Rzeczpospolita Polska w XVI wieku. Życie społeczne (ZR)
Handel i pieniądz w Rzeczypospolitej
W Rzeczypospolitej od połowy XV w. zjawiskiem charakterystycznym dla rozwoju handlu był wzrost eksportu zboża. Wiązał się on z rosnącym zapotrzebowaniem w krajach przodujących gospodarczo, szczególnie w Niderlandach. Eksport zboża, mięsa i futer radykalnie zmienił bilans handlowy Polski z Zachodem. O ile w wieku XIV i pierwszej połowie XV zdecydowanie przeważał import, o tyle pod koniec tego stulecia zaczął przeważać eksport.
Ocenisz rolę pieniądza w XVI‑wiecznej Polsce.
Scharakteryzujesz asortyment towarów importowanych i eksportowanych oraz wyjaśnisz genezę jego struktury.
Omówisz, w jaki sposób zorganizowane były handel i infrastruktura handlowa w Polsce.
Ustrój pieniężny i system kredytowy
Podstawową monetą obiegową w XVI‑wiecznej Polsce był srebrny grosz, który zawierał od 0,727–0,85 gramów srebra.
Za panowania Zygmunta I Starego została przeprowadzona ważna reforma monetarna, przygotowana przez Ludwika Decjusza. Zapoczątkowała ona nowy system monetarny w Polsce, zwany złotówkowym. Wartość złotego polskiego wynosiła 30 groszy, ale początkowo był to pieniądz wyłącznie obrachunkowy. Oznacza to, że monety o takim nominale w użyciu nie było, a używano go jedynie jako jednostki określającej cenę towarów i usług.
W XVI‑wiecznej Polsce w obiegu były również złote dukaty, których wartość wynosiła 30 groszy. Zawierały one 3,3 grama czystego złota. Ponadto w 1564 r. do użytku weszła gruba moneta srebrna o wartości jednego złotego, zwana talarem. Dukat zaczął mieć z czasem coraz większą wartość, gdyż cena złota w stosunku do srebra rosła.
Polski system kredytowy był jeszcze w powijakach i nie odgrywał dużej roli w życiu gospodarczym. Najczęściej korzystali z niego kupcy w większych transakcjach handlowych, którzy zapisywali zobowiązanie kredytowe w księgach miejskich lub posługiwali się wekslem, zwanym cyrografem. Pożyczki zaciągało również państwo. Magnaci udzielali ich królowi najczęściej pod zastaw dóbr królewskich. Magnaci i szlachta zapożyczali się u mieszczan, żydowskich kupców i w instytucjach kościelnych, a sami udzielali pożyczek własnym chłopom.
Siła nabywcza monety polskiej w czasach Zygmunta I | |
|---|---|
Kraków | |
Mistrz murarski dziennie | 1 trojak i 9 denarów |
Pisarz miejski rocznie | 28–40 dukatów |
Para trzewików | 4–12 gr |
Koszula męska, lniana | 5–8 gr |
Korzec pszenicy | 8–16 gr |
Korzec grochu | 9–15 gr |
Funt cukru | 4–8 gr |
Beczka soli | 48 gr |
Jałówka rzeźna | 50–75 gr |
Koń mały, pociągowy (Poznań) | 3–6 dukatów |
Trojak = 3 grosze; dukat = 45 groszy; denar = 1/18 grosza; korzec – jednostka objętości ciał sypkich (korzec krakowski wg Encyklopedii PWN = 43,7 litra); funt – jednostka wagi wynosząca 0,4–0,5 kg; beczka – jednostka objętości płynów lub produktów sypkich (ok. 134–140 litrów). Ile groszy dziennie zarabiał murarz i co mógł nabyć za dniówkę?
Dominującą formą handlu lokalnego były odbywające się w miastach i miasteczkach targi. Tutaj zwozili swoje produkty okoliczni chłopi. Mieszczanie sprzedawali wyroby własne, wykonywane przez lokalnych rzemieślników i towary sprowadzane z odległych ośrodków produkcyjnych. Tradycyjnym miejscem handlu był rynek, a w razie potrzeby również przylegające do niego ulice. W zamożniejszych miastach na potrzeby kupców wznoszono kramy i hale targowe.
