(gr. agoge – prowadzenie, ruch) wszelkie zjawiska dotyczące zmiany tempa w utworze muzycznym.

(wł. accompagnamento – towarzyszenie) partia instrumentalna towarzysząca głównej partii melodycznej, wykonywanej przez głos solowy, instrument, chór, lub orkiestrę.

(wł. accordo) współbrzmienie lub następstwo kilku, co najmniej 3 różnych co do wysokości dźwięków, których wzajemny stosunek wysokości określają zasady akustyki, harmonii i psychologii muzyki.

dawny taniec dworski o umiarkowanym tempie wywodzący się z Niemiec; almanda, almand.

budowla ogrodowa lekkiej konstrukcji, często z ażurowymi ścianami, obsadzona roślinami pnącymi.

(fr. anglaise – angielski) francuska odmiana tańca pochodzenia angielskiego, utrzymana w metrum parzystym i żywym tempie.

(wł. basso continuo – bas ciągły) w muzyce kameralnej XVII i XVIII w. była to partia klawesynu lub organów, notowana w postaci jednogłosowej melodii basu z systemem oznaczeń cyfrowych; ten sposób notacji dawał wykonawcy swobodę improwizacyjnego realizowania współbrzmień, ograniczoną jednak przez ustalone reguły i konieczność stosowania wyznaczonych cyfrowo następstw harmonicznych.

wł. belvedere: piękny, budowla ogrodowa położona na wzniesieniu, skąd roztacza się rozległy i piękny widok; także najwyższa kondygnacja budynku, z której roztacza się piękny widok.

kryta aleja w ogrodach XVI–XVII w., zasklepiona półkolistą kratownicą, podtrzymującą pnącza lub gałęzie drzew.

zwarty masyw drzew wysokopiennych i krzewów, ujęty w strzyżone ściany szpalerów, występujący w ogrodach barokowych.

ludowy taniec starofrancuski w dość szybkim tempie, w takcie parzystym, zwykle z odbitką ćwierćnutową; w formie stylizowanej często wchodził w skład barokowej suity.

(łac. cantus firmus – śpiew stały) linia melodyczna utworu, będąca podstawą kompozycji wielogłosowej.

[wł. corrente], [pol. kurant], taniec powstały w XVI w., charakteryzujący się skocznymi figurami choreotechnicznymi; metrum 3/4 lub 6/4; tempo szybkie.

fr. ãtr kur e żardę; typ barokowego założenia pałacowego o osiowym, symetrycznym układzie, w którym korpus gł. pałacu i skrzydła ujmują z 3 stron dziedziniec reprezentacyjny (cour d’honneur).

(łac. factura – wykonanie czegoś, obróbka, budowa) rodzaj użytych przez kompozytora środków technicznych i sposób ich realizowania w kompozycji.

oryginalny utwór instrumentalny oparty na wielu kontrastujących ze sobą tematach.

[łac.] Czytamy folija; z portugalskiego folia oznacza zabawę, zamęt; początkowo taniec ludowy pochodzenia iberyjskiego w szybkim tempie, posiadający charakterystyczny rytm: ćwierćnuta, ćwierćnuta z kropką, ósemka; metrum 3/4; do muzyki europejskiej folia przeniknęła jako podstawa harmoniczno‑melodyczna wielu wariacji.

szybki taniec włoski, popularny w okresie baroku; też: muzyka do tego tańca.

utwór polifoniczny instrumentalny lub wokalny, w którym poszczególne głosy kolejno podejmują temat.

Taniec w tempie umiarkowanie szybkim pochodzenia francuskiego; metrum alla breve; zaczynał się przedtaktem składającym się z dwóch ćwierćnut.

[fr.] [wymowa: żiik] Taniec pochodzenia staroangielskiego; metrum najczęściej 6/8; tempo bardzo szybkie.

