Społeczności i wspólnoty
Problemy współczesnych rodzin
Scharakteryzujesz współczesne typy rodziny, odwołując się do badań opinii publicznej.
Wyjaśnisz problemy, jakie rodziny w Rzeczypospolitej Polskiej mają z realizacją różnych funkcji.
Połączysz poszczególne problemy, jakie z realizacją wybranych funkcji mają rodziny w Polsce, z przyczynami tych problemów i ich konsekwencjami.
Splot różnych uwarunkowań, widocznych na poziomie makro (społeczeństwo) i mikro (konkretna grupa), powoduje, że trwałość i stabilność rodziny stają się wyzwaniem zarówno dla osób ją współtworzących, jak również dla polityki społecznej. Wiedzą o powiązaniach między działaniami indywidualnymi a problemami makrospołecznymi powinni być zatem zainteresowani nie tylko politycy, ale każdy członek społeczeństwa.
Wybrane typy rodzin współczesnych
Zobaczmy zatem, jakie przykładowe problemy mogą wynikać z faktu, że rodziny skonstruowane są w określony sposób (inaczej: są zaliczane do określonego typu).
Wiążąc dane na obu wykresach, dostrzegamy dominację określonego typu rodziny. Jest on zarówno faktem społecznym, jak i pasuje do społecznych preferencji (rodzina 2+2). Jednak kto odpowiada za negatywne konsekwencje tego stanu rzeczy?
Przedyskutujcie tę kwestię.
Czy to jednostki powinny mieć na względzie społeczne konsekwencje swoich zachowań prokreacyjnych, czy państwo powinno te zachowania moderować?
Jeśli odpowiedzialność za los zbiorowości zrzucimy na jednostki, to do czego może odwołać się państwo: do patriotyzmu, moralności, interesu?
A co z wielopokoleniowością? Czy państwo powinno się skoncentrować na jej promowaniu, czy też rozbudowywaniu sieci domów pomocy społecznej, opiekujących się osobami starszymi?
Ubóstwo
Ubóstwo to zjawisko zaburzające wypełnianie przez rodzinę funkcji ekonomicznejfunkcji ekonomicznej. Braki w tym zakresie wpływają jednocześnie na pozostałe funkcje podstawowe – szczególnie na socjalizacyjnąsocjalizacyjną i opiekuńczo‑zabezpieczającąopiekuńczo‑zabezpieczającą.
Oprac. na podst.: GUS, Aneks do opracowania sygnalnego „Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2019 r.”, stat.gov.pl.
Jedne z największych problemów polskich rodzin to ubóstwo lub zagrożenie nim. W gospodarstwach domowych o wydatkach poniżej poziomu minimum egzystencji w 2019 r. żyło około 1,61 mln osób. W gospodarstwach domowych wydających mniej niż 50% średnich wydatków ogółu gospodarstw domowych (ubóstwo relatywne) żyło blisko 5 mln osób. Liczbę osób żyjących poniżej ustawowej granicy ubóstwa szacowano na blisko 3,5 mln. W sumie w 2019 r. ¼ Polaków żyła w ubóstwie.
Z analiz ubóstwa wynika, że ma ono swoje wielorakie przyczyny wzajemnie się dopełniające i wzmacniające: brak aktywności zarobkowej, niski poziom wykształcenia członków gospodarstw domowych, niepełność rodzin (brak jednego z rodziców), wielodzietność, niepełnosprawność i inne, takie jak na przykład zamieszkiwanie na wsi.
Rodziny wielodzietne nie są dostatecznie wspierane świadczeniami społecznymi. Brak ostrej progresji wysokości świadczeń na trzecie i każde następne dziecko powoduje, że skrajne ubóstwo ujawnia się w tych rodzinach częściej niż w rodzinach o mniejszej liczbie dzieci. Wynika to nie tylko z liczby domowników pozostających na utrzymaniu, ale również z faktu, że wielodzietność przydarza się częściej rodzicom o niskim poziomie wykształcenia (za czym bardzo często idą niższe dochody z pracy zarobkowej).
Przeanalizuj dane na wykresie i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z fragmentem ustawy, a następnie wykonaj polecenie.
Ustawa z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej RodzinyArt. 4. 1.
Prawo do posiadania Karty przysługuje członkowi rodziny wielodzietnej, przez którą rozumie się rodzinę, w której rodzic (rodzice) lub małżonek rodzica mają lub mieli na utrzymaniu łącznie co najmniej troje dzieci bez względu na ich wiek.
2. Członkami rodziny wielodzietnej są:
rodzic (rodzice) – przez którego rozumie się także rodzica (rodziców) zastępczych lub osobę (osoby) prowadzącą rodzinny dom dziecka;
małżonek rodzica;
dziecko – przez które rozumie się także dziecko, nad którym rodzic sprawuje rodzinną pieczę zastępczą, oraz osobę przebywającą w dotychczasowej rodzinie zastępczej albo w rodzinnym domu dziecka, o której mowa w art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2017 r. poz. 697 i 1292).
