Stradivariego. Skrzypce, ze względu na swoją skalę, dawały największe możliwości techniczne, zatem stały się podstawą barokowej orkiestry.

Obraz Eliasa van Nijmegen „Instrumenty barokowe” (po 1700 r.) przedstawia martwą naturę z instrumentami typowymi dla epoki baroku, takimi jak lutnia, skrzypce, viola da gamba czy klawesyn. Kompozycja utrzymana jest w bogatej, dekoracyjnej stylistyce, podkreślającej splendor i znaczenie muzyki w kulturze XVII i XVIII wieku. Realistyczne odwzorowanie detali i materiałów instrumentów świadczy o dużym kunszcie malarskim i jednocześnie stanowi dokument epoki, ukazując popularne wówczas formy i konstrukcje muzycznych narzędzi.

Pod punktami interaktywnymi znajdziesz opisy instrumentów.

Obraz Jana Miense Molenaera „Muzykująca rodzina” pokazuje muzykowanie jako element życia rodzinnego – co było charakterystyczne dla kultury mieszczańskiej Niderlandów XVII wieku. Instrumenty symbolizowały nie tylko rozrywkę, ale też harmonię w rodzinie, wykształcenie, a czasem nawet wartości moralne.

Pod punktami interaktywnymi odnajdziesz nazwy instrumentów.

Muzyka epoki baroku to nieopisana różnorodność i dążenie do zaskakiwania odbiorcy. Wymagało to sięgania po coraz nowsze środki wyrazu. Również po nowe instrumenty, których właściwości sprostałaby oczekiwaniom kompozytorów i których śpiewność dorównywałaby ludzkiemu głosowi. Nie bez znaczenia pozostawała również ich skala oraz możliwości dynamiczne.

Przeniesiemy się teraz do świata barokowych instrumentów. Poznacie najważniejsze z nich, dowiecie się, jaką pełniły rolę oraz czym się charakteryzowały i jak wyglądały.

Instrumenty smyczkowe

W początkowych latach baroku największą popularnością cieszyły się instrumenty smyczkowe z rodziny viol (szczególnie viola da gamba). Z czasem jednak wykształciła się również rodzina skrzypiec, która stawała się pożądana przez coraz to większe grono odbiorców. Viole różniły się od skrzypiec proporcjami. Z reguły posiadały 5 strun, choć zdarzały się również 7‑strunowe. Strojono je w kwartach lub tercjach, a ich brzmienie było delikatne, intensywne.

W baroku było wiele odmian instrumentów z rodziny viol. Tymi najbardziej popularnymi były między innymi: viola dyszkantowa (najmniejsza, o najwyższym brzmieniu), viola basowa (odmiana basowa violi, o niskim brzmieniu), viola kontrabasowa (najniższa odmiana violi, o bardzo dużych rozmiarach, służąca do realizowania basso continuo).

Ciekawą odmianą była także viola d’amore o rozmiarach skrzypiec. Posiadała od 5 do 7 strun melodycznych oraz od 7 do 14 strun rezonansowych, które biegły pod gryfem i podstawnikiem. Warto dodać, że struny rezonansowe nie służyły do grania, lecz jedynie wydawały delikatny dźwięk powstający pod wpływem drgań). Korpus violi d’amore przypomina altówkę, ale często posiada bogate zdobienia. Charakterystyczna jest głowa instrumentu w formie rzeźby anioła lub amorka zamiast klasycznego ślimaka – stąd nazwa „viola d’amore” (wł. „altówka miłości”). Można również dostrzec ozdobne rozety wycięte w pudle rezonansowym – czasami w kształcie serca lub kwiatów. 

Viola d’amore ma specjalnie profilowany mostek, który umożliwia odpowiednie oddzielenie strun melodycznych od rezonansowych. Struny rezonansowe przechodzą przez otwory w mostku i biegną pod podstrunnicą, często przez specjalny kanał rezonansowy. Instrument trzyma się jak altówkę – na ramieniu – i gra się na nim smyczkiem, podobnie jak na instrumentach smyczkowych rodziny violi da gambaczy skrzypiec. Ciekawostką jest, że muzycy czasami stosują strojenie skordaturą – czyli celowe dostrajanie strun do określonej tonacji utworu.

Na zdjęciu autorstwa Scotta Masona widzimy grupę czterech muzyków specjalizujących się w wykonawstwie muzyki dawnej: Jack Ashworth, Tina Chancey, Lisa Terry i Phillip Serna, którzy występują na scenie sali koncertowej Uniwersytetu Delaware w Newark, w stanie Delaware, USA.

