Rzeczpospolita Polska w XVI wieku. Życie społeczne (ZR)
Szlachta w Rzeczypospolitej
Szlachta Rzeczypospolitej wywodziła się ze średniowiecznego rycerstwa i nawiązywała do jego tradycji. Rozkwit szlachty jest związany z nadawanymi w XIV w. statutami i przywilejami, ale jej zasadniczy skład oraz oparta na rodach herbowych organizacja ustaliły się w XV w., a sam stan szlachecki ostatecznie ukształtował się w XVI w. Był to okres walki o zachowanie równości w jego ramach oraz znacznego umocnienia pozycji politycznej szlachty średniej.
Określisz, czy warto było starać się o przyjęcie do stanu szlacheckiego.
Ocenisz wpływ przywilejów na pozycję polityczną szlachty.
Opiszesz stan szlachecki, uwzględniając skalę jego zróżnicowania majątkowego.
Przynależność do stanu szlacheckiego
O przynależności do stanu szlacheckiego decydowało przede wszystkim urodzenie. Jednak nigdy nie doszło do jego całkowitego zamknięcia. Nadal istniała możliwość nadania tytułu szlacheckiego, czyli nobilitowania osoby niskiego pochodzenia. Prawo nobilitacji początkowo przysługiwało królowi, który mógł nadać tytuł szlachecki za zasługi na polu bitwy, a do 1578 r. również za inne dokonania. Później za zasługi pokojowe nobilitował sejm. Cudzoziemcy mogli wejść do polskiego stanu szlacheckiego w wyniku procedury indygenatu. Przeprowadzał ją król w czasie sejmu, a od 1641 r. sam sejm.
Szczególnym sposobem przeniknięcia zamożnego plebejusza do stanu szlacheckiego była procedura wywodu szlachectwa. Wiązała się ona z tzw. naganą szlachectwa, czyli oskarżeniem w sądzie o bezprawne używanie tytułu szlacheckiego. Zarzut ten można było odeprzeć, przedstawiając zeznania sześciu szlachciców potwierdzające przynależność oskarżonego do stanu szlacheckiego. Po wygraniu takiej sprawy oskarżony otrzymywał sądowe potwierdzenie szlachectwa. Wzbogaceni ambitni plebejusze mogli więc taki wywód przeprowadzić, opłacając świadków.
Stan szlachecki – stan uprzywilejowany
Zgodnie z przyznanymi już w XV w. przywilejami szlachcica nie można było osadzić w więzieniu ani skonfiskować mu majątku bez wyroku sądowego. Dzięki temu szlachta mogła prowadzić aktywną działalność polityczną, ponieważ prawa te ograniczały możliwość stosowania wobec niej szykan przez władców.
Kluczowym wyznacznikiem przynależności do stanu szlacheckiego był odrębny system sądownictwa oraz odrębny system prawny. Jaki? Szlachta podlegała sądom ziemskim i grodzkim.
Szlachta sądzona była według prawa ziemskiego, które faktycznie było prawem zwyczajowym, uzupełnionym konstytucjami sejmowymi i edyktami królewskimi. Stąd się wzięły znaczące różnice w obowiązującym prawie między poszczególnymi regionami Rzeczypospolitej. Kodyfikację i ujednolicenie norm prawnych w skali całego kraju uniemożliwiał opór szlachty, która była przywiązana do tradycyjnych rozwiązań.
Prawo było wobec szlachty nadzwyczaj łagodne, co wywoływało sprzeciw takich moralizatorów jak Andrzej Frycz Modrzewski. Na przykład za zabójstwo szlachcic karany był zwykle karą pieniężną (tzw. główszczyzną), której wysokość zależała od sposobu dokonania zabójstwa oraz przynależności stanowej ofiary. Ponadto wobec szlachcica nie wolno było stosować tortur, a ewentualna kara śmierci musiała być wykonana w sposób niehańbiący – przez ścięcie.
Nadzwyczajna pozycja prawna szlachty szczególnie mocno uwidaczniała się w jej relacjach z innymi stanami. Chłopi podlegali poddaństwu gruntowemu i sądowemu. Dzięki temu szlachta mogła regulować stosunki z chłopami, m.in. te dotyczące zasad użytkowania przez nich ziemi. Co więcej, to szlachta sprawowała władzę sądowniczą nad chłopami zamieszkującymi w ich dobrach. Stan ten uległ pogłębieniu w 1518 r. na skutek zrzeczenia się przez Zygmunta I Starego prawa rozstrzygania spraw między szlachtą a jej poddanymi.
