Rzeczpospolita Polska w XVI wieku. Życie społeczne (ZR)
Gospodarka polska okresu „złotego wieku”
W XVI wieku gospodarka Rzeczpospolitej opierała się na produkcji zboża w folwarkach należących do szlachty, na których pracowali chłopi pańszczyźniani. Na polskie zboże był spory popyt w krajach Europy Zachodniej. Dzięki temu rozkwitały i bogaciły się polskie miasta, zwłaszcza te nadwiślańskie. W okresie rozkwitu handlu zbożem z Polski, czyli na przełomie XVI i w., przez Gdańsk eksportowano jedynie ok. 4% krajowej produkcji. Pochodziło ono głównie z ziem położonych nad Wisłą: Prus Królewskich, Kujaw, Mazowsza, Sandomierszczyzny oraz Lubelszczyzny.
Opiszesz, jaki system gospodarczy rozwinął się w Rzeczypospolitej w XVI w. i jakie były tego skutki.
Wskażesz największe polskie porty zbożowe.
Wymienisz problemy gospodarcze, z jakimi w XVI i XVII wieku borykała się Rzeczpospolita.
Handel zbożowy
Z Litwy i Ukrainy oraz z Wielkopolski tylko niewielkie ilości zboża mogły trafić za granicę, spławiane Niemnem lub Odrą. Jeśli przyjmiemy, że ok. 21% plonów należało zachować na wysiew, to okaże się, że aż 3/4 produkcji zbożowej pozostawało w kraju. I jeżeli nawet połowę plonów konsumowano bez wprowadzania na rynek (żywność, pasza dla zwierząt hodowlanych, wyrób alkoholu), to i tak więcej zboża trafiało do polskich miast niż na eksport. Dopiero docenienie roli rynku wewnętrznego w gospodarce Rzeczypospolitej pozwala wyjaśnić, dlaczego folwarki szlacheckie powstawały także w regionach leżących z dala od dorzecza Wisły.
Gdańsk
Mimo że handel zbożowy prowadzony przez Gdańsk miał ograniczony zakres, odegrał on w dziejach Rzeczypospolitej istotną rolę, przesądzając o kierunku gospodarki i przemian społecznych. O wyjątkowej pozycji miasta zadecydowało jego panowanie nad ujściem Wisły, jedynej arterii komunikacyjnej łączącej wnętrze kraju z morzem. Zboże, towar masowy o niskiej wartości jednostkowej, mogło być eksportowane tylko drogą wodną.
Zwróć uwagę na potężne fortyfikacje i liczne wieże kościołów. Wyjaśnij, o czym świadczy tak okazała architektura.
Pozycję Gdańska umacniał przywilej nadany mu przez Kazimierza Jagiellończyka w okresie wojny trzynastoletniej, dający gdańszczanom monopol na pośrednictwo między kupcami zagranicznymi (głównie holenderskimi) a polską szlachtą. W ten sposób, bez ryzyka związanego z prowadzeniem własnej działalności handlowej na obcych wodach i w obcych portach, kupcy gdańscy osiągali ogromne zyski. Zwolnienie z opłat celnych na rzecz państwa i prawo do zamykania portu wedle własnego uznania czyniło pozycję miasta wyjątkowo korzystną w skali całej strefy bałtyckiej. Nic dziwnego, że rządząca Gdańskiem oligarchia, choć była niemieckiego pochodzenia, nawet w najbardziej dramatycznych okolicznościach – takich jak potop szwedzki czy I rozbiór – zachowywała lojalność wobec Rzeczypospolitej.
Gdańsk wyrósł na największe miasto strefy bałtyckiej i w pierwszej połowie XVII w. osiągnął liczbę ok. 40 tys. mieszkańców. Ponieważ szlachta i magnaci, sprzedawszy na eksport swe zboże, kupowali na miejscu potrzebne towary, znaczna część pieniędzy pozostawała w Gdańsku i jego bezpośrednich okolicach. W skali Rzeczypospolitej, a przynajmniej jej nadwiślańskiej części, Gdańsk odgrywał rolę podobną, jak Amsterdam w gospodarce europejskiej.
Mapa - Gospodarka Rzeczypospolitej w XVI wieku
Napisz, wykorzystując mapę lub jej opis, w jaki sposób transportowano zboże w Rzeczypospolitej.
Wskaż miasta będące ważnymi ośrodkami w XVI wieku, a które do dziś odgrywają istotną rolę handlową .
Na podstawie opisu mapy, wymień miasta będące ważnymi ośrodkami w XVI wieku, a które do dziś odgrywają istotną rolę w życiu handlowym..
