Społeczności i wspólnoty
Koncepcje narodu
Zdefiniujesz pojęcie narodu.
Porównasz ze sobą różne koncepcje narodu.
Scharakteryzujesz czynniki narodowotwórcze.
Wyjaśnisz pojęcie tożsamości narodowej.
Przeanalizujesz czynniki sprzyjające zachowaniu tożsamości narodowej.
Każdy człowiek zapytany o to, kim jest, udzieli innych odpowiedzi. Może być to podanie imienia, nazwiska, wykonywanego zawodu lub pochodzenia narodowościowego. W ten sposób możemy otrzymać wiele różnych i nie zawsze potrzebnych nam informacji. Jednak ze szczególną uwagą należy podchodzić do kwestii narodowości. Współcześnie identyfikowanie się ze swoim narodem stało się bardzo modne. Kibicujemy naszym sportowcom przyodziani w barwy narodowe, z flagami wyrysowanymi na twarzy. Z dumą prężymy się na baczność w czasie wykonywania hymnu i odczuwamy radość, gdy „nasi” wygrywają. Dlatego zastanówmy się, czym jest naród, co tworzy narodowość i jak ją należy utrwalać.
Naród
Pojęcie narodu jest zjawiskiem ze sfery świadomości, ponieważ istnienie narodu jest możliwe tylko wtedy, gdy dana zbiorowość ludzi uważa się za odrębny naród. Dlatego bardzo ważną rolę odgrywa poczucie przynależności do określonej społeczności, które nazywamy świadomością narodowąświadomością narodową. Jest ona kształtowana przez rodzinę, otoczenie społeczne oraz instytucje państwowe i społeczne. Świadome swojego pochodzenia jednostki tworzą naród, czyli wielką grupę społeczną, której członkowie mają poczucie wspólnej historii, kultury, tradycji, pochodzenia etnicznego, języka oraz terytorium, które zamieszkują i które nazywają swoją ojczyzną.
Naród jest pierwotną grupą społeczną, w której się rodzimy. O przynależności do narodu nie decyduje nasza wola, lecz to, kim są nasi rodzice i jaka jest ich przynależność narodowa.
Zdarzają się przypadki, że dana osoba dobrowolnie zmienia swoje obywatelstwo, przyjmując obywatelstwo innego państwa, ale nie ma to wpływu na zmianę narodowości, ponieważ jest ona subiektywną i emocjonalną więzią, obywatelstwo zaś jest sankcjonowane prawem. Przykładem mogą być Kresy Wschodnie II RP. Dzieci pochodzące z rodzin łączonych czuły się członkami różnych narodów. Tak było np. w przypadku rodziny Szeptyckich, z której arcybiskup metropolita lwowski i halicki Andrzej Szeptycki był uważany za przywódcę duchowego rodzącego się narodu ukraińskiego, zaś jego brat generał Stanisław Szeptycki był polskim wojskowym, ministrem spraw wojskowych w II RP. Takich przykładów można wskazać więcej, co świadczy o tym, że nie zawsze obywatelstwo nabyte przez urodzenie jest tym, które jest nam bliskie.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Naród polski nie od razu się ukształtowałPrzykładem wrastania podmiotowości w życie społeczne jest biografia Wojciecha Kętrzyńskiego, który urodził się jako Albert von Winkler i był wychowanym w duchu pruskiego patriotyzmu zubożałym przedstawicielem szlachty z terenów Prus Wschodnich. Nastoletni Kętrzyński niespodziewanie dowiedział się od siostry, że jego przodkowie byli Polakami i pod wpływem tej informacji postanowił „nawrócić się” i zostać Polakiem. Jego wybór narodowości był oderwany od jakichkolwiek zewnętrznych etnicznych czy kulturowych aspektów polskości. Gdy uznał swą polskość, nie znał ani słowa po polsku. Jedynym jego kontaktem z polskim etnosem były spotkania z mazurskimi chłopami na targu i domniemani polscy przodkowie. Chodził do niemieckiego gimnazjum w Rastenburgu (który zresztą po II wojnie światowej nazwano na jego część Kętrzynem) i dopiero podczas studiów nauczył się polskiego. Jego wysiłek przyniósł bogate żniwo, nie tylko został znanym polskim historykiem i dyrektorem Ossolineum we Lwowie, ale kimś w rodzaju żywego pomnika triumfu ducha polskiego nad niemczyzną.
Źródło: Nikodem Bończa-Tomaszewski, Naród polski nie od razu się ukształtował, 2010, dostępny w internecie: deon.pl [dostęp 7.08.2020].