Ważnym miejscem kontaktów handlowych były także coraz liczniejsze karczmy, w których odbywał się nie tylko wyszynk, ale również handel towarami codziennego użytku. Konkurencję dla miejscowych kupców stanowili handlarze obnośni. Sprzedawali oni przede wszystkim towary pasmanteryjno‑drogeryjne, które wówczas potocznie nazywano norymberszczyzną. Początkowo tą formą handlu zajmowali się Szkoci, z czasem zaczęli ich zastępować kupcy żydowscy.
Najważniejszą formą handlu dalekosiężnego były jarmarki. W XVI‑wiecznej Polsce istniała już dość gęsta sieć jarmarków. Główną rolę odgrywały takie ośrodki jak Lublin, Poznań, Toruń, Gniezno i Kraków.
Lokalizacja jarmarku miała wpływ na jego regionalną specjalizację. W Gdańsku np. wykształciła się siatka jarmarków ściśle związanych ze skupem i transportem zboża. Z portami w Rydze i Królewcu powiązana była sieć jarmarków, na których głównym przedmiotem obrotu było drewno przeznaczone do budowy okrętów, inne towary leśne oraz len i konopie. Z kolei w południowych regionach Rzeczypospolitej rozwinęła się sieć jarmarków zwierzęcych. O ich znaczeniu mogą świadczyć rozmiary obrotu bydłem: w drugiej połowie XVI w. i pierwszej połowie XVII w. z Polski eksportowano ok. 60 tys. sztuk bydła rocznie. Ich odbiorcami były głównie miasta śląskie oraz południowo- i wschodnioniemieckie. W dalekosiężnej wymianie towarowej ważną rolę odgrywała sieć jarmarków o znaczeniu międzynarodowym, na których wymieniano towary idące z Rosji i Litwy na zachód (głównie skóry i wyroby skórzane) oraz z zachodu do Rosji i na Litwę (przede wszystkim sukno, wyroby metalowe, szkło, papier, farby oraz korzenie, cukier i owoce południowe).
W handlu dalekosiężnym duże znaczenie miały firmy kupieckie. Pod względem organizacyjnym przypominały one zakłady rzemieślnicze – na ich czele stał patron, który zatrudniał czeladników i uczniów. Działalność firm kupieckich opierała się na rozbudowanym systemie faktorskim: faktor reprezentujący kupca w innym mieście dokonywał na jego polecenie operacji handlowych.
Kupcy zajmujący się handlem dalekosiężnym zakładali spółki. Część z nich powstawała w celu realizacji jednorazowej transakcji, a niektóre, najczęściej rodzinne, miały charakter trwały.
Infrastruktura handlowa i transport
Rozwój handlu, a wraz z nim rozwój produkcji towarów był ściśle związany z możliwościami ich transportu. Wysokość kosztów przewozu nie mogła pochłaniać całych zysków producentów i kupców. Tymczasem transport lądowy był bardzo drogi. Z tego powodu zboże opłacało się przewozić drogą lądową tylko do 50 km, a cena żelaza przetransportowanego z Krakowa do Wilna wzrastała o 60 proc., dlatego na większe odległości drogą lądową przewożono głównie towary kosztowne, ale lekkie i o niewielkich rozmiarach.
Stan dróg w XVI‑wiecznej Polsce, podobnie jak niemal w całej Europie, był zły. Ze względu na brak należytego utwardzenia nawierzchni drogi do celów handlowych mogły być używane tylko w zimie i w lecie, zwłaszcza że warunki podróżowania pogarszał brak mostów, które na ziemiach polskich były rzadkością. Od czasów średniowiecza niewiele zmieniły się środki transportu. Modernizacja wozów polegała przede wszystkim na wprowadzeniu ruchomego zestawu kół przednich, dzięki czemu łatwiej było nimi manewrować. Jako zaprzęgu używano koni, dwu lub czterech par, a na wschodnich obszarach Rzeczypospolitej – wołów. Przy ówczesnym stanie dróg wozy mogły pokonać odległość od 25 do 40 km dziennie.
