Wstęp do historii
Historia jaki nauka
Historia pojmowana jest w dwóch znaczeniach – jako dzieje cywilizacji i jako nauka. Ta pierwsza narodziła się wraz z powstaniem pisma. Wydarzenia wcześniejsze to prehistoria. Badaniem przeszłości przodków zajmowano się już w starożytności, a dziś historia to ważna dyscyplina naukowa. Historia ludzkości wciąż przeciez trwa...
Wyjaśnisz, czym różni się historia od prehistorii.
Wymienisz nazwy epok historycznych.
Wskażesz, jakie wydarzenia zostały uznane za najważniejsze w dziejach i posłużyły do podziału historii na epoki.
Określisz, jakiego typu wydarzenia służą jako cezury.
Kiedy zaczęła się historia
Utrwalanie wydarzeń, by do nich wrócić po jakimś czasie, stało się możliwe, gdy człowiek wynalazł pismo. Nastąpiło to ok. 3500 lat p.n.e. Wtedy skończyła się prehistoria - okres, gdy ludzie nie znali pisma - a zaczęła się historia. Pismo umożliwiło ludzkości szybszy i wszechstronny rozwój. Dzięki zapiskom pochodzącym sprzed lat poznajemy naszą przeszłość o wiele dokładniej, niż gdybyśmy badali jedynie zabytki materialne takie jak: grobowce, budynki czy przedmioty codziennego użytku
Słowo o wielu znaczeniach
Gdy mamy na myśli wydarzenia i zmiany, mówimy „historia” lub „dzieje”, ale słowo „historia” ma więcej znaczeń. Kiedy ktoś nam opowiedział coś ciekawego, możemy nazwać taką wypowiedź „ciekawą historią”, w sensie ciekawej opowieści (narracji). Jeśli była to opowieść o minionych wydarzeniach, o zmienności świata, to znaczy, że wysłuchaliśmy narracji historycznej. Jeżeli czytamy opowieść o przeszłości napisaną zgodnie z regułami naukowymi, to mamy do czynienia z opracowaniem historycznym. Należy ono do ogromnego zbioru naukowych prac historycznych, nazywanego historiografią. Historia to również nazwa przedmiotu szkolnego; z kolei w znaczeniu kierunku na uniwersytecie to dziedzina wiedzy, nauka. Ma ona swoje metody badania przeszłości i zasady, według których ją opisuje. Dlatego nie każda opowieść o minionych wydarzeniach jest pracą naukową i nie każda należy do historiografii.
Podział na epoki
Od czasu wynalezienia pisma do współczesności upłynęło kilka tysięcy lat. W tym okresie miały miejsce przełomowe wydarzenia, które wpłynęły na losy poszczególnych państw, kontynentów, a także świata. Posłużyły one historykom do dokonania periodyzacji - podziału historii na epoki. Cechą charakterystyczną danej epoki są podobne zjawiska, które przebiegały na dużych obszarach. Epoki te następują po sobie chronologicznie, czyli w kolejności następowania jednej po drugiej. Najstarszą epoką jest starożytność, po niej nastąpiło średniowiecze, następnie nowożytność i okres nazywany w historii powszechnej XIX wiekiem, a w historii Polski - epoką rozbiorową. Ostatnią epoką, trwającą do dziś, są dzieje najnowsze.
Cezury w historii powszechnej
Starożytność, jako pierwsza epoka historyczna zaczęła się wraz z wynalezieniem pisma ok. 3500 p.n.e. Za jej koniec przyjęto upadek cesarstwa rzymskiego na zachodzie w 476 n.e. Zaczęło się wówczas średniowiecze. Najczęściej uznaje się, że trwało ono do odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba w 1492 r.
Jan Gutenberg wpadł na pomysł, aby odlewać czcionki z metalu, tworzyć z nich matryce całych stron i wielokrotnie je odbijać na papierze w prasie drukarskiej. Jego dokonanie wywołało ogromne przemiany. Książki potaniały i stały się szerzej dostępne. Powielano też ulotki. Drukarze odpowiadając na zapotrzebowanie rynku drukowali nie tylko po łacinie, ale i w językach narodowych. Druk bardzo przyspieszył rozpowszechnianie poglądów i osiągnięć naukowych oraz kształtowania się świadomości narodowej.
