Społeczności i wspólnoty
Władza i jej rodzaje
Wyjaśnisz, czym jest władza.
Scharakteryzujesz funkcje władzy.
Przeanalizujesz rodzaje władzy.
Z władzą jako zjawiskiem społecznym spotykamy się już od najwcześniejszych lat życia. Rodzice, dyrektor szkoły, szef zakładu pracy, policjant, lekarz, trener na siłowni – wszyscy oni w różnych sytuacjach skłaniają nas do postępowania wbrew temu, co w danym momencie chcielibyśmy robić. Dlaczego jedni ludzie mają moc wpływania na zachowania innych? Dlaczego ci drudzy podporządkowują się tym pierwszym? Czym jest władza? Jakie są jej źródła? W jaki sposób reguluje ona relacje społeczne? Czy możliwy jest świat bez władzy? Na te pytania będziesz wstanie odpowiedzieć analizując poniższy materiał.
Czym jest władza?
Zjawisko władzy można przedstawić jako nierównorzędny stosunek między osobami, w którym jedna jest w stanie narzucić swoją wolę drugiej. Może to zrobić, posługując się siłą fizyczną lub groźbą jej użycia. W taki sposób podlegamy władzy przestępcy, który nas napada na ulicy i żąda wydania portfela. Innym sposobem skłonienia kogoś do uległości jest wykorzystanie w tym celu uprzywilejowanego dostępu do dóbr, których dana osoba potrzebuje. Może to być władza, którą uzyskuje rząd, gdy gwarantuje swoim obywatelom bezpieczeństwo, lub pracodawca, który oferuje pracownikowi zatrudnienie i środki do życia. Im lepsza kontrola nad zasobami, które są dla ludzi niezbędne, tym bardziej skuteczna władza.
Zjawisko władzy było przedmiotem zainteresowań filozofów już od starożytności. Zamieszczona poniżej animacja przybliży Ci poglądy dotyczące władzy, które są wytworem myśli politycznej na przestrzeni dziejów.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R10kMrAKTcclM
Film nawiązujący do treści materiału Władza w historii myśli politycznej.
Materiał źródłowy do ćwiczeń 1–2.
Tekst I
LewiatanLudzie nie znajdują przyjemności w życiu gromadnym (przeciwnie, raczej znajdują wiele przykrości), gdzie nie ma mocy, która by była zdolna trzymać w strachu ich wszystkich. Każdy człowiek bowiem uważa na to, by jego towarzysz go ocenił w tym samym stopniu, w jakim on sam siebie ceni. A na wszelkie oznaki pogardy czy niedostatecznej oceny odpowiada z natury rzeczy tym, że usiłuje, o ile tylko ma odwagę, wymusić na tych, którzy nim pogardzają, większe uważanie, czyniąc im jakąś krzywdę (a pośród tych, co nie mają nad sobą takiej jednej siły, która by ich trzymała w spokoju, odwaga ta jest dość duża, by się mogli zniszczyć wzajemnie), na innych zaś tym właśnie przykładem.
Źródło: Thomas Hobbes, Lewiatan, tłum. Czesław Znamierowski, Warszawa 2009, s. 206.
Tekst II
O władzyOtóż z monarchii, jeśli zmieni się w tyranię, płynie mniejsze zło, aniżeli z władzy licznej elity, która uległa zepsuciu. Z władzy wielu często bowiem rodzi się niezgoda, która niszczy dobro pokoju, szczególnie ważne dla ludzkiej społeczności. Tyrania nie niszczy tego dobra, lecz nastaje na dobra poszczególnych ludzi, chyba że jej bezprawie szaleje nad całym społeczeństwem. Zatem, bardziej należy sobie życzyć rządów jednego niż wielu, chociaż w obu przypadkach wynikają stąd niebezpieczeństwa.
Źródło: Św. Tomasz z Akwinu, O władzy, [w:] Historia idei politycznych. Wybór tekstów, t. 1, tłum. Jacek Salij, Warszawa 2000, s. 189–190.
Tekst III
Manifest komunistycznyGdy w przebiegu rozwoju znikną różnice klasowe i cała produkcja zostanie skupiona w rękach zrzeszonych jednostek, władza publiczna utraci swój charakter polityczny. Władza polityczna we właściwym znaczeniu jest zorganizowaną przemocą jednej klasy w celu uciskania innej. Gdy w walce z burżuazją proletariat siłą rzeczy jednoczy się w klasę, poprzez rewolucję staje się klasą panującą i jako klasa panująca znosi przemocą dawne stosunki produkcji, to wraz z tymi stosunkami produkcji znosi warunki istnienia przeciwieństw klasowych, znosi w ogóle klasy i tym samym swoje własne panowanie jako klasy.
Źródło: Fryderyk Engels, Karol Marks, Manifest komunistyczny, [w:] Historia idei politycznych. Wybór tekstów, t. 2, tłum. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 2000, s. 404.
Tekst IV
Dwa traktaty o rządzieŻadne społeczeństwo polityczne nie może mieć miejsca bez istnienia w nim władzy zachowania własności i karania wszystkich przestępstw w tym społeczeństwie. Społeczeństwo polityczne istnieje tam i tylko tam, gdzie każdy z jego członków zrezygnował ze swej naturalnej władzy i złożył ją w ręce wspólnoty nie wyłączając jednak tym samym możliwości odwołania się do ustanowionych przez nie praw. Stąd też ustają wszystkie prywatne sądy, a wspólnota na mocy stałych i niezmiennych praw jest bezstronnym i jedynym rozjemcą dla wszystkich. Ludzie, których wspólnota wyposażyła w autorytet do wykonywania tej władzy, decydują w spornych kwestiach dotyczących uprawnień, jakie mogą pojawić się między członkami społeczeństwa, oraz karzą za przestępstwa, jakich jego członkowie dopuszczają się przeciwko niemu, stosując kary przewidziane przez prawo.