Wobec wysokich kosztów transportu lądowego zasadniczy wpływ na kształtowanie się XVI‑wiecznej wymiany towarowej miał transport wodny – rzeczny i morski. Zboże eksportowano wyłącznie drogą morską przez Gdańsk. Natomiast w transporcie śródlądowym kluczową rolę odgrywały Wisła i jej dopływy w Koronie, Niemen oraz – do utraty Rygi w 1621 r. – Dźwina. Spław towarów z Królewca i Kłajpedy ułatwiło przekopanie kanału łączącego Niemen z Pregołą. Możliwość wykorzystania Dniepru jako wodnego szlaku transportowego była ograniczona, gdyż jego ujście znajdowało się na terenie chanatu krymskiego, a cieśniny czarnomorskie zostały zamknięte przez Turcję.
Mapa interaktywna
Zapoznaj się z mapą interaktywną, a następnie wykonaj polecenia.
Uzasadnij lub zakwestionuj twierdzenie, że uprawa zbóż na eksport odbywała się głównie w sąsiedztwie spławnych rzek.
Na podstawie opisu mapy uzasadnij lub zakwestionuj twierdzenie, że uprawa zbóż na eksport odbywała się głównie w sąsiedztwie spławnych rzek.
Wyjaśnij, na podstawie opisu mapy, na czym polegała przewaga Gdańska nad pozostałymi miastami handlowymi Polski.
Wyjaśnij, na czym polegała przewaga Gdańska nad pozostałymi miastami handlowymi Polski.
Wyjaśnij, na podstawie opisu mapy, na czym polegała przewaga Gdańska nad pozostałymi miastami handlowymi Polski.
Rzeki spławne, ze względu na ich znaczenie, były pod szczególną ochroną prawną. Już od XV w. obowiązywały zakazy samowolnego budowania na nich tam i jazów. O ich stan dbały sejmiki ziemskie, które uchwalały podatki na ich oczyszczanie i pogłębianie. W dużych miastach i latyfundiach magnackich powstawały porty rzeczne i zakłady szkutnicze. Na przykład z handlem wiślanym ściśle wiązały się dzieje Kazimierza Dolnego, w którym budowano liczne spichlerze. Jednym z największych ośrodków szkutnictwa śródlądowego stał się Ulanów nad Sanem.
Szlakami wodnymi transportowano głównie zboże i drewno, a także płótno, sukno, sól, trunki w beczkach oraz inne towary masowe. Transport odbywał się na tratwach i łodziach. Zboże przewożono na dużych łodziach zwanych szkutami, ich pojemność wynosiła 40–50 łasztów. Była to jednostka bezpokładowa, ale wyposażona w maszt i żagiel, jej załoga składała się z kilkunastu ludzi – flisaków. Z transportem mieszczańskim, który opierał się na wynajmie szkut i załóg, wygrywał transport szlachecki, głównie dzięki zatrudnianiu pańszczyźnianych chłopów.
Transport mięsa na duże odległości był niemożliwy, dlatego sprzedawano żywe zwierzęta, które następnie były przepędzane z ośrodków ich hodowli do miejsca przeznaczenia.
Trenuj i ćwicz
Wskaż zdania zgodne z prawdą.
Sund to cieśnina na Morzu Bałtyckim łącząca je z Morzem Północnym; sprawowana przez Duńczyków kontrola nad Sundem pozwalała im kontrolować transport i czerpać zyski z handlu. Intensywność ruchu okrętów w Sundzie odzwierciedla wielkość handlu dla poszczególnych okresów.
Przeanalizuj poniższą tabelę i na podstawie danych w niej zawartych oraz własnej wiedzy wskaż zdania prawdziwe i fałszywe.
UDZIAŁ STATKÓW PŁYNĄCYCH Z GDAŃSKA W ŻEGLUDZE PRZEZ SUND W KIERUNKU ZACHODNIM
Lata | Ogółem (w liczbach bezwzględnych) | W tym z Gdańska (w liczbach bezwzględnych) | W tym z Gdańska (w % ogółem) |
1562‑1566 | 1 863,2 | 1 012,0 | 54 |
1581‑1585 | 2 335,2 | 1 139,6 | 49 |
1616‑1620 | 3 054,5 | 1 343,6 | 44 |
1646‑1650 | 1 976,5 | 611,5 | 31 |
1661‑1665 | 1 101,6 | 277,8 | 25,2 |
1666‑1670 | 1 527,2 | 419,0 | 27,4 |
1671‑1675 | 1 249,8 | 259,6 | 20,8 |
1676‑1680 | 1 322,8 | 306,6 | 23,2 |
1681‑1685 | 2 056,2 | 500,4 | 24,3 |
1686‑1690 | 1 945,6 | 381,2 | 19,6 |
1691‑1695 | 2 011,4 | 337,0 | 16,8 |
1696‑1700 | 1 666,8 | 269,4 | 16,2 |
Źródło: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, Warszawa 2003, s. 64.