Niekiedy przyjmuje się, że wydarzeniem kończącym średniowiecze było wynalezienie druku przez Gutenberga w 1450 r., upadek cesarstwa rzymskiego na wschodzie, czyli Cesarstwa Bizantyjskiego, w 1453 r., albo wystąpienie Marcina Lutra w 1517 r., które doprowadziło do reformacji i powstania kościoła protestanckiego. Za koniec epoki nowożytnej kraje należące do zachodniego kręgu kulturowego przyjmują rok 1789, w którym wybuchła rewolucja francuska. W jej wyniku monarchia absolutna we Francji została zastąpiona konstytucyjną. Źródłem władzy już nie był król, lecz naród. Wydarzenia, które zaczęły się we Francji, doprowadziły do zmian w całej Europie.
W roku 1789 zaczął się tzw. długi wiek XIX, trwający do wybuchu I wojny światowej w 1914 r. Od tego momentu do dziś trwa epoka nazywana w historii powszechnej dziejami najnowszymi (historią najnowszą). Niekiedy określa się ją także współczesnością.
Cezury w historii Polski
Polscy historycy uznali rok 966, w którym Mieszko I przyjął chrzest, za rozpoczynający historię Polski. Wcześniejszy okres został nazwany prehistorią ziem polskich, tzn. starożytność wyróżniamy jedynie w dziejach powszechnych. W 966 r. rozpoczęło się średniowiecze, które umownie trwało w Polsce do 1505 r. W tym roku została uchwalona konstytucja Nihil novi (łac. nic nowego). Na mocy jej postanowień szlachta uzyskała przewagę na królem, ponieważ mogła zablokować każde prawo, które uznała za niezgodne z jej interesem. Rozpoczęła się epoka nowożytna (nowożytność), która trwała do III rozbioru Polski w 1795 r. Wówczas nastała epoka rozbiorowa, zakończona w 1918 r. wraz z odzyskaniem niepodległości przez Polskę. Zaczął się trwający do dziś okres nazywany dziejami najnowszymi.
Podobnie jak Polska również inne państwa i narody podzieliły swe dzieje na okresy według przełomowych dla nich wydarzeń.
Kryteria wyboru cezur
Historię podzielono na epoki głównie ze względu na wydarzenia polityczne i przekształcenia ustrojowe. Rzadziej uwzględnia się przemiany ekonomiczne i społeczne. Najbardziej rozpowszechniony, po politycznym, jest podział stosowany ze względu na zmiany kulturowe, zgodnie z nim np. po średniowieczu wyodrębniono renesans, następnie barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, modernizm i współczesność.
Wiedzę na temat przeszłości czerpiemy ze źródeł historycznych, czyli zachowanych do dziś śladów działalności człowieka. Mogą to być źródła materialne – pisane (np. kroniki, pamiętniki, listy, żywoty świętych, żywoty cesarzy, dokumenty, akta, napisy na ścianach budynku) i niepisane (np. wykopaliska, dzieła sztuki, budowle, ikonografia), oraz źródła niematerialne, czyli legendy, zwyczaje.
Czym kierują się historycy wybierając określone wydarzenia za przełomowe, wyznaczające koniec jednej i początek drugiej epoki? Jak zmienia się postrzeganie wcześniejszych epok? Odpowiedź znajdziesz w audiobooku.
Historycy zgodnie przyjmują, że pierwsza epoka historyczna - starożytność - zaczęła się wraz z wynalezieniem pisma ok. 3500 tys. lat p.n.e. Gdy stało się możliwe utrwalanie informacji i przekazywanie ich, przyspieszył rozwój gospodarczy, kulturalny i społeczny ludzkości. Spośród wielu istniejących w starożytności państw szczególne znaczenie miało Imperium Rzymskie. Podporządkowało ono sobie ogromne obszary w Europie, zachodniej Azji i Afryce Północnej. Korzystało z dorobku istniejących tam krajów oraz rozprzestrzeniało własne osiągnięcia. Zbudowało własną cywilizację. Jej kres nastąpił w V w n.e. w wyniku najazdów Germanów. Obalenie ostatniego cesarza Romulusa Augustulusa w 476 r. przez germańskiego wodza Odoakra uznano za wydarzenie zamykające epokę starożytną. Zaczęło się średniowiecze. Poziom cywilizacyjny Rzymu ogromnie przewyższał nowo powstałe państwa założone przez Germanów. Z dorobku poprzedników korzystali oni w niewielkim stopniu. Na Forum Romanum wyrosła trawa i pasły się tam zwierzęta.