(gr. harmonicos – dźwięczny) całokształt problemów związanych z konstrukcją współbrzmień harmonicznych w omawianym utworze, w twórczości danego kompozytora, w danym okresie historycznym itp.

typ budowy wielogłosowych utworów muzycznych, w których tylko jeden głos prowadzi melodię.

taniec angielski i irlandzki w metrum 3/2 z synkopą lub 4/4 z przedtaktem, w ruchu ósemkowym.

(łac. intervallum – odległość) odległość określona różnicą wysokości między dwoma współbrzmiącymi lub następującymi po sobie dźwiękami.

krótki fragment orkiestrowy o charakterze nastrojowym, wpleciony w akcję dramatyczną opery; miniatura na fortepian (rzadziej przeznaczona na inny instrument, czy na orkiestrę)

twórca utworów muzycznych.

(wł. concerto, łac. _‑concertare – współzawodniczyć); forma instrumentalna zazwyczaj trzyczęściowa.

(łac. punctus contra punctum – nuta przeciw nucie) teoria równoczesnego prowadzenia samodzielnych linii melodycznych (głosów) w utworach polifonicznych (wielogłosowych); samodzielna melodia towarzysząca w innym głosie tematowi w utworze polifonicznym.

taniec francuski w umiarkowanym tempie, metrum 6/8 lub 3/4, spotykany w barokowych suitach.

dawny francuski taniec dworski, pochodzenia ludowego, w metrum trójdzielnym, tempie umiarkowanym, tańczony parami (z charakterystycznymi drobnymi krokami tańczących, posuwistymi ruchami, ukłonami).

muz. zasada porządkowania przebiegu dźwięków w utworze pod względem ich wartości rytmicznej (tzn. relatywnego czasu trwania) i rozkładu akcentów w obrębie taktu.

Inaczej nuta przeciw nucie; gatunek kontrapunktyczny wywodząca się z średniowiecza; polega na przeciwstawieniu jednej nucie melodii, jednej nuty z głosu kontrapunktującego; głosy są prowadzone w tych samych wartościach rytmicznych

(wł. ottava, łac. octavus – ósmy) odległość między dwoma dźwiękami równa 12 półtonom.

pomarańczarnia, budowla ogrodowa, najczęściej prostokątna, jednokondygnacyjna, z dużymi oknami na południe; ogrzewana.

(wł. oratorio, łac. oratorium – miejsce modlitwy) wielka forma wokalno‑instrumentalna zbliżona do opery, lecz pozbawiona akcji scenicznej, wykonywana na estradzie koncertowej.

(wł. orchestra) wieloosobowy zespół instrumentalny pod kierownictwem dyrygenta.

element kompozycyjny ogrodu, tworzący płaski kwietnik lub gazon o zarysie geometrycznym, ozdobiony różnego rodzaju ornamentem.

(gr. polyphonia – wielka liczba głosów) wielogłosowość linearna; typ techniki kompozytorskiej polegającej na równoczesnym prowadzeniu kilku samodzielnych pod względem rytmicznym i melodycznym, lecz równorzędnych głosów wokalnych lub instrumentalnych.

(fr. portatif – nosić, wł. organetto – małe organy) małe przenośne organy bez pedału.

w XVII w. w Hiszpanii pieśń o charakterze tanecznym, w metrum trójdzielnym, śpiewana z towarzyszeniem gitary; passacaglia wariacyjna — skrystalizowana w XVII w. forma muz., będąca szeregiem wariacji opartych na stałej formule basowej, utrzymanych na ogół w metrum trójdzielnym i tempie umiarkowanym.

taniec z Bretanii, w metrum 3/8 lub 6/8 i w szybkim tempie, popularny na fr. dworze Ludwika XIV i Ludwika XV; w formie stylizowanej występował w barok. suicie i operze.

muz. polski taniec kołowy lub korowodowy, trójmiarowy (w metrum 3/4), o umiarkowanym tempie i charakterystycznej formule rytmicznej: ósemka, 2 szesnastki i 4 ósemki oraz w kadencji (tzw. słabej lub żeńskiej, tzn. z zakończeniem wypadającym na słabą część taktu): 4 szesnastki i 2 ćwierćnuty.

muz. początkowo krótki utwór o charakterze improwizacyjnym na organy lub lutnię, z fragmentami akordowymi i figuracyjnymi, w okresie baroku wstęp do suity lub fugi.

taniec prowansalski z XVII w., w żywym tempie, metrum parzystym; wszedł do barokowej suity.

całokształt przebiegu rytmicznego w utworze muzycznym.