Ukoronowaniem wszystkich przywilejów szlacheckich były prawa polityczne. Szlachta miała prawo uczestniczyć w sejmikach i sejmach, posiadała monopol na obsadzanie urzędów państwowych i wyższych godności Kościelnych, uczestniczyła w wyborze króla. Najważniejszym obowiązkiem szlachty był udział w pospolitym ruszeniu. Ze względu na słabnącą wartość bojową było zwoływane coraz rzadziej i odgrywało coraz mniejszą rolę na polach bitew.
Zróżnicowanie majątkowe szlachty
Starsza historiografia oceniała, że w Polsce szlachta stanowiła ok. 10 proc. ogółu mieszkańców. Nowsze badania mówią jednak o 5,5–5,6 proc., co i tak stanowi odsetek znacznie większy niż w innych państwach europejskich, porównywalny był tylko w Hiszpanii i na Węgrzech.
W Rzeczypospolitej nie doszło do prawnego zróżnicowania szlachty i formalnie obowiązywała zasada równości wszystkich członków stanu. Znalazło to odzwierciedlenie w przysłowiu szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie
. Jednak w tytulaturze uwzględniano stan posiadania: ubogiego szlachcica określano mianem nobilis (szlachetny), przedstawiciela szlachty średniej – generosus (urodzony), a reprezentanta magnaterii – magnificus (jaśnie oświecony).
Rozwarstwienie majątkowe było ogromne. Typowy szlachcic to przedstawiciel tzw. średniej szlachty. W jej posiadaniu znajdowało się zwykle kilka wsi. Była to warstwa najaktywniejsza politycznie, która od XVI w. odgrywała w polityce decydującą rolę. Jej przedstawiciele obsadzali urzędy ziemskie i posłowali na sejm. Najbardziej zaradni z czasem dorabiali się dużych majątków, awansując do „nowego” możnowładztwa. W wyniku podziałów spadkowych zdarzało się też, że jedna wieś była w posiadaniu kilku szlachciców - tzw. szlachty cząstkowej.
Możnowładztwo w Polsce nazywane było magnaterią. To nieliczna warstwa najzamożniejszej arystokracji, posiadająca własne miasta, tysiące wsi, dochody dorównujące królewskim i dysponująca prywatnym wojskiem. Jej przedstawiciele piastowali najwyższe stanowiska w państwie i zasiadali w senacie. Źródłem ich bogactwa były nie tylko rodowe posiadłości, ale również rozległe królewszczyzny, nadawane im za zasługi dla kraju albo jako zastawy za pożyczki udzielane państwu lub królowi.
Na przeciwległym biegunie majątkowym znajdowała się szlachta uboga, potocznie zwana szlachtą zagrodową, która posiadała gospodarstwa porównywalne z chłopskimi i podobnie jak chłopi samodzielnie uprawiała ziemię. Uboższa od niej była już tylko szlachta gołota, która nie posiadała żadnego majątku, a utrzymywała się ze służby na dworach zamożniejszej części stanu szlacheckiego. Zarówno szlachta zagrodowa, jak i gołota nie stanowiły samodzielnej siły politycznej. Jednak nawet najuboższym szlachcicom przysługiwały prawa polityczne, często więc wysługiwali się magnatom, wchodząc z nimi w trwałe układy, zwane klientelizmem. Polegał on na powstawaniu nieformalnych związków, w ramach których zamożny magnat roztaczał opiekę nad ubogimi szlachcicami w zamian za poparcie polityczne.
Zapoznaj się z filmem edukacyjnym, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Uzupełnij tekst, zaznaczając odpowiednie wyrazy.
Wskaż zdanie zgodne z prawdą.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z fragmentem tekstu źródłowego i na jego podstawie wskaż zdania prawdziwe i fałszywe.
