Proces kojarzenia par przebiegał pod kontrolą środowiska społecznego, rodzin pochodzenia i całego układu krewniaczego. Istniała silna presja, by wraz z osiągnięciem dojrzałości społecznej dziewczyny i młodzi mężczyźni zawierali związek małżeński. Byli do tego odpowiednio socjalizowani: do przyszłych ról matki, żony, gospodyni domowej, męża, ojca, głowy i żywiciela rodziny. Staropanieństwo i starokawalerstwo były negatywnie postrzegane w środowisku społecznym. Pozostawanie samotnym świadczyć miało o deficytach jednostki.

Do kojarzenia par dochodzi z miłości (przynajmniej jest to zgodne z obowiązującym i pożądanym wzorcem kulturowym), poza kontrolą i presją rodziny oraz środowiska społecznego, w którym przyszli małżonkowie (partnerzy) funkcjonują.

Domownicy pozostawali w zależności ekonomicznej od ojca (dzieci) i męża (żona). W tym modelu rodzin to praca mężczyzny była głównym źródłem utrzymania. Dochody wypracowane przez kobietę i/lub dzieci były traktowane jako dodatkowe. W tradycyjnej rodzinie wiejskiej czynności kobiety, które też przynosiły dochód (hodowla drobiu i sprzedaż jajek), nie były w ogóle traktowane jako praca. W związku z tym to do mężczyzny należało prawo podejmowania najważniejszych decyzji (w tym finansowych).

Najczęściej kobieta pracuje zarobkowo, choć udział czasu poświęconego na pracę w całym okresie życia rodziny jest większy w przypadku mężczyzny. Wynika to zarówno z późniejszego wieku pozwalającego mężczyźnie przejść na emeryturę, jak i z polityki urlopowego wsparcia kobiet w związku z rodzeniem i wychowywaniem dzieci. Pewną rolę w tym zróżnicowaniu odgrywają funkcjonujące jeszcze relikty tradycyjnego podziału ról płciowych w rodzinie.

Władza mężczyzny nad pozostałymi członkami rodziny była niekwestionowana. Do tego była wzmacniana przez patriarchalne ideologie małżeństwa i rodziny, najczęściej o proweniencji religijnej. Z władzą męża wobec żony i ojca wobec dzieci wiązało się przyzwolenie na przemoc, gdy ład rodzinny był naruszany, a jego pozycja kwestionowana. Jeszcze do lat pięćdziesiątych XX wieku podczas ceremonii zawierania związku małżeńskiego mąż przyrzekał opiekę i to, że nie opuści żony aż do śmierci, a żona przyrzekała mężowi ponadto posłuszeństwo.

Zarobki kobiet wraz z zarobkami mężczyzny stanowią wspólny budżet, a zatem razem decydują oni o wydatkach z owego budżetu. Rozstrzygający głos, szczególnie przy większych wydatkach (inwestycje, modernizacja domu, kredyty), nadal ma mężczyzna. Jednocześnie coraz bardziej partnerskie są relacje między rodzicami w zakresie wychowania potomstwa i opieki nad nim.

W rodzinie należało okazywać sobie raczej wzajemny szacunek niż uczucia. Wyrażało się to w określonych gestach, sposobach komunikacji między żoną a mężem, rodzicami a dziećmi. Szacunek ten powinien być okazywany szczególnie w obecności postronnych osób. Nieakceptowane było, zwłaszcza publiczne, okazywanie sobie gorących uczuć.

W rodzinie współczesnej, zgodnie z obowiązującymi normami kulturowymi, wypada, a nawet należy okazywać sobie miłość. Wynika to ze wzrostu społecznej akceptacji dla uczuć i ich okazywania oraz dostrzegania przez kulturę współczesną znaczenia sfery psychicznej i pozareligijnej sfery duchowej w życiu człowieka. Akceptacja miłości jako uczucia wiążącego małżonków nie zastępuje w rodzinie współczesnej szacunku, lecz ma go wzmacniać.

Istniał wyraźny podział obowiązków. Żona, matka była odpowiedzialna za prowadzenie gospodarstwa domowego, opiekę nad dziećmi i niesprawnymi domownikami. Mężczyzna był zobowiązany utrzymywać rodzinę. Do jego obowiązków należały też kontakty z otoczeniem instytucjonalnym (począwszy od szkoły, urzędu, a na instytucjach finansowych i podmiotach gospodarczych skończywszy).

Ponieważ kobieta w rodzinie najczęściej pracuje zarobkowo, to zakres jej prac w gospodarstwie domowym jest raczej mniejszy. Nie znaczy to, że partner w takim samym stopniu, w jakim kobieta obniża swoją aktywność domową, zastępuje ją w praniu, gotowaniu czy innych obowiązkach. Chodzi o doposażenie gospodarstwa w sprzęt AGD, oszczędzający wysiłek fizyczny oraz czas niezbędny do wykonywania określonej czynności. Jednak mężczyzna częściej niż dawniej włącza się w opiekę nad dziećmi i prace w gospodarstwie domowym. Relacje między małżonkami w rodzinie współczesnej są w stosunku do rodziny patriarchalnej o wiele bardziej partnerskie.

Liczba dzieci była konsekwencją pożycia małżeńskiego. Nie starano się ograniczać liczby potomstwa. Dzieci (i to przed osiągnięciem dorosłości) stanowiły istotną siłę roboczą w gospodarstwach rolnych, warsztatach rzemieślniczych, a podejmując pracę, wspomagały budżet rodziny.

Dziecko w rodzinach współczesnych jest wartością autotelicznąautotelicznyautoteliczną, obiektem troski rodziców. Podejmują oni zabiegi i inwestycje w celu wykształcenia dzieci i przygotowania ich do samodzielnego życia w lepszych warunkach niż te, w których żyli rodzice. Ponadto w społeczeństwie polskim systematycznie spada dzietność. Prawdziwe jest twierdzenie o świadomym macierzyństwie i świadomym ojcostwie. Liczba dzieci w znacznym stopniu jest regulowana przez rodziców podejmujących świadomą decyzję rozrodczą.