Geneza i klasyfikacja mszy jako formy muzyki kościelnej

Msza jest jedną z najstarszych form muzyki kościelnej, a jej źródeł należy szukać w początkach chrześcijaństwa. W średniowieczu była ściśle związana z chorałem gregoriańskimChorał gregoriańskichorałem gregoriańskim, początkowo monofonicznaMonofoniamonofoniczna, później wielogłosowa z wykorzystaniem techniki organumOrganumorganum. Jako forma użytkowa jest nieodłączną częścią liturgii. W XVII wieku w Kościele katolickim i protestanckim forma przeobraziła się w wokalno‑instrumentalną, zaś w prawosławnym i unickim zachowała swój pierwotny kształt. Ze względu na liczbę części, msze dzieli się na: missa brevis (msza krótka), składającą się jedynie z Kyrie i Gloria lub Gloria i Credo oraz missa solemnis (msza uroczysta) o rozbudowanej strukturze.

Zapoznaj się z mapą myśli, w której w sposób syntetyczny przedstawiono temat i budowę mszy.

Zapoznaj się z mapą myśli, w której opisane są stałe i zmienne części mszy.

Kierunki rozwoju mszy barokowej

W mszy barokowej wyróżnia się dwa podstawowe nurty niejednorodne pod względem stylistycznym: stile antico, nawiązujący do dzieł kompozytorów renesansowych, zwłaszcza Palestriny (1525‑1594) oraz stile moderno, wykorzystujący nowe środki kompozytorskie i oparty głównie na technice koncertującej. Msze wykazujące cechy obu nurtów określane są jako stile misto. Synteza ta widoczna jest szczególnie we wprowadzaniu fragmentów koncertującychTechnika koncertującakoncertujących do utworów a cappellaA cappellaa cappella. Mimo tych niejednorodności, w baroku powstawały w dalszym ciągu msze a cappella, co potwierdza twórczość Alessandra Scarlattiego (1660‑1725).

„Kyrie” z „Missa Clementina” Alessandro Scarlattiego ma trójdzielną formę odpowiadającą układowi tekstu (Kyrie – Christe – Kyrie) i opiera się na imitacyjnej polifonii wokalnej, w której poszczególne głosy wchodzą kolejno z tym samym motywem. 

Wykorzystanie barokowych technik dało początek tzw. mszy monumentalnej, w której wykształciła się topofonia, polegająca na wykorzystaniu walorów akustycznych kościołów, poprzez rozmieszczenie chórów w różnych częściach obiektu. Reprezentatywnym dziełem tego typu jest Missa Salisburgensis Heinricha Ignaza Franza Bibera (1644‑1704) na 53 głosy, z czego 16 z nich przeznaczonych jest na chór, a pozostałe to partie instrumentalne.

Wielka Msza h‑moll jako reprezentatywne dzieło epoki baroku

W XVIII wieku ważną role na rozwój mszy wywarł środek neapolitański, w którym ukształtował się jej nowy typ – msza kantatowa (o silnym wpływie gatunków kantatowychKantatakantatowych). Mimo krytycznych głosów władz kościelnych, forma ta szybko rozprzestrzeniła się w innych ośrodkach Europy. Do najwybitniejszych dzieł baroku zaliczana jest kantatowa Msza h‑moll Johanna Sebastiana Bacha (1685‑1750).

Bach, mimo że był protestantem, skomponował katolicką mszę dla dworu w Dreźnie, ubiegając się o względy i posadę w tamtejszym środowisku muzycznym. Istotne jest także znaczenie artystyczne dzieła – jego monumentalność, trudność wykonawcza oraz wyjątkowy charakter w twórczości Bacha jako jedynej mszy katolickiej w jego dorobku.