Czynniki narodotwórcze
Na kształtowanie się narodów wpływają czynniki narodowotwórcze prowadzące do powstania narodu. Jakie to czynniki i czy m się charakteryzują przybliży Ci zamieszczona poniżej prezentacja multimedialna.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 rokuW trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o Jej losie, my, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarówno wierzący w Boga będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i nie podzielający tej wiary, a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł, równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego – Polski, wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach, nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dorobku, złączeni więzami wspólnoty z naszymi rodakami rozsianymi po świecie, świadomi potrzeby współpracy ze wszystkimi krajami dla dobra Rodziny Ludzkiej, pomni gorzkich doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane, pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie, a działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność, w poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem, ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa
oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot.
Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi,
a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej.Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku, 1.07.2015, dostępny w internecie: prawo.sejm.gov.pl [dostęp 10.02.2020].
Koncepcje powstania narodu
Obecnie popularne są dwie koncepcje narodu: antropologiczna (etniczno–kulturowa) i politologiczna (polityczna).
Przed ich omówieniem warto wskazać, że współczesna socjologia wyróżnia dwie drogi przekształceń etnicznych, wskutek których powstaje naród.
Według pierwszej początkiem powstania narodu było państwo (tak powstał naród Anglików i Francuzów).
Według drugiej to naród był początkiem państwa (dotyczy to np. Ukrainy i Białorusi).
Te dwie drogi to jednocześnie dwa rodzaje narodów – stare (koncepcja państwowo‑narodowa) i nowe (koncepcja narodowo‑państwowa). Obie przeplatają się ze sobą. Z pewnością naród polski jest stary, gdyż w X wieku powstało państwo, a narodu jeszcze nie było. Niektórzy badacze uważają, że nowoczesny naród polski powstał dopiero w II połowie XIX wieku (po powstaniu styczniowym), ale czy już wiele wieków wcześniej nie miał poczucia tożsamości narodowejtożsamości narodowej? W różnych teoriach podkreśla się bardziej teorię polityczną lub też kulturową. Rezultatem tego bywa zróżnicowanie świadomości narodowej zarówno całych narodów, jak i poszczególnych członków. Świadomość narodowa, oparta na koncepcji politycznej, jest nieodłącznie związana z państwem, natomiast świadomość oparta na koncepcji kulturowej raczej związana jest z narodem. Jak dotąd nikt nie potrafił udowodnić, która z nich jest bliższa rzeczywistości.
Koncepcja etniczno‑kulturowa (antropologiczna) narodu
W koncepcji etniczno‑kulturowej narodu za istotne przyczyny powstania narodu przyjmuje się język, religię, zwyczaje, historię i terytorium, czyli głównie czynniki kulturowe. W skrajnych sytuacjach pozwalają one przetrwać narodowi nawet bez własnego państwa. Ten proces kształtowania się narodu określa się jako drogę od narodu do państwa. Za twórcę tej koncepcji uznaje się Johanna Herdera.
Koncepcja polityczna (politologiczna) narodu
Koncepcja ta kładzie nacisk na rolę państwa albo dążenie do jego utworzenia jako czynnik narodotwórczy. W koncepcji politycznej narodu państwo jest gwarantem ochrony takich wartości jak język, wierzenia, zwyczaje przed niepożądanymi wpływami zewnętrznymi. Niekiedy koncepcję tę określa się jako drogę od państwa do narodu, a za jej twórcę uznaje się Ernesta Gellnera.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj zadanie.
Boże igrzysko. Historia PolskiNaród polski jest produktem końcowym nowożytnego nacjonalizmu. Jego rozwój przebiegał przez blisko dwa wieki, a ostateczny sukces był rzeczą bardzo niepewną. Ustalenie, kiedy NARÓD zaczął odgrywać istotną rolę w sprawach ziem polskich jest kwestią dyskusyjną. Niektórzy historycy utożsamiają to z datą 1864 r., kiedy to skończyła się manifestacja wszystkich sił społeczeństwa, mówiącego po polsku. Inni są skłonni odsuwać to do roku 1919, gdy manifestacja wszystkich sił społeczeństwa zakończyła się odrodzeniem państwa polskiego, którego w tym roku już NIKT nie kwestionował.
Źródło: Norman Davies, Boże igrzysko. Historia Polski, Kraków 1989, s. 520–521.
Świadomość narodowa i tożsamość narodowa
Przemówienie na forum ONZPrawo narodu do istnienia w sposób naturalny pociąga za sobą to, że każdy naród może cieszyć się prawem do własnego języka i kultury, za pomocą których ludzie wyrażają i przedstawiają to, co nazwałbym podstawową duchową suwerennością. Historia uczy, że w okolicznościach ekstremalnych to właśnie kultura pomaga narodowi przetrwać utratę politycznej i gospodarczej niezależności.
Źródło: Jan Paweł II, Przemówienie na forum ONZ, „Tygodnik Powszechny” 15.10.1995, nr 42.