Polska albo opisanie położenia Królestwa PolskiegoSzlachta, dawniej nazywana rycerstwem, teraz powszechnie nazywana jest jazdą, od służby w jeździe, do której jest zobowiązana, i cieszy się licznymi a poważnymi przywilejami, które po części szczodrością królów i władców zostały jej zapewnione, po części w drodze zwyczajów i tradycji nabrały mocy. Zaliczani zaś do szlachty ci tylko być mogą, których przodkowie, za męstwo do tego stanu wprowadzeni, znakiem rodowym byli obdarowani albo którzy teraz sami męstwem swoim klejnot uzyskali i publicznie, za postanowieniem senatu Królestwa, do służby wojskowej i stanu szlacheckiego są wpisani. Za znakomitsze jednak uważane jest szlachectwo z urodzenia niż nadane. Urodzeni zaś winni być z ojca i matki zarazem szlacheckich, prawowitym połączonych małżeństwem: nieślubni bowiem szlacheccy synowie, choćby i najznamienitszego urodzenia, nie są zaliczani do rodziny i nie korzystają z przywilejów szlacheckich. A znowu traci się szlachectwo tymi dwoma sposobami: na mocy, naturalnie, królewskiego dekretu, za popełnienie czynu haniebnego lub ohydnej jakiej zbrodni albo za pospolitą chęć zarobkowania, jeśli ktoś mianowicie, poniechawszy wojska i ziemiańskiego zajęcia, kupiectwem się zajmie bądź karczmarstwem czy sztuce jakiej mechanicznej się poświęci.
Jest zaś godnością równa sobie cała polska szlachta i żadne starszeństwo czy tytuły hrabiów albo książąt różnicy nie czynią […].
Źródło: Szymon Starowolski, Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, [w:] Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, t. 2, oprac. K. Matwijowski, S. Ochmann, Wrocław 1981, s. 7–8.
Przeczytaj tekst źródłowy i na podstawie jego treści oraz własnej wiedzy wykonaj zamieszczone pod nim polecenie.
Liber generatonis plebanorum (Liber chamorum)[234] BZICKI nazwał się Janek, komornicy kobiecie bękartęm się urodzieł w Sąspowie, wsi od Pieskowej Skały zamku. […] Ten Janek uczeł się pasamanictwa w Krakowie i przeniewierzywszy się w częmsi mistrzowi uciekł z Krakowa do sieradzki zięmie i tam pojął, jak słyszałem, ślachciankę Czarniską wdowę. A że chciano tam wiedzieć, skąd jest i jeśli ślachcic, on jechał do Bzowskich ze Bzowa od Będzinia, co jeden Marcyjan służeł u pana Pisarskiego, a Stanisław w Łaziech, dwie mili od Krakowa mieszkał. Ci oba Bzowscy anno 1617 przenajęci, świadectwo w grodzie krak[owskim] uczynieli, że ich brat i ich domu jest. Piwa beczkę za to im kupieł. a na bóty im dał. […] O to fałeszne ich przyznanie pozwać ich dokonstytucyjej anni 1601, że ślachectwa swe, jeśli niemi są, i majętność stracieliby. Ten zaś Janek Bzicki Bzowskim odtąd nazwał się. A to i Pankowie kupieli także u nich sobie tytuł, bo ab anno 1620. jako konstytucyja od sum dawać na nową ślachtę uczyniona, odtąd dopiero Panek Bzowski jęli się pisać. Gdy się od nich poborca p. Chełmski upominał poboru, powiedzieli, że ,,my są Bzowscy, stara ślachta, tylko to Panek nowy tytuł nasz mieliśmy”, ale to fałsz, bo u Bzoskich to sobie łacno, jak i ten bękart Janek, kupieli […].
Źródło: Walerian Nekanda Trepka, Liber generatonis plebanorum (Liber chamorum), [w:] Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, t. 2, oprac. K. Matwijowski, S. Ochmann, Wrocław 1981, s. 13–14.
Uzupełnij tekst.
Przeczytaj tekst źródłowy i na jego podstawie wykonaj zamieszczone pod nim polecenie.
Liber generationis plebanorum (Liber chamorum)245. Czarnocki nazwał się Jędrzej, bękart ks. kanonika krakowskiego. Tego wziął go beł z sobą kanonik do Włoch. Tam będąc przyuczeł się trochę kawałkować (ujeżdżać) koni, potem circa 1604 u dworzanina królewskiego p. Gajowskiego beł do kawałkowania koni. Potem wziął go beł podkoniuszy królewski do koni królewskich. Ten potym po rokoszu w kilka lat wyjednał beł sobie, że mu król Zygmunt III dał autentyk na nobilitacyją, o co pp. Czarnoocy oponowali się mocno przeciw tej darowiźnie na sejmiku w Proszowicach. Że to król nad prawa i asekuracyje dał i przeciw konstytucyjej anni 1578, fol. 189, nie chciała tego wszystka nobilitas pozwalać i przyznawać na temże sejmiku, aby ta nobilitacyja miała być ważna, i owszem za chłopa u siebie mieć tego kawalkatorczyka, któremu to dla siebie tylko król dał, niechże tylko u niego będzie nobilis, a u ślachty wszystkiej chłopem, póki żyw będzie!