Wysłuchaj nagrania violi da gamba, które ukryte jest pod punktem interaktywnym.

Instrumenty z rodziny skrzypiec zyskiwały popularność powoli, ujmując jej tym samym violom. Ich rozwój był powiązany przede wszystkim z włoskimi ośrodkami lutniczymi. Najsłynniejszym lutnikiem był Antonio Stradivari, którego skrzypce można w dzisiejszych czasach wynegocjować za około dziesięć milionów złotych. Obok wspomnianego już Stradivariego we Włoszech w lutnictwie prężnie działały rodziny Amati (działający w Cremonie), Guarneri (działający w Cremonie, Wenecji i Mantui) oraz Guadagnini (Piacenza, Mediolan, Parma, Turyn). Wśród polskich lutników należy wymienić Baltazara Dankwarta (działającego w Wilnie) oraz Marcina Groblicza (działającego w Krakowie).

Instrumenty te posiadały na ogół cztery struny, które były strojone kwintami, czyli inaczej niż w przypadku viol. Gdybyśmy porównali brzmienie ówczesnych skrzypiec do nam współczesnych, zauważylibyśmy, że podstawową różnicą jest natężenie dźwięku. Barokowe skrzypce są cichsze, ale przy tym bardziej ostre. Podobnie, jak w rodzinie viol, w baroku istniało kilka odmian, m. in.:

• altówka – jej rozmiary były większe niż skrzypiec, a przez to, podobnie jak dzisiaj, była strojona o kwintę niżej w porównaniu ze skrzypcami;

• wiolonczela, które wykorzystywana była do realizacji basso continuo.

• skrzypce kieszonkowe, których rozmiary umożliwiały chowanie ich do kieszeni. Służyły przede wszystkim nauczycielom tańca.

Porównując na zdjęciu altówkę (po lewej) i skrzypce (po prawej), warto zwrócić uwagę na kilka szczegółów. Altówka jest zauważalnie większa od skrzypiec – ma dłuższy korpus i szyjkę. Kształt pudła rezonansowego jest podobny, ale altówka ma nieco szerszy środkowy wycięcie (talia). Altówka ma niższy zakres strojenia – stroi się od C do A, skrzypce od G do E.

Wysłuchaj brzmienia altówki.

Oglądając wiolonczelę, warto zwrócić uwagę na jej duże pudło rezonansowe, które nadaje instrumentowi głębokie, ciepłe brzmienie, oraz na sposób gry – trzymanie między kolanami i smyczkowanie z góry. Istotne są też detale budowy, takie jak łukowaty mostek, który umożliwia grę na każdej strunie osobno, kołki stroikowe, metalowy kolec, który opiera się o podłogę i stabilizuje instrument podczas gry.

Wysłuchaj brzmienia wiolonczeli.

Oglądając skrzypce kieszonkowe (surdynki), zwróć uwagę na ich małe rozmiary, które umożliwiają łatwe przenoszenie i szybkie strojenie w terenie. Warto też zauważyć, że ich budowa jest uproszczona w porównaniu do pełnowymiarowych skrzypiec, co wpływa na brzmienie – jest delikatniejsze i mniej donośne.

Wysłuchaj brzmienia skrzypiec kieszonkowych.

Instrumenty szarpane

Instrumenty szarpane w okresie baroku pełniły bardzo ważną rolę – nie tylko służyły do gry solowej, ale także realizowały basso continuo. Najbardziej popularnymi były: lutnie, mandoliny, cytary i harfy. Lutnie posiadały od 6 do 16 strun i pełniły przede wszystkim funkcję instrumentów akompaniujących.

Oglądając teorban, warto zwrócić uwagę na jego wydłużony gryf z podwójną menzurą, który umożliwia grę na długich strunach basowych (tzw. strunach burdonowych) — to najbardziej charakterystyczna cecha instrumentu. Zauważ także podwójną główkę z dwoma zestawami stroików oraz duże, pękate pudło rezonansowe, które zapewnia głębokie, rezonujące brzmienie typowe dla muzyki baroku.

Na zdjęciu z 2010 roku widzimy Michela Cardina, specjalistę od muzyki dawnej, z teorbanem. Gra na tym instrumencie jest wymagająca zarówno pod względem technicznym jak i fizycznym.

Posłuchaj brzmienia instrumentu.