Współczesny brytyjski historyk Norman Davies w książce pt. Europa. Rozprawa historyka z historią wyjaśnił, kiedy pojawiła się nazwa średniowiecze i jak ją rozumiano:
„W XV wieku uczeni epoki renesansu zaczęli mówić o »wiekach średnich« w odniesieniu do interwału, jaki dzielił upadek epoki starożytnej od odrodzenia kultury klasycznej w ich własnych czasach. Z ich punktu widzenia świat starożytny był synonimem wysokiej cywilizacji, podczas gdy wieki średnie oznaczały staczanie się ku barbarzyństwu, prowincjonalizmowi i religijnej bigoterii. W epoce oświecenia, kiedy otwarcie wychwalano cnoty ludzkiego umysłu, stawiając je ponad cnotą wiary religijnej, »średniowieczność« stała się synonimem obskurantyzmu i zacofania."
W XIX w. pojawiła się fascynacja średniowieczem. Jedni zwracali uwagę na jej tajemniczość, inni na jej chrześcijański charakter. Współcześnie średniowiecze nie jest postrzegane w tak negatywny sposób jak w czasach nowożytnych, ale nie jest też idealizowane. Wybitny francuski badacz tej epoki Jacques Le Goff podkreślał, że „Owo długie średniowiecze nie jest ani mroczne, jakim chcieli je widzieć humaniści i ludzie oświecenia, ani pozłacane, jakim wyobrażali je sobie romantycy i katolicy w XIX wieku. Jak każdy okres historii składa się ze światła i cieni, lecz ja, chcąc się sprzeciwić pogardzie dla Dark Ages, zawsze podkreślałem udział światła i myśli twórczej średniowiecza, który był wielki i stał się podstawą kształtowania przyszłości. Jak to wyraźnie dzisiaj widać, budująca się Europa wyłania się ze średniowiecza, z jego świetlistych ideałów i owocujących w przyszłości dokonań. Sztuka gotycka, która była nazwana »barbarzyńską«, jest sztuką światła."
Zmiany w postrzeganiu wcześniejszych czasów są naturalne. Mówi się, że każda generacja na nowo pisze historię. Historycy zajmują się kwestiami dotąd pomijanymi, opisują je z innej perspektywy, stosują nowe podejścia badawcze.
Pomimo tego podział na epoki pozostaje trwały. Pomaga on w umiejscawianiu wydarzeń w określonej przestrzeni czasowej. Informacja, że budowę pierwszego stałego mostu w Warszawie ukończono w 1573 r. pozwala nam umieścić ten fakt w określonej epoce i realiach. Wyjątkowe znaczenie przełomowych wydarzeń nie jest kwestionowane, choć w zależności od punktu widzenia gospodarczego, społecznego, politycznego lub ustrojowego można by zaproponować inne cezury.
Za koniec średniowiecza w Polsce uznaje się rok 1505, w którym złożony przede wszystkim ze szlachty sejm stał się najwyższą władzą ustawodawczą w państwie. O wyborze tej daty przez historyków zadecydował czynnik społeczno-ustrojowy. Biorąc pod uwagę wyłącznie czynnik ustrojowy można by za koniec średniowiecza uznać powstanie parlamentu w 1493 r., a wyłącznie czynnik polityczny --- zwycięstwo nad krzyżakami i podpisanie drugiego pokoju toruńskiego w 1466 r. Natomiast kryterium gospodarczo-społeczne wskazuje na rok 1454 i przywilej w Nieszawie, który wzmacniał pozycję ekonomiczną szlachty kosztem mieszczan i chłopów.
Bez względu na przyjmowane kryterium dla mniejszych obszarów proponowane cezury nie są zbyt odległe od siebie. Problem narasta, gdy historyk chce opisać duży obszar, wykraczający niekiedy poza jeden kontynent. Nie sposób znaleźć zbliżoną datę kończącą średniowiecze w Europie i np. Ameryce. Państwa na tych kontynentach rozwijały się odmiennie. Historyk Jerzy Topolski podkreślał: „Im bardziej wszechstronna jest narracja, tzn. im większe terytorium obejmuje i większego odcinka czasu dotyczy, tym trudniejsze jest znalezienie takich faktów, które dzieliłyby historię, a zarazem odzwierciedlałyby ową przestrzenną i chronologiczną rozległość narracji. W historii jednego miasta, a nawet jednego kraju takie fakty »kluczowe« czy symboliczne są względnie łatwe do odnalezienia i mniej kontrowersyjne."