Źródło: Walerian Nekanda Trepka, Liber generationis plebanorum (Liber chamorum), [w:] Historia Polski 1506–1648. Wybór tekstów źródłowych, oprac. I. Kaniewska, Kraków 1987, s. 58–59.
Oceń, czy autor źródła uznał nobilitację Czarnockiego za legalną. Zaznacz właściwą odpowiedź oraz wskaż dwa argumenty uzasadniające twój wybór.
Przeczytaj teksty źródłowe, a następnie wskaż zdania zgodne z ich treścią.
Historia Polski 1506–1648. Wybór tekstów źródłowychPrzepisy regulujące nadanie szlachectwa 1578, 1601 r.
a. Plebeiorum nobilitatio (nobilitacja plebejów)
Ustawiamy, aby plebei (plebejusze) nie byli kreowani na szlachectwo, jedno na sejmie, za wiadomością panów rad, albo w wojszcze, dla znacznego w męstwie swego poczynania i dzielności.
b. O nowej szlachcie
Szlachty nowej zagęściło się bardzo wiele, i co raz to jej więcej rozmaitemi sposoby przybywa: przeto zabiegając temu postanawiamy to napotym, że My i potomkowie nasi, żadnego do szlachectwa przypuszczać nie marny, jedno który by był Nam od senatu i posłów ziemskich, a w wojsku od hetmana zalecony, z znacznych zasług jego w Rzeczypospolitej. A żeby potajemnie to się nie odprawowało przeto każdego takowego szlachectwo konstytucyją objaśniać będziemy: inaczej żaden list na szlachectwo ważny być nie ma, tego też dokładając, że niczyjego poddanego przeciwko wolej i zezwoleniu pana dziedzicznego, do szlachectwa nie przypuściemy: inaczej kto by otrzymał i otrzymawać będzie, takowego szlachectwo ważne być nie ma.
Źródło: Historia Polski 1506–1648. Wybór tekstów źródłowych, oprac. I. Kaniewska, Kraków 1987, s. 57.
Przeczytaj tekst źródłowy i na podstawie jego treści oraz wiedzy własnej wykonaj zamieszczone pod nim polecenie
Konstytucja sejmu piotrkowskiego z 1511 r.Szlachta królestwa nie może być zmuszona do płacenia ceł od zbóż i rzeczy potrzebnych dla prac domowych. Podobnie postanawiamy, to, co zastrzeżone także zostało dawną konstytucyją, aby szlachta naszego królestwa nie była zobowiązana do uiszczenia jakichkolwiek naszych ceł od zbóż i rzeczy potrzebnych dla własnej i domowej pracy. Chcemy, aby od ich uiszczenia była ona [szlachta] wolna, to jednak zastrzegając, aby niczyj podstęp i oszustwo nie były w tym względzie tolerowane.
Źródło: Konstytucja sejmu piotrkowskiego z 1511 r., [w:] Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu. Szlachta, oprac. S. Rogowski, Wrocław 1977, s. 85–86.
Przeczytaj fragment artykułów henrykowskich, a następnie wskaż zdania prawdziwe.
Artykuły henrykowskie1. Iż za żywota naszego my i potomkowie nasi, królowie polscy i ciż, wielkie książęta Litewskie, Ruskie, Mazowieckie, Żmudzkie, Kijowskie, Wołyńskie, Inflanckie i innych państw, nie mamy mianować ani obierać jakiego, składać żadnym sposobem ani kształtem wymyślonym, króla, na państwo sukcesora naszego sadzać, a to dlatego, aby zawdy wiecznymi czasy po zejściu naszym i potomków naszych wolne obieranie zostało wszem stanom koronnym; dla czego tytułu dziedzica używać nie mamy ani potomkowie nasi, królowie polscy.
11. Urzędy koronne obojga narodu w całe zachowane być mają, także i dworskich urzędów mieszać i zatłumiać nie mamy; ale owszem ludziom statecznym, godnym i zasłużonym obojga narodu a nie obcym, gdybykolwiek wakowały, powinni będą dawać. […]
13. Także obiecujemy, iż wykładów nie przypuszczamy ani wywodów żadnych z prawa obcego, aby daniny przodków naszych prawem dziedzicznym nadanych miały być jako nic poczytane, tylko na których by stało mianowicie, że są nadane prawem feudalnym. […]
17. Osobliwie to warujemy, iż podatków żadnych ani poborów żadnych w imionych naszych królestwach i rad duchownych, także ceł nowych miast naszych w Polsce i Wielkim Księstwie Litewskim i we wszystkich ziemiach naszych do Korony należących składać i postawiać nie mamy, bez zwolenia wszech stanów na sejmie walnym. […]
21. A jeślibyśmy (czego Boże uchowaj) co przeciw prawom, wolnościom, artykułom, kondycjom wykroczyli albo czego nie wypełnili, tedy obywatele koronni obojga narodu od posłuszeństwa i wiary nam powinnej wolne czyniemy i panowania.Źródło: Artykuły henrykowskie, [w:] Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu. Szlachta, oprac. S. Rogowski, Wrocław 1977, s. 90–91.