Instrumenty dęte

Instrumenty dęte w okresie baroku były reprezentowane przez flety, oboje i fagoty. Każdy z tych instrumentów posiadał swoje odmiany. Ich brzmienie było jednak dalekie od tego, z jakim mamy do czynienia w dzisiejszych czasach. Wynikało to głównie z innej konstrukcji – były wykonane z innego materiału, posiadały inne ustniki, stroiki, czy też nie było klap oktawowych.

Ówczesne instrumenty dęte drewniane charakteryzowały się brakiem spójności brzmienia. Największą popularnością cieszyły się flety proste, flautino (najwyżej brzmiące) oraz – od końca XVII w. – flety poprzeczne, które były przeznaczone do gry solowej z uwagi na miękkie i delikatne brzmienie.

Przy słuchaniu fragmentów „II Suity orkiestrowej h‑moll” BWV 1067 Jana Sebastiana Bacha – szczególnie części Menuet i Badinerie – warto zwrócić uwagę na brzmienie fletu prostego, które wyróżnia się jasnym, delikatnym i lekko „oddechowym” tonem. Flet prosty pełni tu rolę instrumentu solowego – jego zwinność w Badinerie oraz wdzięk i elegancja w Menuetcie pokazują, jak subtelnie potrafił współbrzmieć z orkiestrą i jednocześnie zachować charakterystyczną barokową lekkość.

Przy słuchaniu fragmentu Allemande z „Partity a‑moll” BWV 1013 Jana Sebastiana Bacha na flet solo, warto zwrócić uwagę na melodyczną płynność fraz, które mimo braku akompaniamentu tworzą pełne, harmonijne brzmienie. Istotne jest także uchwycenie oddechu i artykulacji wykonawcy, ponieważ utwór wymaga precyzyjnego panowania nad frazowaniem i dynamiką, co nadaje muzyce refleksyjny, niemal medytacyjny charakter.

Instrumentami podwójnostroikowymi były, podobnie jak dzisiaj, oboje i fagoty. Ich barokowe brzmienie było jednak znacznie ostrzejsze, niż współczesne. Fagot, realizując partię basso continuo, bardzo dobrze współbrzmiał z wiolonczelą i klawesynem. Dlatego też często je łączono, przez co uzyskiwano wyraźną linię melodyczną basu. Wśród odmian instrumentów podwójnostroikowych znajdowały się: obój miłosny, obój myśliwski, kontrafagot.

W grupie instrumentów dętych blaszanych epoki baroku szczególną rolę odgrywała trąbka. Była bowiem używana w niemal każdym rodzaju muzyki. Trąbki nie posiadały wentyli (oznacza to, że były instrumentami naturalnymi), a to ograniczało zasób dźwięków, jakimi dysponowały.

Wysłuchaj brzmienia trąbki barokowej.

Interesującymi instrumentami były także te wywodzące się z rodziny cynków. Mogły być budowane z kości słoniowej, przez co dysponowały bardziej miękkim, delikatniejszym brzmieniem. Z tego względu kompozytorzy chętnie łączyli różnego rodzaju cynki z zespołami wokalnymi.

Instrumenty klawiszowe

Najważniejszymi instrumentami w baroku były instrumenty klawiszowe. To im powierzano zarówno partie solistyczne, jak i partie realizujące podstawę harmoniczną.

Oglądając klawesyn Jeana Paula Rouauda z 1707 roku, warto zwrócić uwagę na jego bogato zdobioną obudowę – typową dla francuskich instrumentów z początku XVIII wieku – często pokrytą malowidłami, złoceniami lub intarsjami. Szczególną uwagę warto poświęcić kształtowi pudła rezonansowego, które ma wydłużoną, asymetryczną formę, oraz układowi klawiatury – instrument może mieć jedną lub dwie klawiatury (manuale), co wpływa na możliwości dynamiczne i rejestrowe. Charakterystyczne są też dźwięczne, jasne tony, uzyskiwane przez mechanizm szarpiący struny za pomocą piórek. Klawesyn Rouauda to nie tylko instrument, ale także dzieło sztuki użytkowej, odzwierciedlające estetykę i kunszt rzemieślniczy epoki baroku.