Zapoznaj się z treścią tabeli, a następnie na podstawie danych w niej zawartych oraz własnej wiedzy odpowiedz na pytanie.
STATKI WPŁYWAJĄCE DO PORTU GDAŃSKIEGO Z PORTÓW POŁUDNIOWO‑BAŁTYCKICH
Miasta portowe | 1460 | 1470 | 1475 | 1530 | 1583 |
Ogółem (w liczbach bezwzględnych) | 109 | 143 | 276 | 103 | 114 |
Lubeka | 59 | 118 | 185 | 24 | 66 |
Wismar | 5 | 2 | 15 | 3 | - |
Rostock | 10 | 12 | 32 | 21 | - |
Strzałów | 20 | 7 | 26 | 13 | - |
Gryfia | 3 | - | 3 | 2 | - |
Szczecin | 1 | 1 | 7 | 6 | 44 |
Inne miasta pomorskie i wendyjskie | 11 | 3 | 8 | 34 | 4 |
Udział w ogólnym ruchu statków w porcie | 34% | 43% | 53% | 16% | 5% |
Źródło: Historia Polski w liczbach, t. 2, Gospodarka, Warszawa 2006, s. 122.
Przeczytaj fragment relacji o Polsce nuncjusza Juliusza Ruggieriego z 1568 r. i na jego podstawie wymienione pod nim towary podziel na te, które były przez Gdańsk eksportowane, oraz na te, które były importowane.
Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowychPolska prowadzi handel nie tylko z sąsiadami, lecz i z odleglejszymi krajami. Całe atoli prawie handlu skupienie jest w Gdańsku, porcie nad morzem Bałtyckim, należącym do króla polskiego. W miesiącu sierpniu odbywa się tu wielki jarmark od św. Dominika czternaście dni i dłużej trwający, na który zbierają się Niemcy, Francuzi, Flamandy, Anglicy, Hiszpanie, Portugalczycy i wtedy zawija do portu przeszło 400 okrętów naładowanych winem francuskim i hiszpańskim jedwabiem, oliwą, cytrynami, konfiturami i innymi płodami hiszpańskimi, korzeniami portugalskimi, cyną i suknem angielskim. Zastają w Gdańsku magazyny pełne pszenicy, żyta i innego zboża, lnu, konopi, wosku, miodu, potażu, drzewa do budowy, solonej wołowiny i innych drobniejszych rzeczy, którymi kupcy rozładowane swoje okręty na powrót ładują, co się odbywa w pierwszych ośmiu dniach jarmarku, a w ostatnich ośmiu i przez cały rok przybywają do tego miasta nie tylko kupcy krajowi, ale wiele innych osób dla opatrzenia swych sklepów lub domów w wino, sukna, korzenie i inne potrzebne rzeczy. Zboże zaś i inne płody, zbywające od potrzeb krajowych, spławiają do Gdańska na wiosnę i przedają hurtem kupcom gdańskim, którzy składają je w swych magazynach na następny jarmark; a że oni tylko sami mogą prowadzić ten handel, są niezmiernie bogaci i nie masz miasta, z którego by król polski mógł mieć więcej pieniędzy.
Źródło: Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, t. 2, oprac. K. Matwijowski, S. Ochmann, Wrocław 1981, s. 29–31.
Przeczytaj fragment relacji o Polsce nuncjusza Juliusza Ruggieriego z 1568 r. i wymień dwie przeszkody, które uniemożliwiały wykorzystanie Dniestru jako ruchliwego szlaku handlowego.
Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowychTymi drogami Polacy handlują dotąd z narodami zagranicznymi, lecz można by stworzyć inną jeszcze drogę, daleko wygodniejszą i pożyteczniejszą, gdyby podobna było zrobić Dniestr spławnym, który płynąc między Wołoszczyzną, Rusią i Podolem wpada do Morza Czarnego, i nie ma innych przeszkód do żeglugi, tylko tu i ówdzie sterczące w środku koryta skały, które by dały się uprzątnąć z niewielkim kosztem, jest tu teraz Jan Tedaldo rodem z Florencji, który podejmuje się uprzątnąć te przeszkody, gdyby król z radą uwolnił go od płacenia przez lat osiem cła na tej rzece; ale go od tego uwolnić nie można bez zezwolenia sułtana tureckiego, który posiada Białygród przy ujściu tej rzeki, i wojewody wołoskiego, do którego prawie cały jej prawy brzeg należy; co by jednak łatwo wyjednać można przy trwającym między nimi a królem polskim pokoju. Tą tedy droga szło zboże z całej Polski, a mianowicie z żyznego Podola, bydło, skóry do Konstantynopola a stamtąd do Wenecji, która tym sposobem mogłaby mieć więcej zboża polskiego i za niższą cenę, niżeli dotąd z innych krajów. Mogła by także Anglia i Flandria posyłać tą drogą swoje towary na Wschód, które teraz z wielkim kosztem przewożą się lądem aż prawie do samej Wenecji, gdy tymczasem tą nową drogą można by je posyłać morzem do Gdańska, a stamtąd rzekami polskimi do Dniestru, z niewielką przewózką lądową.
Źródło: Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, t. 2, oprac. K. Matwijowski, S. Ochmann, Wrocław 1981, s. 29–31.
Przeczytaj fragment opracowania naukowego, a następnie nazwij prawo opisujące zjawisko przedstawione w źródle oraz wyjaśnij, na czym ono polegało.
Pieniądz na ziemiach polskich X–XX w.Od drugiej połowy XVI w. wywóz przez zagranicznych kupców dobrej monety Rzeczypospolitej – mimo surowych zakazów najwyższych władz państwowych – stał się zjawiskiem masowym i trwał z przerwami do upadku szlacheckiego polsko‑litewskiego państwa, a więc do końca okresu bimetalizmu i narodzin nowego okresu, mianowicie okresu pieniądza papierowego. Zjawisko to, znane już na Zachodzie kilka stuleci wcześniej, zostało opisane w słynnym dziele żyjącego w XIV w. biskupa Lisieux – Mikołaja Oresme […]. U nas rozwinął je Mikołaj Kopernik. Potwierdzeniem działania tego prawa była właśnie praktyka przetapiania ogromnych ilości dobrej monety polsko‑litewskiej w mennicach niemieckich, niderlandzkich i szwedzkich. Z uzyskanego w ten sposób wysokiej próby srebra mennice te biły monetę gorszą, pod stemplem miejscowym. I tą monetą, często tylko posrebrzaną, jak np. niderlandzkie talary, i inną drobniejszą z mennic Szwecji i Rzeszy cudzoziemscy kupcy zalewali ziemie Rzeczypospolitej.
Źródło: Józef Andrzej Szwagrzyk, Pieniądz na ziemiach polskich X–XX w., Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1990, s. 102.
Przeczytaj fragment konstytucji sejmowej z 1565 r., a następnie na podstawie jego treści oraz własnej wiedzy nazwij przywileje opisane w akapicie B oraz akapicie C i wyjaśnij, na czym one polegały.
Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu. Chłopi i mieszczanieUstawa na składy i jarmarki pograniczne
[A]
43. Jako wszystkie miasta w Koronie spozywane były, za uchwałą ku kładzeniu listów na składy, co przez inne potrzeby Rzeczypospolitej odkładane było, od sejmu aż do sejmu tego, gdzie stanąwszy posłowie od miast kładli prawa, listy i przywileje swe, prosząc nas, abyśmy je przy ich listach, prawach i przywilejach, jako na inne rzeczy, tak i na składy otrzymane i nadane od przodków naszych, książąt i królów polskich, z łaski ich, za zasługami ludzi miejskich też przodków ich, zachowali.