Źródło: Ustawa z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny, dostępny w internecie: prawo.sejm.gov.pl, [dostęp 5.03.2020].
Przykładowa rodzina ma charakter rekonstruowany. Składa się z kobiety i czwórki jej dzieci z małżeństwa, które zakończyło się rozwodem z orzeczeniem opieki naprzemiennej, oraz obecnego partnera (konkubenta), który razem z kobietą wychowuje jej dzieci. (Uzupełnij) Uzasadnienie: (Uzupełnij).
Przemoc w rodzinie
Destrukcyjna siła przemocy w rodzinie ma charakter totalny. Przemoc prowadzi bowiem do znacznego osłabienia, a czasami wręcz zaniku wszystkich funkcji rodziny. Rodzina, w której występuje przemoc, staje się rodziną patologiczną.
Czym jest Niebieska Karta?Niebieska KartaNiebieska Karta może zostać założona przez Policję, Ośrodek Pomocy Społecznej, jak i Gminną Komisję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Wypełnienie Niebieskiej Karty nie jest jednak równoznaczne ze złożeniem zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa. Nie stanowi podstawy do wszczęcia postępowania karnego. Jednak w przypadku złożenia zawiadomienia i wszczęcia postępowania może ona zostać wykorzystana jako dowód procesowy. Dokumentacja Niebieskiej Karty jest dla policji informacją, że w danej rodzinie dochodzi do przemocy. Dzielnicowy ma obowiązek nie później niż w ciągu 7 dni skontaktować się z daną rodziną. Jest zobligowany do rozpoznania sytuacji i jej systematycznego monitorowania, a także do udzielania pomocy w trakcie comiesięcznych wizyt. Również dla komisji rozwiązywania problemów alkoholowych Karta jest zapisem informacji powziętych przez przedstawicieli tych służb podczas wykonywania swoich obowiązków.
Źródło: Żaneta Urawska, Czym jest Niebieska Karta?, 30.09.2010, dostępny w internecie: www.infor.pl [dostęp 29.12.2019].
Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodziniePrzemocy w rodzinie – należy przez to rozumieć „jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osób wymienionych w pkt 1, w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące cierpienia i krzywdy moralne u osób dotkniętych przemocą (…) [natomiast] członek rodziny – należy przez to rozumieć osobę najbliższą w rozumieniu art. 115 § 11 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.), a także inną osobę wspólnie zamieszkującą lub gospodarującą”.
Źródło: Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, 29.07.2005.
Z badań wynika, że nie istnieje ścisły związek między statusem ekonomicznym i społecznym oraz poziomem wykształcenia a przemocą w rodzinie. Występuje ona zarówno w rodzinach o bardzo wysokich statusach, jak też niskich. Można przypuszczać, że zjawisko przemocy jest zakodowane w patriarchalnej kulturze polskiego społeczeństwa. Władza męża, ojca w rodzinie nie była z reguły kwestionowana, a jeśli już, to takie próby były zagrożone przemocą w stosunku do członków rodziny. Przemoc miała wówczas przywracać pożądane przez głowę rodziny relacje z pozostałymi członkami.
Przemoc w rodzinach ma różne oblicza: psychiczne, fizyczne, ekonomiczne, seksualne. Rozmiary tego zjawiska można jedynie szacować, bo nie wszystkie akty przemocy są zgłaszane organom ścigania. Ale bez względu na rzeczywisty zasięg zjawiska przemocy w społeczeństwie polskim, mamy w Polsce do czynienia ze zmianą postrzegania przemocy w rodzinie przez opinię publiczną, system prawny i instytucjonalny państwa, kształtujące nowe standardy relacji między małżonkami, rodzicami i dziećmi, dziadkami i wnukami. Według danych policji obserwujemy spadek udziału dzieci dotkniętych przemocą.
Procedura Niebieskiej Karty nie oddaje w pełni zjawiska przemocy. Wynika to z kilku przyczyn. Po pierwsze: w większości rodzin akceptowana jest przemoc w stosunku do dzieci (jako „klapsy” identyfikowane są często zwykłe pobicia, których nikt nie zgłasza na policję). Po drugie: wiele kobiet (matek/żon) doświadczających przemocy z różnych powodów nie zgłasza jej odpowiednim instytucjom. To samo można powiedzieć o mężczyznach doświadczających przemocy w rodzinie, choć jest ich znacznie mniej niż kobiet (około sześciokrotnie mniej). Jest to bowiem efekt zsocjalizowania w rodzinach, w których zagrożenie przemocą było traktowane jak naturalny stan rzeczy. Ponadto nie zgłaszają aktów przemocy w obawie przed rozpadem rodziny i pogorszeniem statusu materialnego albo dlatego, że takie zgłoszenie jest przez otoczenie traktowane jako brak lojalności.