Źródło: John Locke, Dwa traktaty o rządzie, tłum. Zbigniew Rau, Warszawa 1992, s. 222–223.
Typy władzy
Istnieje wiele definicji władzy. Najbardziej znaną jest definicja Maxa Webera, który stwierdził, że władza jest zdolnością osiągania celów wbrew oporowi innych.
Ten niemiecki socjolog opracował analizę podstaw legitymizacjilegitymizacji władzy. Wyróżnił on jej trzy typy, w zależności od źródła pochodzenia:
Robert Greene z kolei określa władzę jako proces zarządzania iluzjamiiluzjami ludzi. W nauce o zarządzaniu władzę rozumie się jako uprawnienie przypisane do kadry kierowniczej lub menedżera w celu osiągnięcia określonych celów organizacyjnych. Bez odpowiednich uprawnień, czyli bez władzy, menedżer czy kierownik nie może kierować innymi, nie może wywierać na ludzi wpływu, a przez to osiągać wyznaczonych celów. Władza może mieć różne źródła. Może wynikać z:
siły fizycznej (zdobyta przemocą czy przymusem),
siły ekonomicznej (kontrola nad zasobami, czy obecnie – informacją);
przymiotów osobistych (charyzma);
reguł prawnych czy tradycji.
Prawomocność władzy
W socjologii funkcjonuje podział władzy według jej umocowania prawnego.
Rodzaje władzy
Istnieją różne podziały władzy. Oglądając zamieszczoną poniżej animację zapoznasz się z kilkoma z nich.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R10CKqJi8OteK
Film nawiązujący do treści materiału Rodzaje władzy.
Podsumowanie
Ludzie na co dzień wchodzą ze sobą w rozmaite relacje. Robią to w celu wymiany materialnych i niematerialnych dóbr – środków do życia, przysług, produktów konsumpcyjnych, prestiżu, miłości, bezpieczeństwa czy wiedzy. Zasoby tych dóbr są ograniczone, a niektórym uczestnikom życia społecznego udaje się uzyskać uprzywilejowany dostęp do części z nich. Z drugiej strony, niektóre z pożądanych dóbr są, z różnych powodów, niezbędne dla człowieka. Potrzebuje on ich do biologicznego przetrwania (żywność, mieszkanie, środki utrzymania) lub stanowią warunek zaspokojenia jego ważnych potrzeb (takich jak potrzeba bezpieczeństwa czy przynależności). Gdy poszukująca niezbędnych dla siebie dóbr jednostka wchodzi w relację z osobą, która dysponuje ich zmonopolizowanymizmonopolizowanymi zasobami, rodzi się władza.
Zapoznaj się z tekstem i rozwiąż ćwiczenie.
O władzyJeśli więc jest naturalne dla człowieka żyć w licznej gromadzie, wobec tego wszyscy potrzebują jakiegoś kierowania całością. Każdy bowiem z licznych ludzi zabiega o to, co jemu odpowiada; całość rozproszyłaby się więc na cząstki, gdyby zabrakło tego, do kogo należy troska o dobro całości. Podobnie jak ciało człowieka lub jakiegoś zwierzęcia uległoby rozpadowi, gdyby nie było w nim ogólnej siły przewodniej, zmierzającej ku dobru wspólnemu wszystkich członków. Mówi o tym Salomon: „Gdzie nie ma rządcy, naród się rozprasza”.
Źródło: św. Tomasz z Akwinu, O władzy, dostępny w internecie: it.dominikanie.pl.
Monopolizacja dóbr określonego rodzaju… Możliwe odpowiedzi: 1. w każdej sytuacji sprzyja stosunkom władzy., 2. sprzyja stosunkom władzy, jeśli dobra te są niezbędne dla innych., 3. w większości przypadków osłabia stosunki władzy., 4. zasadniczo nie ma związku ze stosunkami władzy.
Słownik
uznanie władzy za nieprawomocną przez uczestników życia społecznego, oznaczające zakwestionowanie jej prawa do dalszego rządzenia
złudzenie, błędna interpretacja czegoś postrzeganego
zbiorowość ludzi wyodrębniona na podstawie pozycji ekonomicznej w społeczeństwie jej członków, np. robotnicy, chłopi, burżuazja, czy w innej klasyfikacji: klasa wyższa, klasa średnia i klasa niższa
uznanie władzy za prawomocną przez uczestników życia społecznego
dostęp do określonych zasobów lub praw na zasadzie wyłączności, np. wyłączne prawo do handlu bronią, na poszukiwanie złóż na danym terenie
jednostka polityczna w starożytnej Grecji określana jako państwo‑miasto, rozpowszechniona zwłaszcza w VII–V w. p.n.e.
akceptacja przez społeczeństwo organów władzy i uznawanie ich prawa do rządzenia
hipotetyczne porozumienie między ludźmi w stanie natury, powołujące do istnienia państwo z władzą polityczną; koncept występujący u niektórych filozofów politycznych (m.in. u Thomasa Hobbesa, Johna Locke’a i Jana Jakuba Rousseau)
wywieranie wpływu przez osobę lub uprawnioną grupę poprzez kształtowanie postępowania własnego lub innych w celu osiągnięcia celów