Rzeczpospolita Polska w XVI wieku. Życie społeczne (ZR)
Miasta Rzeczypospolitej
Wieki XIV i XV to na ziemiach polskich okres intensywnej urbanizacji. Stopniowo malał udział lokacji królewskich, a wzrastał udział lokacji prywatnych: szlacheckich i duchownych. Ludność miejska ulegała coraz wyraźniejszemu rozwarstwieniu; najliczniejszą warstwę stanowiło pospólstwo, mniej liczną – najuboższa warstwa plebsu, najmniej liczna była warstwa zamożnych patrycjuszy. W miarę pogłębiania się społecznego podziału pracy powstawały nowe zakłady rzemieślnicze, a rzemieślnicy organizowali się w cechach, których zadaniem była ochrona zrzeszonych członków.
Scharakteryzujesz kondycję polskich miast w początkach epoki nowożytnej.
Ocenisz gospodarkę polskich miast.
Przedstawisz organizację władz miejskich.
Spaceruj wirtualnie po Krakowie, ówczesnej stolicy Rzeczypospolitej. Przyglądaj się życiu miasta, a następnie wykonaj poniższe polecenia.
Na podstawie medium wyjaśnij, jaką rolę w Krakowie w XV w. pełnił rynek. Odpowiedź uzasadnij.
Kraków został lokowany na prawie magdeburskim. Wymień trzy argumenty, które o tym świadczą.
Miasta i mieszczanie
Od XVI w. miasta w Polsce rozwijały się w cieniu folwarków pańszczyźnianych i potrzeb rynkowych wsi. Na tempo ich rozwoju negatywnie wpływała antymieszczańska polityka szlachty, która z jednej strony dążyła do odsunięcia mieszczan od możliwości posiadania ziemi, a z drugiej – do przechwycenia części dochodów miejskich. Pierwszy cel osiągnęła, wprowadzając zakaz nabywania i posiadania ziemi przez mieszczan i miasta, a drugi – np. zapewniając sobie prawo do bezcłowego importu towarów z zagranicy i podejmując działalność gospodarczą, konkurencyjną wobec miejskiej.
Sieć miejska rozwijała się w miarę potrzeb produkcji rzemieślniczej i rolnej i najwyższy poziom osiągnęła w Wielkopolsce – od początku XVI do połowy XVII w. powstały tutaj 52 miasta. W sumie u schyłku XVI w. w Koronie istniało 900–1000 miast w Koronie i drugie tyle na Litwie, ale do kategorii dużych miast można było zaliczyć jedynie Kraków, Poznań, Toruń, Lwów, Elbląg i Lublin, a na Litwie - Wilno. Do kategorii wielkich zaliczał się tylko Gdańsk, który osiągnął 50 tys. mieszkańców. Prawie 90 proc. miast liczyło zaledwie od 1 do 3 tys. mieszkańców. Przy czym mieszkańcy miast zachodniej Polski w większości wykonywali zawody rzemieślniczo‑handlowe i administracyjne, natomiast w miastach położonych na wschodzie przeważała ludność rolnicza. W wyniku postępujących procesów urbanizacyjnych w XVI w. mieszkańcy miast stanowili niemal 25 proc. ogółu ludności Polski.
Mieszkańcy miast byli bardzo silnie zróżnicowani. Podstawowym kryterium podziału było posiadanie bądź nieposiadanie obywatelstwa miejskiego, na przełomie XVI i XVII w. posiadający obywatelstwo stanowili ok. 60 proc. ogółu mieszkańców. Systematycznie wzrastała liczba biedoty miejskiej. W dużych miastach plebs stanowił 30–40 proc. mieszkańców. Nadal najliczniejszą grupę stanowiło pospólstwo, w skład którego wchodzili rzemieślnicy i drobni kupcy. Stanowili oni 50–80 proc. ogółu ludności miast. Zawężał się natomiast krąg patrycjatu, który wynosił już tylko 2–3 proc. ogółu mieszkańców. Z czasem rosła również liczba rezydującej w miastach szlachty – w ośrodkach administracyjno‑sądowniczych stanowiła ona 5–10 proc. mieszkańców. W miarę postępowania kontrreformacji rosła także liczba duchowieństwa miejskiego – na przełomie XVI i XVII w. w niektórych miastach osiągnęła ona 15 proc. ogółu ludności.

Produkcja przemysłowa
Produkcja rzemieślnicza w polskich miastach w dalszym ciągu funkcjonowała w oparciu o organizację cechową. Podstawowym zadaniem cechów było opanowanie rynku lokalnego i wzmocnienie monopolu zrzeszonych w nim mistrzów poprzez ograniczenie konkurencji rzemieślników i kupców z innych miast. W związku z pogłębianiem się specjalizacji zawodowej liczba cechów znacznie wzrosła.