[B]
Opowiadając się i skarżąc na starosty nasze, jako za wezwaniem ich ku kładzeniu listów, obrony potężnej i pewnej od starostów naszych mieć nie mogą i prosząc nas, abyśmy starostom naszym nakazali, jako też to zawsze bywało przedtem, pomoc mieszczanom dawać i bronić przeciwko tym wszystkim, którzy by się ważyć śmieli, mijać albo przechodzić składy przeciw ich przywilejom, tedy my z pany radami naszymi i z posły ziemskimi, naprzód się przypatrzywszy temu, iż te takie składy miastom naszym w Koronie nadane, nie ściągają się, ani się ściągnąć nie mogą na żaden inny stan, jedno na ludzi kupieckich, każdego stanu, który by tylko kupczył. Znajdujemy, iż tylko ci tacy ludzie kupieccy jakiegokolwiek stanu, powinni będą do składów jeździć i na nich się stanowić, według nadania i uprzywilejowania każdego miasta. Jako o tym szerzej przywileje tych to miast, albo opisanie nasze świadczy, któreśmy osobno za rewizją przywilejów ich wydać rozkazali, aby o tym wszyscy dostateczną sprawę mieli.
[C]
A z tego wszystkiego starostowie nasi na obie strony doglądać mają: tak mieszczan, jak stronę kupiecką, aby się według listów nadanych miastom, jak i tej naszej uchwały zachowywali ludzie z obu stron, tak objaśniając, aby każdy kupiec, tak koronny, jak i cudzoziemiec, jakiegożkolwiek stanu nie mógł ani śmiał tylko drogami starymi, zwyczajnymi, na przywilejach miejskich krakowskich, kaliskich, radomskich i innych miast opisanymi, do miast, w których składy są jeździć, które drogi tedy też są dla wiadomości ludzkiej przy opisaniu składów przyrzeczonych, osobnym listem naszyć, opisane.
Źródło: Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu. Chłopi i mieszczanie, oprac. B. Cybulski, S. Rogowski, Wrocław 1976, s. 128–129.
Przeczytaj fragment konstytucji sejmu z 1569 r. oraz przywilej dla miasta Poznania, a następnie wyjaśnij związek pomiędzy konstytucją sejmową a przywilejem dla miasta Poznania.
Wybór źródeł do historii Polski średniowiecznej (do połowy XV wieku). Rozkwit społeczeństwa stanowego i powstanie państwa polsko-litewskiego (1386–1466)Przywilej dla miasta Poznania
Władysław z bożej łaski król Polski zwierzchni książę Litwy i dziedzic Rusi itd., podajemy do wiadomości wszystkim, którym to przydatne […]. Nakazujemy wszystkim i poszczególnym tak naszym mieszkańcom królestwa, jak również obcym czy ludziom pochodzącym z innych okolic i ziem zagranicznych, kupcom, przedsiębiorcom i przewoźnikom jakichkolwiek innych rzeczy, wszystkim sprzedawcom i kupcom, ażeby ze swymi towarami, przedmiotami handlu i z wszelkimi innymi rzeczami sprzedażnymi przybywali i wstępowali do wspomnianego naszego miasta Poznania i te towary, przedmioty handlu i rzeczy umieszczali i składali oraz tam sprzedawali, rozporządzali nimi i przekazywali je, jak im czy komukolwiek z nich wyda się to rzeczą lepszą i pożyteczniejszą. Jeśliby zaś wspomniani ludzie, kupcy i przedsiębiorcy przebywali w rzeczonym naszym mieście Poznaniu ze swymi towarami i innymi wspomnianymi rzeczami przez trzy dni bez przerwy, lecz ludzie ci, kupcy i przedsiębiorcy nie spieniężyliby tamtych towarów, przedmiotów handlu i innych wspomnianych rzeczy, w takim razie po upływie rzeczonych trzech dni będą mogli z tego miasta Poznania wyjechać bezpiecznie w inne strony z towarami, przedmiotami handlu i swymi rzeczami zapłaconymi i takimi, które mają być zapłacone, i rozporządzić nimi inaczej zgodnie z własną wolą.