Podczas słuchania II Suity a‑moll Louisa Couperina warto zwrócić uwagę na francuski styl barokowy, pełen subtelnych ozdobników, swobodnych rytmicznie fraz i delikatnej ekspresji. Zauważ, jak kompozytor buduje nastrój poprzez kontrast między tańcami o różnym charakterze – od powolnych, refleksyjnych Allemande czy Sarabande po żywsze Courante czy Gigue. Istotne jest również bogactwo ozdobników (agrémentów), które wykonawca interpretuje z dużą swobodą, nadając utworowi indywidualny, niemal improwizowany charakter. 

Organy

Organy to najbardziej skomplikowany w budowie i działaniu instrument muzyczny, nieporównywalny z żadnym innym pod względem konstrukcji oraz bogactwa barw, chociaż gra na nich tylko jeden muzyk. Organy zbudowane są przede wszystkim z wielu piszczałek drewnianych i metalowych różnej długości, kształtu i szerokości, z których dźwięk powstaje przez zadęcie mechaniczne za pośrednictwem klawiszy. W dużych organach może być nawet kilka tysięcy piszczałek. Największe organy na świecie mają ich ponad 30 tysięcy! Instrument wyposażony jest ponadto w mechanizm powietrzny oraz trakturę, czyli mechanizm gry.

R1QvppOpUHceM

Zdjęcie zatytułowane: „Piszczałki organowe drewniane i metalowe” Na zdjęciu znajduje się bardzo dużo różnych piszczałek organowych. Piszczałki metalowe przypominają rury, są wykonane z różnych metali, niektóre mają barwę srebrną i inne są dużo ciemniejsze. Piszczałki wykonane z drewna to wysokie prostopadłościany. Piszczałki ustawione są rzędami od najwyższych do najniższych. Ich długość bardzo się różni, najniższe są kilkadziesiąt razy niższe od najwyższych. Różnią się też szerokością - przekrojem. Te długie są szersze, a te krótkie - dużo węższe.

RSXhVwLN80EF4

Na zdjęciu, podobnie jak na poprzednim, przedstawione są piszczałki organowe drewniane i metalowe. Zdjęcie wykonane jest z innej perspektywy. Dłuższe i grubsze piszczałki są z tyłu, krótkie i cienkie piszczałki z przodu. Wnętrze organów jest bardzo zakurzone.

Elementem dostarczającym organom powietrza jest mechanizm wiatrowy, skomplikowany system, na który składają się m.in. miechy, kanały wiatrowe, zbiorniki wiatrowe i wiatrownice. Ilość tych części uwarunkowana jest od ilości piszczałek. Obecnie powietrze pompowane jest przez sprężarki, ale dawniej pracę tę wykonywali ludzie. Osoba poruszająca miechy nazywana była „kalikantem”. Wielkie organy wymagały obsługi nawet przez kilkudziesięciu kalikantów!

R1FqMaAouNCNt

Zdjęcie podpisane „Wiatrownica sekcji manuału”. Na zdjęciu mechanizm zbudowany z drewna i elementów metalowych. Bardzo duża konstrukcja składająca się z drewnianych rur i mechanizmów, otwierających i zamykających przepływy powietrza. Na zdjęciu widać jak wielkim instrumentem musiały być dawne organy.

R1WNNrlWhkXxY

Na zdjęciu miech z widoczną dźwignią do kalikowania. To mechanizm, który wprowadzał powietrze do organów. Wygląda jak drewniane łóżko, które zamiast materaca ma miech, który nabiera i wypuszcza powietrze, a uruchamiany jest za pomocą dźwigni, która jest naciskana przez kalikanta.

R1VG5QwboNtJn

Miech organowy. Na zdjęciu drewniana obudowa, podobna do wysokiego łóżka. W środku znajduje się miech. Na tym zdjęciu nie ma dźwigni, ponieważ ten miech pracuje na prąd.

Piszczałki organowe budowane są z drewna i metalu. Od ich długości zależy wysokość dźwięku. Najmniejsze mają tylko kilka centymetrów, największe nawet ponad 10 metrów. Piszczałki są umieszczone w szafie, czyli drewnianej obudowie. W zależności od tego, w jaki sposób powstaje w nich dźwięk, wyróżniamy piszczałki wargowe i stroikowe.

W piszczałce wargowej blisko wylotu znajduje się podłużny otwór z dwiema krawędziami, czyli tzw. wargami, stąd ich nazwa. Piszczałki wargowe drewniane mają kształt czworokąta, natomiast metalowe są okrągłe. Piszczałki wargowe działają analogicznie do fletu. Większość piszczałek metalowych wykonana jest ze stopu cyny i ołowiu. Od proporcji tych metali zależy barwa dźwięku. Piszczałki z większą ilością cyny mają dźwięk jasny i ostry, ołów działa odwrotnie na barwę. Piszczałki wargowe określa się również jako labialne.