Systematycznie rosło zróżnicowanie majątkowe wśród mistrzów cechowych. Część z nich zubożała i straciła samodzielność gospodarczą. W tej sytuacji władze cechowe starały się utrudniać lub wręcz uniemożliwiać awans zawodowy czeladników. Zepchnięci na margines życia gospodarczego „wieczni czeladnicy” zaczęli tworzyć niezależne zakłady. Potocznie nazywano ich partaczami. Równocześnie zaczęła się wyodrębniać grupa zamożnych mistrzów, którzy często stawali się nakładcami, wykorzystującymi pracę zubożałych rzemieślników. W ten sposób, mimo zdecydowanego przeciwdziałania cechów, część produkcji rękodzielniczej wymykała się spod ich kontroli.
Wyszczególnienie | lata | W % ogółu warsztatów‑rzemiosła | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Liczba miast uwzględnionych | Włókiennicze | Spożywcze | Skórzane | Drzewne | Metalowe | Ceramiczne i budowlane | Inne i nieokreślone | ||
Województwo krakowskie | 1581 | 60 | 23,1 | 26,4 | 24,9 | 5,8 | 10,8 | 3,7 | 5,3 |
Województwo brzeskie kujawskie | 1583 | 22 | 12,5 | 25,0 | 22,7 | 5,9 | 8,0 | 4,4 | 21,5 |
Województwo pomorskie | 1570 | 13 | 31,1 | 17,1 | 20,5 | 13,3 | 10,9 | 6,5 | 0,6 |
Kraków z Kazimierzem i Kleparzem | 1581 | 3 | 20,1 | 16,9 | 32,1 | 8,1 | 13,1 | 5,0 | 4,7 |
Poznań | 1579‑1590 | 1 | 13,5 | 24,7 | 28,9 | 5,2 | 12,9 | 4,4 | 10,4 |
Kalisz | 1591 | 1 | 29,4 | 22,9 | 19,9 | 9,5 | 8,4 | 6,4 | 3,5 |
Indeks górny Źródło: Historia Polski w liczbach. Państwo społeczeństwo, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2003. Indeks górny koniecŹródło: Historia Polski w liczbach. Państwo społeczeństwo, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2003.
Nowe formy organizacji produkcji najszybciej pojawiały się w gałęziach najbardziej kapitałochłonnych. Należały do nich modernizowane górnictwo i hutnictwo.
Na ziemiach polskich najlepiej rozwijało się górnictwo solne, zlokalizowane przede wszystkim w Bochni i Wieliczce. Ponadto w Małopolsce (okolice Olkusza i Tarnowskich Gór) rozwinęło się na dużą skalę górnictwo ołowiu i srebra. W górnictwie ogromne koszty związane były z budową chodników podziemnych, które trzeba było zabezpieczyć przez ostemplowanie. Kosztowne było również wdrażanie nowoczesnych rozwiązań technicznych. W kopalniach rud metali i w żupach solnych postęp dotyczył przede wszystkim transportu podziemnego oraz technologii wydobywania urobku na powierzchnię i usuwania wody z kopalni. Powszechne zastosowanie znalazły tutaj kieraty poruszane przez konie, rzadziej przez ludzi. W innych dziedzinach gospodarki to źródło energii wykorzystywano rzadko ze względu na jego ogromne koszty – konieczność utrzymania dużej liczby koni pociągowych.
Rozwój techniczny w hutnictwie tego okresu przejawiał się w coraz efektywniejszym wykorzystaniu energii wodnej dzięki zastosowaniu kół nasiębiernych i systemu przekładni przy młotach. Ważną innowacją było użytkowanie wielkich pieców hutniczych, w których, po wdrożeniu nowych rozwiązań technologicznych, uzyskiwano wyższe temperatury. Największe skupiska kuźnic znajdowały się w rejonie Gór Świętokrzyskich (Zagłębie Staropolskie) oraz w rejonie Częstochowy.
Już od drugiej połowy XV w. intensywnie rozwijało się papiernictwo i drukarstwo. W papiernictwie, ze względu na wysokie koszty zainstalowania potężnych młynów, rozpowszechniła się manufakturowa organizacja produkcji. Opłacalność produkcji papierniczej zapewniały dobrze prosperujące drukarnie. Pierwsza polska oficyna drukarska powstała w Krakowie w 1473 r., ale prawdziwy rozkwit drukarstwa nastąpił w XVI w. na skutek związanej z reformacją i kontrreformacją agitacji.
