Społeczności i wspólnoty
Mniejszości narodowe w Rzeczypospolitej Polskiej
Wyjaśnisz pojęcia: mniejszość narodowa i mniejszość etniczna.
Wymienisz narodowości i grupy etniczne zamieszkujące obecnie terytorium Polski.
Polska jest jednym z najbardziej jednolitych narodowościowo i etnicznie państw świata. Obecnie znacznie różni się od mozaiki narodowościowej charakterystycznej dla II Rzeczpospolitej. Nie oznacza to jednak, że na terytorium naszego kraju nie mieszkają osoby deklarujące inną narodowość niż polska. W gminie Puńsk narodowość litewską w 2011 r. zadeklarowało ponad 75% mieszkańców. W tej gminie to Polacy stanowią mniejszość.
Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce
W wyniku procesu historycznego kształtującego współczesne państwa doszło do zmiany granic etnicznych i narodowych. Z tego powodu wiele grup ludności znalazło się na obszarze państw organizowanych przez inne narody, zyskując miano mniejszości narodowej lub etnicznej. Zapoznając się z poniższą animacją zrozumiesz jaka jest różnica między mniejszością narodową a etniczną w Polsce. Ustalisz także jakie są mniejszości narodowe i etniczne w naszym kraju.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RgNrASNsTyJYq
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce.
Do mniejszości narodowych w Polsce nie zaliczamy… Możliwe odpowiedzi: 1. Karaimów., 2. Azerów., 3. Żydów., 4. Ormian.
Dopasuj poniższe dwujęzyczne tablice informacyjne do mniejszości narodowych lub społeczności etnicznych zamieszkujących obszary, z których te tablice pochodzą.
Mikołaj Grycuk, CC BY-SA 3.0 pl, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=50412973
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:G%C5%82adysz%C3%B3w#/media/File:Gladyszow_znak.jpg, licencja: CC BY-SA 3.0.
Michał Beim, CC BY-SA 4.0[online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=71412004, licencja: CC BY-SA 3.0.
Określ główne miejsca występowania w Polsce społeczności kaszubskiej, mniejszości niemieckiej, litewskiej i białoruskiej. Podaj przykłady nazw miejscowości w językach używanych przez te grupy.
Zamieszczona poniżej mapa interaktywna pozwoli Ci ustalić, w których województwach żyją przedstawiciele mniejszości narodowych i etnicznych.
Przeanalizuj poniższą mapę, a następnie połącz nazwy mniejszości narodowych, mniejszości etnicznych i społeczności etnicznych z miejscami ich występowania.
Dopasuj miejsca występowania wymienionych mniejszości narodowych, mniejszości etnicznych i społeczności etnicznych.
Język regionalny
W wielu krajach świata, także w Polsce, występują grupy ludności różniące się historią, kulturą, tradycją, folklorem, zwyczajami, gwarą, nazywane grupami etnograficznymi lub społecznościami etnicznymi. Wykazują one pewien poziom poczucia odrębności kulturowej od reszty społeczeństwa, jednak ogólnie identyfikują się z narodem, na którego terytorium żyją. Grupy te najczęściej zamieszkują ograniczoną przestrzeń geograficzną zwaną regionem etnograficznym. W przeszłości w Polsce istniało wiele społeczności etnicznych, jednak z czasem ich odrębność zatarła się. Taką grupą etnograficzną w naszym kraju są Kaszubi, którzy posługują się językiem uznanym w naszym kraju za język regionalny.
Język regionalny jest tradycyjnie używany na terytorium danego państwa przez mniejszość obywateli. Nie jest on dialektem oficjalnego języka ani językiem imigrantów z innego kraju.
Ludności posługującej się językiem regionalnym przyznano prawo do nauki tego języka lub w tym języku. Organy władzy publicznej są zobowiązane do wspierania rozwoju języka regionalnego i jego zachowania.
Do grup etnograficznych żyjących w naszym kraju ale nie mających takich samych praw jak Kaszubi należą m.in.:
Ślązacy żyjący na Śląsku,
Podhalanie zamieszkujący Podhale,
Kurpie mieszkający na granicy Mazowsza, Warmii i Mazur oraz Podlasia,
Kociewiacy żyjący na obszarze Kujaw i Pomorza (powiat starogardzki i tczewski w województwie pomorskim oraz świecki w kujawsko‑pomorskim),
Łowiczanie (Księżacy) zamieszkujący środkowe Mazowsze.
