Architektura dźwięku i przestrzeni – suita barokowa i ogród francuski

Barok to epoka, w której różne dziedziny sztuki — muzyka, architektura i sztuka ogrodowa — realizują wspólne idee, posługując się odmiennymi środkami wyrazu. Zestawienie suity barokowej z ogrodem francuskim pozwala dostrzec, że podobne zasady kompozycyjne mogą organizować zarówno czas (w muzyce), jak i przestrzeń (w architekturze krajobrazu). W obu przypadkach kluczowe znaczenie mają porządek, symetria, rytm oraz kontrast, podporządkowane nadrzędnej osi kompozycyjnej. Dzięki temu możliwe staje się odczytanie ogrodu jako swoistej „suitowej” struktury przestrzennej, a suity — jako uporządkowanego, niemal architektonicznego układu dźwięków.

Ogród francuski – nowy typ założenia barokowego

W okresie baroku budowle traktowano jak formy rzeźbiarskie – stosowano układy geometryczne, w których pojawiały się elementy łukowe, koszowe i eliptyczne. Sztuka ogrodowa tego okresu rozwijała się w dwóch kierunkach: pierwszy był kontynuacją stylu ogrodu włoskiego, pełnego przepychu i żywiołowej przyrody, drugi to harmonijny i klarowny ogród francuski. Charakteryzowały go bogate formy małej architektury i roślinności. Jego elementy przestrzenne lokalizowane były na głównych osiach kompozycyjnych. Pałac poprzedzała droga dojazdowa, a za nim znajdował się salon ogrodowy, który stanowił najbardziej reprezentacyjną część ogrodu. Ściany salonu tworzyły boskiety obwiedzione strzyżonymi szpaleramiSzpalerszpalerami. W boskietachBoskietboskietach znajdowały się sale ogrodowe, gabinety i labirynty. Oś główną założenia akcentował kanał wodny lub aleja, łącząc ogród z krajobrazem. Oprócz boskietów bardzo ważną rolę pełniły partery ogrodoweParter Ogrodowypartery ogrodowe, których można wyróżnić kilka typów: haftowany, wodny, rabatowy. Bogactwo roślinne uzupełniane było elementami małej architektury, które stosowano już w ogrodach renesansowych.

Schody i rampy pełniły funkcję komunikacyjną, mury tarasowe stanowiły architektoniczną oprawę płaskich tarasów z parterami ogrodowymi, ściśle powiązane z bryłą pałacu. TrejażeTrejażTrejaże występowały jako samodzielne elementy, formujące ściany, altanyAltanaaltany i korytarze. Tworzyła je ażurowa konstrukcja w postaci kraty, wykonana najczęściej z drewna. BindażBindażBindaż stanowiła natomiast drewniana konstrukcja z kolebkowym sklepieniem nad aleją. BelwederBelwederBelweder, budowany najczęściej na obrzeżach ogrodu, był niedużą dekoracyjną budowlą. OranżerieOranżeriaOranżerie, czyli parterowe budynki z dużymi oknami, służyły do uprawy i przechowywania egzotycznych roślin w czasie zimy. Nieodłącznym elementem ogrodu barokowego była rzeźba, która występowała samodzielnie na parterach, w niszach strzyżonych szpalerówSzpalerszpalerów, na skrzyżowaniu dróg, we wnętrzach sal i gabinetów ogrodowych, w teatrach ogrodowych. Bardzo ważnym elementem w ogrodzie barokowym była woda. Kanał o różnych kształtach, podkreślał oś główną założenia i łączył ogród z krajobrazem. Dynamiczna forma wody była ujęta w fontanny, bogato zdobione rzeźbami, wodotryski tworzące rytmiczne układy oraz kaskady wodne. Charakterystyczne były także tzw. schody wodne, tworzone z wielostopniowych kaskad.

REM2JkHXAf4wR

Grafika z epoki przedstawiająca ogród francuski w pałacu Nymphenburg. Na czarno-białej ilustracji znajdują się boskiety i szpalery drzew, o niemal identycznych koronach tej samej wysokości aż po horyzont. W centrum symetrycznej kompozycji, w głębi, widać ażurową konstrukcję wielkich rozmiarów. Alejami spacerują ludzie.

Otoczenie pałacu Vaux le Vicomte

Główną nowością w Vaux le Vicomte było założenie entre cour et jardinEntre cour et jardinentre cour et jardin, czyli „między dziedzińcem a ogrodem”. Rozległy ogród otaczający pałac Vaux le Vicomte jest najwcześniejszą w pełni rozwiniętą realizacją barokowego ogrodu francuskiego. Projekt André le Notre’a opierał się na krzyżujących się prostopadłych osiach: główną oś wyznaczają zbiegające od pałacu tarasy z licznymi rzeźbami, kilkoma basenami owalnymi i prostokątnymi oraz – na zamknięciu osi – grotą z muszlami i rzeźbionymi personifikacjami rzek; osie poprzeczne kolejnych tarasów tworzą aleje wysadzane drzewami, a także wielki kanał. Bogato rzeźbione fontanny miały nowatorskie wówczas rozwiązania inżynieryjne.

Król Ludwik XIV był pod ogromnym wrażeniem, zwłaszcza w majątku, który był dziełem trzech młodych talentów: architekta Louisa Le Vau, malarza i dekoratora Charlesa Le Bruna oraz architekta krajobrazu André Le Norte. Podczas gdy zamek jest pięknie proporcje i wystrój jest gustownie bogaty, ogrody i tereny sprawiają, że Vaux jest arcydziełem. Haftowane partery, stawy, fontanny i posągi, wraz z wszystkimi roślinami i budynkami, są wyjątkowym osiągnięciem w harmonii i wyważonych proporcjach. W prostej strukturze ogrodów zawarta została doskonała równowaga i współgranie delikatnie zaburzonych symetrii. Opierając się na nowych osiągnięciach i przyjmując nowoczesny punkt widzenia, ogród Le Notre’a jest dziełem, które łączy rygor z  bogactwem form, zaskakując wykorzystaniem zaskakujących efektów. Wyróżniającą cechą jest świat wody, stawów i kanałów, łączący prostotę z  elegancją.