[wł. < hiszp. < pers.], hist. taniec hiszp., prawdopodobnie pochodzenia perskiego, w wolnym tempie, metrum trójdzielnym, z charakterystycznym akcentem na drugiej części taktu; najczęściej pisany w metrum 3/2 lub 3/4; tempo wolne.

odległość między dwoma dźwiękami równa 10 lub 11 półtonom.

śpiewak lub instrumentalista wypełniający swoją sztuką odtwórczą cały program koncertu lub wykonujący utwór samodzielny przeznaczony dla jednego wykonawcy, ewentualnie z towarzyszeniem albo też wykonujący samodzielnie główną partię w zespole instrumentalnym lub wokalnym.

1. W okresie baroku termin oznaczał grupę form cyklicznych reprezentowanych głównie przez sonatę da chiesa i sonatę da camera;
2. Cykliczna forma muzyczna wykształcona w okresie klasycyzmu, jedna z podstawowych form muzycznych XVIII i XIX w. W ścisłym znaczeniu termin oznacza cykliczny utwór na instrument solowy (np. fortepian) lub na instrument melodyczny i fortepian;
3. W szerszym znaczeniu termin sonata może być rozumiany jako synonim cyklu sonatowego przeznaczonego na większą obsadę wykonawczą, kameralną lub orkiestrową. Ze względu na ścisłą zależność formy muzycznej od obsady wykonawczej, cykl sonatowy odznacza się cechami gatunkowymi decydującymi o różnicach między poszczególnymi formami.

Nazywana także sonatą solową; wykonywana była przez jeden instrument solowy oraz jeden lub więcej instrumentów realizujących partię b.c.

Inaczej zwana sonatą triową; termin a tre określa skład wykonawczy utworu: dwa instrumenty solowe oraz jeden lub więcej instrumentów realizujących partię b.c.

Z włoskiego camera to pokój lub komnata; nazywana także sonatą dworską lub kameralną; składała się zazwyczaj z 3‑6 części o charakterze tanecznym; w sonacie dworskiej najczęściej stosowano takie tańce, jak: allemande, courante, sarabanda, gigue czy gawot; w późniejszym okresie sonata kameralna została zastąpiona suitą.

Z włoskiego chiesa oznacza kościół; sonata kościelna opierała się na układzie części: wolna‑szybka‑wolna‑szybka; z sonaty kościelnej wykształciła się sonata klasyczna.

(gr. synkope – obcięcie) przesunięcie naturalnego akcentu metrycznego na dźwięk nieakcentowany przez wydłużenie wartości rytmicznej nuty nieakcentowanej i przetrzymanie jej przez część akcentowaną.

dwa szeregi drzew lub krzewów tworzące aleję.

(wł. toccare – dotykać) kompozycja na instrument klawiszowy charakteryzująca się stosowaniem na przemian partii akordowych i szybkich pasaży; często łączona jest z fugą; później oznaczało utwór również na orkiestrę o szybkich, drobnych wartościach rytmicznych, realizowanych z dużą wyrazistością.

ażurowa krata obrośnięta roślinami pnącymi.

zespół wykonawczy złożony z trzech instrumentalistów, odpowiadający tercetowi w muzyce wokalnej.

poeci‑kompozytorzy francuscy z XII–XIII w., tworzący w języku północnej Francji.

(wł. trillo) typ ozdobnika polegający na szybkiej i wielokrotnej zamianie dźwięku, do którego się odnosi, z jego sąsiednim górnym oddalonym o małą lub wielką sekundę.