Przyporządkuj podane grupy społeczne do odpowiednich kategorii.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym(…) 1) jest tradycyjnie używany na terytorium danego państwa przez jego obywateli, którzy stanowią grupę liczebnie mniejszą od reszty ludności tego państwa;
2) różni się od oficjalnego języka tego państwa; nie obejmuje to ani dialektów oficjalnego języka państwa, ani języków migrantów.
Źródło: Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, dostępny w internecie: arslege.pl [dostęp 29.05.2020].
Struktura narodowościowa Polski
Informacje na temat zróżnicowania narodowego i etnicznego naszego kraju można uzyskać przede wszystkim w bazach danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS). Są to dane pochodzące ze spisów powszechnych odbywających się co 10 lat. Ostatni spis miał miejsce w 2021 roku.
Wyniki spisu wskazują, narodowość polską zadeklarowało 37 499,7 tys. osób, co stanowi 98,6% ogółu mieszkańców kraju, ponad 2,6% ludności naszego kraju deklaruje polską i niepolską tożsamość narodowo‑etniczną, a około 1% – wyłącznie niepolską. Udział mniejszości narodowych w społeczeństwie polskim jest więc niewielki. Do najliczniejszych mniejszości narodowych w Polsce należą Niemcy, Ukraińcy i Białorusini. Mniej liczni są Czesi, Litwini, Ormianie, Rosjanie, Słowacy i Żydzi również uważani za mniejszości narodowe.
Najliczniejszą mniejszością narodową w Polsce (stan na 2021 rok) jest mniejszość niemiecka. Liczy ona 144,2 tys. osób, w tym ok. 30% deklaruje wyłącznie narodowość niemiecką, a pozostali polsko‑niemiecką lub niemiecko‑polską. Zdecydowana większość osób identyfikujących się jako Niemcy mieszka na Opolszczyźnie – jest to grupa etnicznych Niemców przedwojennych, która z różnych powodów nie została po zakończeniu II wojny światowej przesiedlona do Niemiec, oraz ich potomkowie. Mniejszość ta występuje także na Śląsku.
Liczną mniejszością narodową jest także mniejszość białoruska silnie skoncentrowana w obszarze przygranicznym Podlasia, głównie w powiecie hajnowskim. Liczy ona 56,6 tys. osób, w tym blisko 64,7% deklaruje wyłącznie narodowość białoruską, a pozostali polsko‑białoruską lub białorusko‑polską.
W przypadku Białorusi i Białorusinów do dziś nie wykrystalizował się jeden dominujący nurt tożsamości narodowej. Konkurują ze sobą dwie koncepcje: prorosyjska, podkreślająca łączność z kulturą i językiem rosyjskim i uznająca Białoruś za część spuścizny „Wielkiej Rosji” czy ZSRS (tę popiera prezydent Alaksandr Łukaszenka), oraz autonomiczna, która podkreśla wkład Białorusi w budowanie Wielkiego Księstwa Litewskiego i nawiązuje do jego tradycji, choć z uznaniem białoruskiej odrębności. Rywalizacja pomiędzy tymi dwiema koncepcjami wyraża się m.in. w symbolice narodowej. W latach 1991–1995 herbem Białorusi była Pogoń podobna do litewskiej, jednak Łukaszenka przywrócił herb zbliżony do tego z czasów sowieckich. Opozycjoniści protestujący przeciw jego rządom często używają flagi biało‑czerwono‑białej, która nawiązuje do tej z okresu dawnej Rzeczypospolitej.
Bardzo liczną mniejszością narodową w Polsce jest mniejszość ukraińska. Liczy ona 82,4 tys. osób; ok. 58,7% deklaruje wyłącznie narodowość ukraińską, a pozostali polsko‑ukraińską lub ukraińsko‑polską. Wydaje się jednak, że rzeczywista liczba może być znacznie większa wskutek wielkiej fali migracji zarobkowej Ukraińców do Polski, która nastąpiła od 2010 roku, i ogromnego napływu uchodźców po rozpoczęciu agresji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku.
Przeanalizuj wykres i wskaż, czy podane stwierdzenie jest prawdziwe, czy fałszywe.