Trenuj i ćwicz1
Zapoznaj się z poniższą tabelą, następnie wykonaj polecenie.
Bilans obrotów handlowych hetmana koronnego Adama Mikołaja Sieniawskiego na rynku gdańskim w 1715 roku. | |||
Dochód (w złotych) | Wydatki (w złotych) | ||
ze sprzedaży | 27 930 | cła, łapówki | 4820 |
z frachtu | 41 600 | płaca flisaków | 6143 |
wyżywienie flisaków | 7271 | ||
inne koszty | 1646 | ||
jałmużny | 46 | ||
razem transport | 19 926 | ||
zakup towarów w Gdańsku | 45 000 | ||
razem dochód brutto | 69 530 | razem wydatki | 65 000 |
pozostało w gotówce | 4500 | ||
Przyjrzyj się poniższej ilustracji zatytułowanej Zboże płaci, a następnie określ, czy przedstawia ona sytuację gospodarczą europejskiej sfery ekonomicznej wschodniej, czy zachodniej (z okresu nowożytnego). Uzasadnij odpowiedź.
Zapoznaj się z opisem poniższej ilustracji zatytułowanej Zboże płaci, a następnie określ, czy przedstawia ona sytuację gospodarczą europejskiej sfery ekonomicznej wschodniej, czy zachodniej (z okresu nowożytnego). Uzasadnij odpowiedź.
Zapoznaj się z trzema przytoczonymi fragmentami i wykonaj polecenia.
Źródło 1
Historia Polski do 1572W Gdańsku i innych miastach pruskich pośredniczących w handlu ponadregionalnym ceny produktów zbożowych - mąki, chleba, oraz powszechnie konsumowanego piwa wzrosły trzykrotnie już w XV w., przy jednoczesnym znacznie wolniejszym drożeniu wyrobów rzemieślniczych. Nie inaczej było w Krakowie., gdzie za masło w 1580 r. trzeba było płacić pięciokrotnie więcej niż na początku stulecia. W tym czasie ceny głównych wyrobów rzemieślniczych zdrożały średnio o połowę. Rozwarcie nożyc cen stało się zapowiedzią skokowego, inflacyjnego wzrostu kosztów jedzenia i drewna[...].
Źródło: E. Kizik, T. Jurek, Historia Polski do 1572, Warszawa 2019, s. 624.
Źródło 2 – fragment statutu toruńskiego z 1520 r.
Statut toruńskiZygmunt etc. ogłaszamy [...] na wieczne czasy, iż wszyscy osadnicy, czyli kmiecie wszystkich wsi, tak naszych, jak poddanych naszych jakiegokolwiek stanu, którzy przedtem nie pracowali jednego dnia w tygodniu, dla nas swoich panów z każdego łanu jeden dzień w tygodniu mają i są obowiązani pracować, z wyjątkiem tych wieśniaków, którzy czynszem w pieniądzach lub w zbożu [...] panom swym płacili.
Źródło: Statut toruński, [w:] Wiek XVI w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1997, s. 82.
Źródło 3
Zagadnienia gospodarki w PolsceDogodny ruch cen oraz utrzymujący się na rynkach Europy Zachodniej duży popyt na polskie zboże (sprzedawane głównie za pośrednictwem Holendrów) wywołał wśród szlachty określone postawy, które można nazwać “dogmatem spichlerza”. Było to przeświadczenie o niezbędności polskiego zboża na rynkach zagranicznych i rozpatrywanie rytmu polskiej ekonomiki przez pryzmat eksportu zboża. W 1595 roku jeden z przedstawicieli polskiej myśli ekonomicznej [...] radził, by w celu wzbogacenia skarbu państwowego podnieść o ⅓ ceny towarów wywożonych z Polski, ponieważ i tak zostaną one nabyte ze względu na ich niezbędność dla zagranicy.
Źródło: J. Topolski, Zagadnienia gospodarki w Polsce, [w:] Polska w epoce Odrodzenia. Państwo, Społeczeństwo. Kultura, red. A. Wyczański, Warszawa 1986, s. 179.
Słownik
duże gospodarstwo rolne wraz z zabudowaniami należące do szlachty
sprzedaż towarów za granicę lub odpłatne świadczenie usług na rzecz kontrahenta zagranicznego
wyłączne prawo do produkcji lub handlu w jakiejś dziedzinie; też: przedsiębiorstwo mające takie prawo
system rządów, w którym władzę sprawuje niewielka grupa ludzi, wywodząca się z warstw uprzywilejowanych
w okresie feudalizmu: obowiązek wykonywania przez chłopów różnego rodzaju prac na rzecz pana