Piszczałki stroikowe mają umieszczany pod rurą stroik, stąd też ich nazwa. Całość osadzona jest na specjalnej podstawie. Źródłem dźwięku jest drgający stroik, rura zaś służy do wzmacniania dźwięku. Piszczałki stroikowe, nazywane również języczkowymi, działają podobnie jak instrumenty dęte stroikoweDęte stroikowedęte stroikowe.

Zwróć uwagę na różnice w budowie piszczałek stroikowej i wargowej – w stroikowej obserwuj tubę rezonansową, języczek i rynienkę, a w wargowej korpus piszczałki oraz otwór między wargami, który wpływa na sposób wydobywania dźwięku.

R18LiU1tEmDw5

Schemat budowy piszczałki stroikowej i wargowej. Piszczałka stroikowa ustawiona jest na nodze piszczałki. W tej części umieszczona jest tuba rezonansowa, stabilizowana przez pierścień wzmacniający. Z tuby rezonansowej na dole wystają rynienka i języczek (stroik). Piszczałka wargowa również ustawiana jest na nodze piszczałki. Zbudowana jest z korpusu piszczałki i dwóch warg (dolnej i górnej), pomiędzy którymi znajduje się otwór.

Wielkość organów mierzy się ilością głosów. Każdy głos reprezentuje jeden instrument dęty. Na każdy głos składa się tyle piszczałek różnej wielkości, ile wynosi skala tego instrumentu, np. na jeden głos o skali od C do fIndeks górny 3  Indeks górny koniec³ przypadają 54 piszczałki. Głosy w organach naśladują różne instrumenty: dęte drewnianeDęte drewnianedęte drewniane, dęte blaszaneDęte blaszanedęte blaszane, perkusyjnePerkusyjne instrumentyperkusyjne i inne. Głosy organowe posiadają odrębne cechy kolorystyczne, nazwy oraz oznaczenia stroju określone w tzw. stopachStopastopach.

Zwróć uwagę na dzwony rurowe – ich metalowe rury różnej długości i kolorów oraz na mechanizm elektryczny u góry, który umożliwia automatyczne uruchamianie instrumentu.

RVP9MtaPYurWj

Na zdjęciu dzwony rurowe. Drewniana obudowa w niej 26 metalowych rur, o kolorze czerwono-brązowym. Nad rurami u góry mechanizm elektryczny.

Zwróć uwagę na piszczałki imitujące barwę trąbki – ich różne długości, lekko rozszerzający się ku górze kształt oraz metalowy, srebrny materiał, który wpływa na charakterystyczne, dźwięczne brzmienie.

RJ8Lnd4bBGWZt

Zdjęcie podpisane „piszczałki imitujące barwę trąbki”. Na zdjęciu duża grupa metalowych, srebrnych piszczałek, o różnych wielkościach, lekko rozszerzających się ku górze.

Ze względu na bardzo dużą ilość głosów, podzielono je pomiędzy kilka klawiatur zarówno dla rąk jak i nóg. Największe organy mają siedem klawiatur dla rąk i dwie klawiatury dla nóg. Klawiatura dla rąk to manuał, klawiatura dla nóg to pedał. Klawiatury tworzą tzw. stół gry. Cała komunikacja między organistą a instrumentem odbywa się właśnie w tym miejscu. Głosy są włączane lub wyłączane przez tzw. registry, czyli włączniki rejestrowe. Włącznik rejestrowy włącza grupy piszczałek o odrębnym brzmieniu, a także różnych wysokościach. Registry w dawnych organach były zawsze mechaniczne, obecnie stosuje się również przełączniki elektroniczne.

Zwróć uwagę na organizację stołu gry organów – jak manuały i górne registry obsługuje się rękoma, a pedał, wałek crescendowy i dolne registry nogami, oraz na funkcję każdego elementu: manuałów, pedału, rejestrów i wałka crescendowego.

Zwróć uwagę na dolną część stołu gry – jak organista obsługuje klawiaturę nożną, wałek crescendowy, pedał szafy żaluzjowej i nożne przyciski kombinacji, oraz na sposób działania każdego elementu przy użyciu stóp.

Mechanizm gry składa się z klawiatur dla rąk i nóg, przyrządów rejestrowych i mechanizmu obsługującego poszczególne części instrumentu.