Źródło: Wybór źródeł do historii Polski średniowiecznej (do połowy XV wieku). Rozkwit społeczeństwa stanowego i powstanie państwa polsko-litewskiego (1386–1466), t. 3, oprac. G. Labuda, B. Miśkiewicz, Poznań 1970, s. 40–41.
Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu. Chłopi i mieszczanieUstawa na składy i jarmarki pograniczne
[A]
43. Jako wszystkie miasta w Koronie spozywane były, za uchwałą ku kładzeniu listów na składy, co przez inne potrzeby Rzeczypospolitej odkładane było, od sejmu aż do sejmu tego, gdzie stanąwszy posłowie od miast kładli prawa, listy i przywileje swe, prosząc nas, abyśmy je przy ich listach, prawach i przywilejach, jako na inne rzeczy, tak i na składy otrzymane i nadane od przodków naszych, książąt i królów polskich, z łaski ich, za zasługami ludzi miejskich też przodków ich, zachowali.
[B]
Opowiadając się i skarżąc na starosty nasze, jako za wezwaniem ich ku kładzeniu listów, obrony potężnej i pewnej od starostów naszych mieć nie mogą i prosząc nas, abyśmy starostom naszym nakazali, jako też to zawsze bywało przedtem, pomoc mieszczanom dawać i bronić przeciwko tym wszystkim, którzy by się ważyć śmieli, mijać albo przechodzić składy przeciw ich przywilejom, tedy my z pany radami naszymi i z posły ziemskimi, naprzód się przypatrzywszy temu, iż te takie składy miastom naszym w Koronie nadane, nie ściągają się, ani się ściągnąć nie mogą na żaden inny stan, jedno na ludzi kupieckich, każdego stanu, który by tylko kupczył. Znajdujemy, iż tylko ci tacy ludzie kupieccy jakiegokolwiek stanu, powinni będą do składów jeździć i na nich się stanowić, według nadania i uprzywilejowania każdego miasta. Jako o tym szerzej przywileje tych to miast, albo opisanie nasze świadczy, któreśmy osobno za rewizją przywilejów ich wydać rozkazali, aby o tym wszyscy dostateczną sprawę mieli.
[C]
A z tego wszystkiego starostowie nasi na obie strony doglądać mają: tak mieszczan, jak stronę kupiecką, aby się według listów nadanych miastom, jak i tej naszej uchwały zachowywali ludzie z obu stron, tak objaśniając, aby każdy kupiec, tak koronny, jak i cudzoziemiec, jakiegożkolwiek stanu nie mógł ani śmiał tylko drogami starymi, zwyczajnymi, na przywilejach miejskich krakowskich, kaliskich, radomskich i innych miast opisanymi, do miast, w których składy są jeździć, które drogi tedy też są dla wiadomości ludzkiej przy opisaniu składów przyrzeczonych, osobnym listem naszyć, opisane.
Źródło: Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu. Chłopi i mieszczanie, oprac. B. Cybulski, S. Rogowski, Wrocław 1976, s. 128–129.
Słownik
zestaw oferowanych towarów
różnica między eksportem a importem danego państwa
opłaty pobierane przez państwo od wywozu i przywozu towarów
(z łac. facere – robić, czynić) placówka handlowa
(niem. flissen - płynąć) przedstawiciel grupy zawodowej zajmującej się w dawnej Polsce rzecznym transportem towarów
(z niem. Jahrmarkt – targ doroczny) jedna z podstawowych form wolnego handlu w średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europie; jarmarki organizowano co roku w celu prowadzenia międzystrefowej wymiany towarowej z udziałem kupców zajmujących się handlem hurtowym
(z j. staropol.) budowla wznoszona w poprzek rzeki w celu utrzymania stałego poziomu jej wód
(niem. Last) okrętowa jednostka objętości wynosząca ok. 3,3 tys. litrów.
(łac. moneta - pieniądze) moneta będąca w codziennym użyciu i służąca do płacenia za towary i usługi
opłata pobierana za przejazd np. drogą lub mostem
(dawne hol. scute żegl.) budowa lub naprawa niewielkich statków
(z niem. Wechsel – zmiana) dokument stanowiący pisemne zobowiązanie do zapłacenia określonej osobie oznaczonej w nim sumy pieniędzy, wystawiony na specjalnym blankiecie