Niewydolność wychowawcza
Problemy wychowawcze (a szczególnie niewydolność wychowawcza rodziców) mają określone konsekwencje dla całego społeczeństwa. I to zarówno w wymiarze horyzontalnym (dzieci, które wadliwie funkcjonują w grupach rówieśniczych i w szerszym otoczeniu społecznym), jak i wertykalnym (dzieci przenoszące konsekwencje braków socjalizacjisocjalizacji w swoje dorosłe życie i zakładane przez siebie rodziny).
Zaangażowanie rodziców w aktywność zarobkową powoduje, że dzieciom po okresie wczesnego dzieciństwa pozostawia się coraz szerszy zakres swobody. Rodzice bardzo często nie wiedzą, kto wchodzi w grupy rówieśnicze ich dzieci, jakie są ich zainteresowania, na co wydają pieniądze. Nie umieją też radzić sobie z problemami wychowawczymi ujawniającymi się w okresie dorastania. I tak na przykład rodzice nie potrafią sobie poradzić w sytuacji, kiedy ich dziecko staje się ofiarą przemocy ze strony rówieśników w szkole i w innych przestrzeniach publicznych (na podwórku, ulicy, w parku). Nie potrafią też skutecznie eliminować agresywnych zachowań własnego dziecka w stosunku do innych dzieci.
Część rodziców jest bezradna, kiedy młody człowiek ani nie pracuje, ani też się nie uczy i pozostaje na ich utrzymaniu. Odsetek tak zwanych NEET (z ang. not in employment, education or training) jest w Polsce co prawda na niższym poziomie niż w Europie, ale mniej więcej co dwudziesty młody człowiek jest bierny na rynku pracy i w systemie edukacyjnym.
Rodzina dobra. Rodzina zła. to film, który przedstawia dwa alternatywne obrazy funkcjonowania młodego człowieka w rodzinie. Jego analiza pozwoli Ci na wyciągnięcie własnych wniosków w tym zakresie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RE10hsqoobbDI
Film nawiązujący do treści materiału Rodzina dobra. Rodzina zła
Rozważ na podstawie własnych doświadczeń i obserwacji, który z przedstawionych w filmie obrazów ma charakter dominujący.
Stwórz mapę myśli, która pozwoli uporządkować wyniki twoich analiz nad przyczynami braku wsparcia młodych ludzi w Polsce ze strony ich rodzin, i rozstrzygnij, która z przyczyn ma charakter przekrojowy, tj. występuje w największej liczbie dostrzeganych przez ciebie obszarów wsparcia.
W zamieszczonym poniżej filmie omawiane są wyniki badań na temat życia rodzinnego współczesnej młodzieży polskiej.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RKh3vsx3UqXAM
Film nawiązujący do treści materiału Młodzi w rodzinach.
Zastanów się nad działaniami, które by można zaprojektować, aby podnieść poziom integracji pokoleniowej w polskich rodzinach. Integracja ta, w założeniu projektu, powinna powodować, że dzieci i rodzice zaczną spędzać ze sobą więcej czasu i wykonywać wspólnie więcej czynności.
Zapoznaj się z pojęciem wertykalizacji wyjaśnionym w poniższym fragmencie i wykonaj polecenie.
Solidarność pokoleń. Dylematy relacji międzypokoleniowychWertykalizacja sieci rodzinnej symbolizowana jest przez odwołanie do strąka fasoli „…długiego (wielopokoleniowość wywołana redukcją umieralności) i wąskiego (efekt małodzietności prowadzącej do występowania niewielkiej, mało zmiennej z pokolenia na pokolenie, liczby krewnych), wzmacniając wagę relacji międzypokoleniowych, osłabiając zaś stosunków intrageneracyjnych”.
Źródło: Piotr Szukalski, Solidarność pokoleń. Dylematy relacji międzypokoleniowych, Łódź 2012, s. 20–21.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karnyArt. 210
1. Kto wbrew obowiązkowi troszczenia się o małoletniego poniżej lat 15 albo o osobę nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny osobę tę porzuca, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
2. Jeżeli następstwem czynu jest śmierć osoby określonej w 1, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.
Źródło: Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, dostępny w internecie: sip.lex.pl [dostęp 17.11.2020].