RksJN0VdJtccR

Zdjęcie podpisane: elementy mechanicznej traktury gry - tzw. mechanizm wałkowy. Na zdjęciu widoczny jest mechanizm wykonany z drewna i metalu. Widać wiele równoległych metalowych połączeń uruchamianych przez młoteczki. Zadaniem tych połączeń jest przekazywanie ruchu klawiszy naciskanych przez organistę na ruch wentyli wpuszczających powietrze do piszczałek.

Najbardziej reprezentatywna część organów, którą słuchacze widzą podczas wizyty w kościele czy filharmonii to prospekt. Prospekty najczęściej są bogato zdobione, a niekiedy wyposażone w ruchome elementy, np. figury aniołów. Prospekt to tylko niewielka część piszczałek widocznych z zewnątrz. Znakomita większość piszczałek zamknięta jest w szafie, ustawiona rzędami często na kilku piętrach. Front szafy wyposażony jest w ruchome żaluzje, które podczas gry organista może otwierać i zamykać, przez co może regulować ekspresję instrumentu i decydować, ile „dźwięku” ma się wydostać na zewnątrz. Organista może też skorzystać z funkcji „tutti” – urządzenia włączającego wszystkie głosy w organach.

RxMoV5rctmGST

Na zdjęciu prospekt organów w Kamieniu Pomorskim. Barokowy prospekt ma liczne zdobienia, jest bogato złocony, ozdobiony rzeźbami postaci biblijnych.

Zwróć uwagę na układ piszczałek w szafie organowej – ich różnorodność materiałową (metalowe i drewniane) oraz stopniowanie wielkości od największych do najmniejszych.

R1V4Z2ICcdZmR

Zdjęcie przedstawiające fragment szafy organowej, czyli miejsca gdzie ustawione są piszczałki. Na zdjęciu bardzo duża ilość piszczałek metalowych i drewnianych, ustawionych w rzędach od największych do najmniejszych.

R1KO0sWeaJvT4

Zdjęcie przedstawiające fragment szafy organowej, czyli miejsca gdzie ustawione są piszczałki. Na zdjęciu bardzo duża ilość piszczałek metalowych i drewnianych, ustawionych w rzędach od największych do najmniejszych.

Muzyk grający na organach to organista. Jako ciekawostkę warto wiedzieć, że w filharmonii ze względu na stacjonarny charakter instrumentu organista siedzi tyłem do dyrygentaDyrygentdyrygenta. W celu obserwacji gestów dyrygenta organista używa lustra.

Passacaglia i fuga c‑moll BWV 582 Jana Sebastiana Bacha opiera się na stałym, powtarzanym ośmiotaktowym temacie basowym, nad którym rozwijane są kolejne wariacje o narastającej gęstości faktury i coraz bogatszym opracowaniu kontrapunktycznym. Po części wariacyjnej następuje fuga, w której wyrazisty temat podlega imitacyjnemu przetwarzaniu w wielogłosowej polifonii, z wyraźnym zróżnicowaniem rejestrów i planów brzmieniowych.

Najważniejszą cechą instrumentarium baroku jest jego różnorodność oraz ścisły związek z funkcją muzyczną, zwłaszcza w kontekście basso continuo. Kluczowe znaczenie mają instrumenty smyczkowe, które stopniowo przejmują dominującą rolę w orkiestrze, oraz instrumenty klawiszowe, odpowiadające za podstawę harmoniczną. Organy wyróżniają się jako instrument o największych możliwościach technicznych i brzmieniowych, zdolny do realizacji złożonej polifonii i różnicowania dynamiki. Istotne jest także zrozumienie budowy instrumentów, ponieważ bezpośrednio wpływa ona na ich brzmienie i zastosowanie. Rozwój instrumentów w baroku umożliwił powstanie nowych form muzycznych i bardziej rozbudowanych struktur dźwiękowych. To właśnie dzięki tym przemianom jeden wykonawca mógł osiągnąć efekt porównywalny z zespołem instrumentalnym.

red. Andrzej Chodkowski, Encyklopedia muzyki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.

Kazimierz Sikorski, Instrumentoznawstwo, Polskie Wydawnictwa Muzyczne, Kraków 1975.

Curt Sachs, Historia instrumentów muzycznych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975.

Witold Kupisiewicz, Szkoła na akordeon, Państwowe Wydawnictwa Muzyczne, Kraków 1988.

encyklopedia.pwn.pl