Przeczytaj fragment konstytucji sejmu koronacyjnego z 1576 r. i na jego podstawie wymień dwa warunki, które musiały być spełnione, żeby akt wypowiedzenia przez szlachtę posłuszeństwa był legalny.
Konstytucja sejmu koronacyjnego z 1576 r.Artykuł o wypowiedzeniu posłuszeństwa mógłby przyczyną być różnego rozumienia i wykładania, przeto warując w tym godność królewską a interpretacją artykułu tego, którą posłowie koronni w Węgrzech z poruczenia wszech stanów nam podali, teraz za spolnym wszech zezwoleniem utwierdzamy i pewną być znajdujemy. […] Jeżeli coś tego rodzaju przez jakiś ludzki błąd, jak się przydarza, przydarzyło się jego łaskawości lub wypadło, przez co i prawo i wolność pospolita wydałaby się znieważona. Lecz dopiero wtedy, jeśli, czego oby nie było i co – jak ufamy – nigdy nie nastąpi, łaskawość jego chcąc tego i świadomie, prawa i wolności nasze albo siłą ograniczane, albo przez lekceważenie i niedbalstwo w wątpliwość podawane tak, aby wydawało się, iż ani na napomnienie senatu, ani pozostałych stanów królestwa nic nie da się zaradzić.
Źródło: Konstytucja sejmu koronacyjnego z 1576 r. , [w:] Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu. Szlachta, oprac. S. Rogowski, Wrocław 1977, s. 96–97.
Słownik
(z łac. edictum – obwieszczenie, rozporządzenie) oficjalna lub potoczna nazwa zarządzenia wydanego przez władcę
(z łac. indigenatio – prawo obywatelstwa) uznanie obcego szlachectwa i związanych z nim przywilejów w państwie uznającym
układ zależności polegający na roztoczeniu opieki przez decydenta politycznego (patrona) nad tzw. klientem w zamian za poparcie polityczne
(łac. magnatus - dostojny) najwyższa warstwa szlachty w Rzeczypospolitej Polskiej
środek prawny służący do zakwestionowania szlacheckiego pochodzenia pozwanego
(z łac. patrimonium – ojcowizna, dziedziczny majątek) najstarsza forma monarchii feudalnej, w której państwo było traktowane jak prywatna własność władcy
(łac. nobilis – szlachetny) przyznanie nieszlachcicowi prawa wejścia do stanu szlacheckiego
(łac. plebes – lud) w Polsce przedrozbiorowej człowiek spoza stanu szlacheckiego
kapitał, majątek wnoszony przez żonę przy zawieraniu małżeństwa
nazwa systemu zwyczajowego prawa sądowego w Polsce przedrozbiorowej stosowanego przez szlachtę
(łac. privilegium) akt prawny wydawany przez monarchę, adresowany do części lub całego stanu, w którym monarcha zwalniał adresatów od niektórych obowiązków wobec państwa lub nadawał im szczególne uprawnienia
sąd pierwszej instancji w systemie sądownictwa szlacheckiego w Polsce przedrozbiorowej; sądy grodzkie wydawały wyroki w imieniu monarchy, działały pod przewodnictwem starosty i sędziego grodzkiego, rozstrzygały sprawy, w których pozwanym był szlachcic nieosiadły, oraz w tzw. sprawach gardłowych (czyli karanych śmiercią) z czterech artykułów grodzkich
sąd pierwszej instancji w systemie sądownictwa szlacheckiego w Polsce przedrozbiorowej; sąd ziemski wywodził się z sądu książęcego i miał status sądu monarszego
w społeczeństwie feudalnym zamknięta grupa społeczna, której członkowie posiadali jednakową, odmienną od pozostałych stanów pozycję prawną i podlegali odrębnemu sądownictwu
zabezpieczenie posagu przez męża i odwzajemnienie za niego; celem wiana było majątkowe zabezpieczenie żony na wypadek śmierci męża