R1UCxM8TkYzgZ1

Ilustracja przedstawia białą kartkę z zagiętym prawym dolnym rogiem. Na kartce znajduje się zapisany czarną czcionką cytat ze strony internetowej www.polskieradio.pl. Cytat brzmi: „(…) Bach ubiegał się o posadę na dworze elektora Saksonii i polskiego króla Augusta III w Dreźnie, gdzie sposób funkcjonowania muzyki, repertuar muzyczny i muzyczno-teatralny był na niezwykle wysokim poziomie. Bach bardzo wysoko cenił ten ośrodek, prawdopodobnie wyżej nawet niż Lipsk, z którym związany był przez całe życie. Nie udało mu się jednak dostać tam stałej posady, mimo że otrzymał tytuł nadwornego kompozytora tego miasta. Ta historia ma niebagatelne znaczenie dla powstania Maszy h-moll. Wszystkie znane kompozycje Bacha utrzymane są bowiem w duchu protestanckim, ze względu na wyznanie kompozytora. Masza h-moll jest jednak katolicka, ponieważ dwór drezdeński, dla którego pisany był ten utwór był tego wyznania. Jest to jedyna katolicka Msza Bacha. Msza h-moll nie została nigdy wykonana za życia kompozytora, prawdopodobnie dlatego, że wymagała wielkiego, jak na ówczesne czasy składu wykonawczego, a Bach pod koniec życia nie dysponował takim zespołem.Jest to monumentalne dzieło zawierające stałe części Mszy Św. – Ordinarium Missae: Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Benedictus i Agnus Dei. Jest niezwykle trudną kompozycją pod względem wykonania, zarówno dla chóru i solistów jak i dla orkiestry. Każdy zespół, który decyduje się na wykonanie tego dzieła, zasługuje na uznanie. (…)” Źródło: https://www.polskieradio.pl/6/243/Artykul/171659,Msza-hmoll-w-Radiowej-Dwojce

Fragment „Et in terra pax” z Gloria, Mszy h‑moll BWV 232  Bacha opiera się na rozwiniętej polifonii chóralnej z płynnym prowadzeniem głosów, imitacjami oraz bogatą harmoniką, tworząc szerokie, okresowe frazy i stabilną pulsację metryczną. Zestawienie techniki stile antico z elementami stylu koncertującego oraz wyraźne kontrasty fakturalne i dynamiczne wskazują na syntetyczny charakter stylu Bacha w późnym baroku.

Msza jako forma muzyczna rozwijała się od prostych jednogłosowych śpiewów liturgicznych do złożonych struktur polifonicznych i wokalno‑instrumentalnych. Kluczowym etapem jej rozwoju było wykształcenie dwóch przeciwstawnych, lecz współistniejących nurtów barokowych – stile antico i stile moderno. Ich synteza doprowadziła do powstania form mieszanych oraz monumentalnych kompozycji wykorzystujących przestrzeń i rozbudowany aparat wykonawczy. Szczególne znaczenie ma również rozwój mszy kantatowej, łączącej elementy różnych gatunków muzycznych. Kulminacją tych procesów jest twórczość Bacha, która integruje tradycję kontrapunktyczną z nowoczesnym językiem baroku. Najważniejsze dla rozpoznania tej formy jest uchwycenie relacji między stylem, fakturą i funkcją muzyki. Współczesność potwierdza żywotność mszy jako formy otwartej na nowe środki wyrazu. Odpowiadając na pytanie wprowadzające, msza okazuje się nie tylko dziedzictwem tradycji, lecz także dynamiczną formą podlegającą nieustannym przemianom.

Bukofzer M., Muzyka w epoce baroku. Od Monteverdiego do Bacha, PWN 1970.

Gwizdalanka D., Historia muzyki 2, PWM 2006.

Habela J, Słowniczek muzyczny, PWN 1983.

Szlagowska D., Muzyka Baroku, Akademia Muzyczna w Gdańsku, 1998.

Chomiński J., Witkowska‑Chomińska K., Historia muzyki, cz. 1, PWM 1989.

https://encyklopedia.pwn.pl/