Oprócz wymienionych powyżej mniejszości narodowych w Polsce żyją także przedstawiciele innych narodów, np. Amerykanie, Anglicy, Francuzi, Włosi, Wietnamczycy i inni. Ich liczba wynosi ok. 300 tys. osób, jest więc stosunkowo niewielka w porównaniu z liczbą mieszkańców Polski. W tej grupie mogą być także ujęci Polacy, którzy czasowo mieszkają i pracują, np. Wyspach Brytyjskich, ale są nadal zameldowani w Polsce i zostali objęci spisem. Niektórzy z nich czują się nie tylko Polakami ale także Anglikami, Irlandczykami czy Szkotami.
W ciągu ostatnich kilkunastu lat nastąpiły zmiany zróżnicowania narodowego Polski ze względu m.in. na migrację i zjawiska demograficzne. W ostatnich latach Polska była bowiem ważnym miejscem migracji zarobkowej dla obywateli innych krajów, zwłaszcza z Ukrainy, Białorusi, Rosji i Wietnamu. W 2021 roku w porównaniu do roku 2002 i 2011 zwiększyła się liczba osób deklarujących przynależność do niemal wszystkich mniejszości narodowych, z wyjątkiem niemieckiej, która jednak w dalszym ciągu pozostaje najliczniejsza mniejszością narodową w Polsce oraz do grup narodowych nie klasyfikowanych formalnie jako mniejszości. Szczególnie dynamiczny wzrost dotyczy mniejszości ukraińskiej. Po agresji Rosji na Ukrainę do Polski napłynęło ponad 13 mln uchodźców, z których większość (ok. 11 mln) w kolejnych miesiącach powróciła do kraju.
Na poniższej mapie przedstawiono użytkowników telefonów komórkowych, którzy ustawili sobie w telefonie język ukraiński lub rosyjski, a do tego przynajmniej raz w ciągu roku podróżowali do Ukrainy albo zmieniali kartę SIM na ukraińską (im bardziej czerwony kolor, tym większe skupisko takich użytkowników). Wskaż poprawny wniosek dotyczący rozmieszczenia Ukraińców w Polsce przed agresją Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku.
Ukraina to jeden z sąsiadów Polski, dzielimy aż 535 km wschodniej granicy naszego kraju. W lutym 2024 roku na Ukrainę napadła Rosja. Wskaż poprawny wniosek dotyczący rozmieszczenia Ukraińców w Polsce przed agresją Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku.
Podsumowanie
Relacje między grupami narodowościowymi mogą się okazać bardzo trudne, zwłaszcza gdy wiążą się z bolesną historią wzajemnych kontaktów oraz głębokimi różnicami kulturowymi. Właściwe kształtowanie relacji między zróżnicowanymi etnicznie czy narodowościowo grupami należy do zadań państwa, ale za harmonijne współżycie na wspólnym obszarze odpowiadają wszyscy mieszkańcy danego kraju. Społeczeństwa europejskie stają się coraz bardziej zróżnicowane etnicznie i uczą się rozwiązywać problemy, które z tej różnorodności wynikają. Niezależnie od tego, jak bardzo się różnimy z racji przynależności narodowej, wszyscy jesteśmy ludźmi i mamy prawo do poszanowania naszej godności.
Na fotografiach przedstawiono dwie znane potrawy wybranych mniejszości etnicznych w Polsce. Uzupełnij tabelę. Skorzystaj z dodatkowych źródeł informacji.
Dopasuj nazwy tradycyjnych potraw do mniejszości etnicznych zamieszkujących w Polsce.
Zapoznaj się z wykresem i wykonaj ćwiczenie.
Słownik
język, którym posługują się mniejsze grupy ludności zamieszkującej państwo; nie jest to odmiana języka narodowego
grupa etniczna, która jest osiedlona na terytorium innej zbiorowości i wyróżnia się odrębnym pochodzeniem i kulturą, a często także językiem i religią; nieposiadająca własnego państwa narodowego
grupa ludzi zamieszkująca obszar danego państwa, odróżniająca się od większości społeczeństwa językiem, kulturą, pochodzeniem etnicznym bądź religią, posiadająca własne państwo narodowe
zbiorowość ludzi wyróżniająca się wspólną świadomością narodową, czyli poczuciem przynależności do wspólnoty definiowanej jako naród, zamieszkująca wspólne terytorium w postaci państwa, charakteryzująca się własnym językiem, kulturą, historią i tradycją narodową
poczucie przynależności do wspólnoty definiowanej jako naród
poczucie odrębności wobec innych narodów kształtowane przez czynniki narodowotwórcze