Świadomość narodowa to poczucie przynależności do danej grupy narodowościowej. Przejawia się ono nie tylko jako względnie jednolity sposób postrzegania własnego narodu przez zbiorowość i poszczególne jednostki, ale również jako podejmowanie wspólnych działań, np. dążenie do osiągnięcia dobra wspólnego lub obrona ojczyzny. Dla kształtowania świadomości narodowej decydujące znaczenie ma tożsamość narodowa, czyli poczucie odrębności w odniesieniu do innych narodów. Przejawia się ona między innymi w przekonaniu o wspólnym pochodzeniu. Często jest ono oparte na legendach, np. o Lechu, Czechu i Rusie. Istotne znaczenie ma stosunek do wspólnych dziejów historycznych. Dla Polaków są to np. chrzest Polski, bitwa pod Grunwaldem, rozbiory, powstania narodowe. Poczucie tożsamości kształtuje się również przez powszechne uznanie niektórych postaci historycznych za bohaterów narodowych (np. Tadeusz Kościuszko, Romuald Traugutt, Józef Piłsudski). Czynnikami wpływającymi na tożsamość narodową są symbole narodowe, wspólne dziedzictwo kulturowe, dokonania wybitnych twórców kultury, którzy są znani na świecie i kojarzeni z naszym narodem, ale także osiągnięcia sportowców na zawodach sportowych, gdzie odtwarzany jest hymn, a flaga narodowa zostaje wciągnięta na maszt.
Faksymile rękopisu Mazurka Dąbrowskiego Józefa Wybickiego
Tożsamość narodowa to… Możliwe odpowiedzi: 1. świadomość poczucia odrębności od innych narodów., 2. przekonanie o przynależności do narodu., 3. silna solidarność narodowa., 4. chęć posiadania wielu obywatelstw.
Zapoznaj się z wykresami i wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Tożsamość narodowa i patriotyzm współczesnych PolakówPoruszana przez Autora problematyka znalazła także odzwierciedlenie w aktualnie obowiązującej Strategii Bezpieczeństwa Narodowego z 2014 roku, która zastąpiła mocno zdezaktualizowany dokument z 2007 roku. Jak podkreślają jej twórcy, jednym z zasadniczych działań społecznych w sferze bezpieczeństwa powinna być ochrona i umacnianie tożsamości narodowej. W art. 95 wspomnianego dokumentu czytamy: „Ważnym zadaniem państwa jest zachowanie tożsamości narodowej poprzez pielęgnowanie kultury narodowej oraz ciągłości historycznej i pokoleniowej. Konieczna jest nie tylko ochrona dziedzictwa kulturowego i tożsamości narodowej, ale też wydobywanie tkwiącego w nich potencjału rozwoju i budowy nowoczesnego państwa. Działania w tym zakresie będą więc ukierunkowane na zapewnienie powszechnego i równego dostępu do kultury, aktywizację kapitału społecznego, a w jego ramach wzmacnianie postaw patriotycznych oraz aktywnego i świadomego obywatelstwa. Służyć temu będzie ochrona samego dziedzictwa narodowego i jego cyfryzacja, otwarty dostęp do jego zasobów, rozwój edukacji obywatelskiej i kulturalnej w kształceniu ogólnym oraz wsparcie potencjału stowarzyszeń i organizacji pozarządowych zajmujących się tą problematyką”.
Źródło: Paweł Kmiecik, Tożsamość narodowa i patriotyzm współczesnych Polaków, 21.09.2016, dostępny w internecie: nowastrategia.org.pl [dostęp 12.05.2020].
Podsumowanie
Pojęcie narodu nie jest jednoznaczne. Należy pamiętać, że naród rozumiany w sposób etniczny, to nie to samo, co naród w sensie politycznym. Do narodu etnicznego zaliczamy zamieszkujących za granicami kraju Polaków. Ale jeśli nie mają oni polskiego obywatelstwa, to nie są częścią narodu w rozumieniu politycznym. Dlatego obowiązkiem państwa polskiego jest zapewnić im pomoc w zachowaniu związków z narodem i jego dziedzictwem kulturowym poprzez umacnianie tożsamości narodowej Polaków.
Zamieszczona poniżej gra interaktywna pozwoli Ci przypomnieć sobie zagadnienia dotyczące narodu oraz poszerzyć wiadomości w tym zakresie.
Sprawdź swoją wiedzę na temat tożsamości narodowej
Słownik
zbiorowość ludzi mających wspólną tożsamość narodową, która wykształciła się pod wpływem czynników narodowotwórczych w ramach procesu dziejowego na określonym terytorium; to wspólnota o podłożu gospodarczym, politycznym, kulturowym i społecznym, funkcjonująca w świadomości swoich członków
świadomość posiadania przez naród poczucia odrębności od innych narodów; wykształca się ona w procesie tworzenia się narodu i trwa w czasie jego istnienia
przekonanie o przynależności do danego narodu i jego historii