Podsumowanie
Zagrożenia, na jakie wystawiona jest współczesna rodzina, widać w perspektywie makrospołecznej. Uwidaczniają je procesy demograficzne, ekonomiczne i kulturowe. Mają one jednak określone konsekwencje na poziomie mikrospołecznym. Na przykład wzrastająca liczba rozwodów osłabia zaufanie do instytucji małżeństwa. To powoduje zwiększenie się ilości związków „na próbę”, czyli takich, które już z definicji są mniej stabilne (bo są bardziej odporne na działanie kontroli społecznej). Podobnie jest z procesami demograficznymi. Znajdujemy się zatem w błędnym kole: nasze indywidualne zachowania generują określone problemy makrospołeczne, które zwrotnie oddziałują na nasze indywidualne zachowania.
Zapoznaj się z danymi na wykresie oraz z fragmentem opisującym program warsztatów realizowanych przez Stowarzyszenie Kobiet „Konsola” w ramach „16 Dni Akcji Przeciw Przemocy ze Względu na Płeć” i wykonaj polecenie.
Źródło I
Źródło II
Przemoc ma płeć. Doświadczają jej głównie kobiety i dzieci27 listopada
O godz. 18.30, w Centrum Amarant (ul. Słowackiego 19/21) odbędzie się projekcja filmu „Maska twardziela. Przemoc, media i kryzys męskości” w reż. Sut Jhally.
28 listopada
Teatr Forum wystawi spektakl dotyczący kulturowych wzorców męskości i ich wpływu na dyskryminację i przemoc ze względu na płeć. Premiera sztuki odbędzie się o godz. 18, w Centrum Amarant.
28–29 listopada
Chłopcy i mężczyźni będą mogli wziąć udział w warsztatach dotyczących kulturowych wzorców męskości i przeciwdziałania przemocy ze względu na płeć. Zajęcia odbędą się w Centrum Amarant (w sb. w godz. 9–15, w nd. w godz. 10–16). Obowiązują zapisy.
Źródło: Anna Jarmuż, Przemoc ma płeć. Doświadczają jej głównie kobiety i dzieci, 22.11.2015, dostępny w internecie: gloswielkopolski.pl [dostęp 30.12.2019].
Słownik
segment społeczeństwa, do którego zaliczamy jednostki pozostające w podobnym położeniu społecznym warunkowanym własnością; dotyczy zwłaszcza posiadania środków produkcji
mechanizmy regulujące zgodność zachowań jednostek i zbiorowości społecznych z normami i regułami obowiązującymi w społeczeństwie lub szerszych zbiorowościach społecznych
funkcja polegająca na zabezpieczeniu potrzeb materialnych rodziny; składają się na nią takie aktywności, jak praca zawodowa, a także pozyskiwanie, utrzymywanie i korzystanie z dóbr trwałych (mieszkania i jego wyposażenia, samochodu itp.) oraz dóbr kapitałowych (akcji, obligacji, oszczędności); w zakresie funkcji ekonomicznej wykonywane są różne czynności usługowe: aprowizacja, przygotowywanie posiłków, utrzymywanie czystości, dbałość o sprzęt i dobra indywidualne członków rodziny
związana jest z koniecznością zapewnienia opieki dzieciom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokajać swych potrzeb, a także innym członkom rodziny, którzy z racji choroby czy zaawansowanego wieku muszą korzystać z pomocy, jaką pozostali członkowie rodziny świadczą im w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb
funkcja edukacyjno‑wychowawcza, jaką dorośli członkowie pełnią w stosunku do dzieci; rodzina jest podstawową instytucją społeczną biorącą udział w procesie socjalizacji
(z łac. socialis – społeczny, towarzyski); uspołecznienie, proces nabywania przez podmiot umiejętności (a przede wszystkim przyswajania systemu wartości, norm i wzorów zachowań akceptowanych i podtrzymywanych przez zbiorowość lub społeczeństwo); proces, w którym jednostka ze swoimi specyficznymi biologicznymi i psychicznymi dyspozycjami staje się dojrzała społecznie; w wyniku tego zostaje wyposażona w dynamicznie podtrzymywane w okresie całego życia zdolności i umiejętności skutecznego działania w obrębie całego społeczeństwa (jak i w poszczególnych jego elementach); jednocześnie jest to proces powstawania i rozwoju osobowości zachodzący we wzajemnej zależności ze społecznie przekazywanym środowiskiem socjalnym i materialnym
status wynikający z urodzenia: w konkretnej rodzinie, w stanie lub kaście; także wynikający z cech jednostki, na które nie miała ona (nie miała w momencie urodzenia) bezpośredniego wpływu: wiek, płeć, rasa, przynależność etniczna itp.
hierarchiczne ułożenie wielkich zbiorowości społecznych (klas, warstw, kategorii społeczno‑zawodowych) wyróżnianych według dysponowania przez nie zasobami społecznymi: władzą, kapitałem, wykształceniem, prestiżem itp.
zorganizowany układ stosunków społecznych, instytucji i środków kontroli społecznej skupiający jednostki i podgrupy składowe w całość zdolną do trwania i rozwoju