W przypadku twojej miejscowości za cezurę historyk - a możesz być nim i ty - mógłby uznać np. rok zajęcia jej przez jedno z państw rozbiorowych. Ale przełomowym wydarzeniem może być także doprowadzenie torów kolejowych lub otwarcie szkoły. Również w swoim własnym życiu wyznaczamy okresy rozpoczynające się ważnymi wydarzeniami. Cezurą w naszym życiu może być przeprowadzka albo rozpoczęcie nauki w szkole średniej.
Jacques Le Goff, Długie średniowiecze, przekł. Maria Żurowska, Warszawa 2007.
Jerzy Topolski, Wprowadzenie do historii, Poznań 2009.
Wiktor Werner, Wprowadzenie do historii, Warszawa 2012.
Wymień wydarzenia historyczne, które mogą być uznane przez historyków za szczególnie ważne. Odpowiedź uzasadnij.
Podaj przykłady wydarzeń z historii Polski, które można by uznać za kończące średniowiecze?
Trenuj i ćwicz
Zaznacz kolorem zielonym stwierdzenia prawdziwe, a czerwonym fałszywe.
Przyporządkuj do nazwy epoki jej charakterystyczną cechę.
W poniższej tabeli użyto słowa „historia” w różnych znaczeniach. Uzupełnij ją.
Na podstawie: Wiktor Werner, Wprowadzenie do historii, Warszawa 2012, s. 14.
Uzupełnij tekst.
Ułóż w kolejności chronologicznej epoki w historii powszechnej i historii Polski.
Napisz powyżej osi czasu nazwy epok z historii powszechnej. Następnie przyporządkuj do dat wydarzenia z historii powszechnej oraz historii Polski oddzielające poszczególne epoki.
Na podstawie podanej informacji zaproponuj cztery wydarzenia z historii Rzeszowa, które można uznać za cezury w historii miasta.
Osada na terenie dzisiejszego Rzeszowa powstała w XI‑XII w. Gród przyłączył do Polski król Kazimierz Wielki i nadał mu prawa miejskie w 1354 r. Umożliwiło to rozwój gospodarczy miastu. W XV w. Rzeszów spłonął, ale został odbudowany i rozwijał się jako ośrodek handlowy, w którym przecinały się szlaki lądowe i wodne. W 1591 r. wybudowano ratusz. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. miasto znalazło się w zaborze austriackim. W 1858 r. doprowadzono do Rzeszowa linię kolejową z Krakowa, a w 1861 r. wybudowano linię do Lwowa. Od 1918 r. miasto ponownie znajdowało sie w granicach Polski. W 1936 r. zbudowano w mieście wodociągi. W latach 1923–33 w Rzeszowie i okolicy wybuchały strajki robotnicze i chłopskie. Po włączeniu miasta do Centralnego Okręgu Przemysłowego i wybudowaniu Wytwórni Silników w 1937 r. nastąpiło ożywienie gospodarcze. W latach 1939‑1945 Rzeszów był pod okupacja niemiecką. Po 1945 stał się siedzibą województwa. W latach 1950–92 liczba ludności wzrosła ponad 5 razy. W 2005 r. otwarto pierwsze regularne międzynarodowe połączenie lotnicze (do Londynu).
Cytat za: Na podstawie artykułu Historia Rzeszowa, wikipedia.org.
Słownik
przełomowy moment w dziejach całej ludzkości lub narodu, wyznaczający koniec jednej epoki i początek następnej
kolejność następowania po sobie wydarzeń lub zjawisk; także nauka badająca sposoby liczenia czasu w przeszłości i obecnie
przebieg wydarzeń; losy, wypadki, fakty z życia pojedynczych osób lub całego społeczeństwa
okres, etap w historii zapoczątkowany jakimś ważnym wydarzeniem
nauka zajmująca się badaniem przeszłości
całokształt pracy wszystkich historyków w postaci piśmiennictwa historycznego
(gr. periodos - okres, cykl) podział na okresy, fazy; w historii oznacza m.in. podział na epoki
okres dziejów ludzkości od czasów pojawienia się człowieka do powstania pierwszych źródeł pisanych; także: nauka zajmująca się badaniem tego okresu
Indeks górny definicja na podstawie Internetowego Słownika PWN Indeks górny koniecdefinicja na podstawie Internetowego Słownika PWN