Gdańsk – polskie okno na świat
Największym miastem XVI‑wiecznej Polski był Gdańsk, liczący ok. 40 tys. mieszkańców. Swoją wyjątkową pozycję zawdzięczał przywilejom uzyskanym od Kazimierza Jagiellończyka podczas wojny trzynastoletniej. Przywileje te gwarantowały miastu również znaczne wpływy polityczne. Do 1569 r. przedstawiciele Gdańska zasiadali w autonomicznym rządzie Prus Królewskich – tzw. Radzie Pruskiej. Na skutek unifikacji kraju po 1569 r. Rada Pruska została zlikwidowana – odtąd Gdańsk, podobnie jak Toruń i Elbląg, mógł wysyłać swoich przedstawicieli na sejm walny, ale wyłącznie w roli obserwatorów. Władze miasta stanowiła 23‑osobowa rada (18 rajców z Głównego Miasta i 5 ze Starego). Reprezentantem władzy królewskiej był specjalny urzędnik zwany burgrabią. Mianował go król, ale wybierał z 8 kandydatów wysuwanych przez radę gdańską spośród jej własnych członków. Rada miasta miała prawo obsadzania wszystkich urzędów świeckich i duchownych w Gdańsku. Ponadto posiadała prawo bicia monety oraz regulowania żeglugi i ruchu w porcie. Źródłem jego bogactwa był handel. Przyłączenie Pomorza Gdańskiego do Polski dało Gdańskowi potężne zaplecze gospodarcze, a gdańszczanie uzyskali prawo swobodnego handlu z całą Polską, a ponadto gwarancję nieustanawiania nowych komór celnych na Wiśle.

Przywileje oraz mocne powiązanie z zapleczem polskim spowodowały wspaniały rozkwit handlu, dzięki któremu Gdańsk skupiał około 80% polskiego eksportu i 75% importu.
Gdańsk był również największym ośrodkiem produkcyjnym w Polsce. Działali w nim rzemieślnicy aż 200 specjalności. Najlepiej rozwijała się produkcja tekstyliów, mebli, wyrobów skórzanych, wyrób zegarów, a ponadto odlewnictwo, przemysł zbrojeniowy oraz bursztyniarstwo. Łącznie na przełomie XVI i XVII w. w Gdańsku funkcjonowało ok. 3 tys. legalnych warsztatów oraz liczni partacze.

Bogactwo miasta znalazło swoje odbicie w kosztownych inwestycjach. Najwcześniejszym dużym przedsięwzięciem była budowa Zielonej Bramy – gdańskiej rezydencji królewskiej. Według projektów flamandzkiego architekta Antoniego van Opbergena zbudowano ratusz w Starym Mieście, a nieco później – Wielki Arsenał.
Trenuj i ćwicz
Po przeanalizowaniu danych z tabeli wykonaj polecenie.
Zmiany w zakresie własności miast Korony na przestrzeni XVI–XVIII w.
Wyszczególnienie | Przełom XVI i XVII w. | Lata 1775‑1778Indeks górny aa | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
miasta ogółemIndeks górny bb | królewskie | prywatneIndeks górny cc | miasta ogółem | królewskie | prywatneIndeks górny cc | |
w % ogółem | w % ogółem | |||||
Ogółem | 1 336 | 27,6 | 72,4 | 899 | 27,2 | 72,8 |
Wielkopolska z Kujawami | 290 | 30,7 | 69,3 | 208 | 27,4 | 72,6 |
Małopolska | 220 | 35,5 | 64,5 | 180 | 24,4 | 75,6 |
Mazowsze | 122 | 42,6 | 57,4 | 104 | 45,2 | 54,8 |
Prusy Królewskie | 86 | 86,1 | 18,9 | 37 | 83,8 | 16,2 |
Podlasie | 25 | 64 | 36 | 37 | 32,4 | 67,6 |
Ruś Czerwona | 215 | 28,4 | 71,6 | 22 | 31,8 | 68,2 |
Podole | 37 | 18,9 | 81,1 | 56 | 21,4 | 78,6 |
Wołyń | 68 | 4,4 | 95,6 | 110 | 6,4 | 93,6 |
Ukraina | 328 | 9,9 | 90,1 | 145 | 29,8 | 80,7 |
Indeks górny a Indeks górny konieca Bez ziem utraconych w I rozbiorze Polski.
Indeks górny b Indeks górny koniecb Liczba lokacji.
Indeks górny c Indeks górny koniecc Łącznie z miastami duchownymi.
Źródło: Historia Polski w liczbach. Gospodarka, t. 2, red. F. Kubiczek, Warszawa 2006, s. 169.
Zapoznaj się z danymi przedstawiającymi dochody Poznania według ich źródeł, a następnie wykonaj polecenie.
Lata (gospodarcze) | Dochody ogółem | Źródła dochodów | |||
|---|---|---|---|---|---|
handel | przedsiębiorstwa miejskie | ||||
w złp (zł polskich) | w % dochodów ogółem | w złp | w % dochodów ogółem | ||
1630/41‑1644/45 | 120 504 | 44 034 | 36,5 | 11 371 | 9,4 |
1645/46‑1650/51 | 133 981 | 32 314 | 21,4 | 28 782 | 21,5 |
1652/53‑1656/57 | 41 561 | 14 429 | 34,7 | 4 178 | 10,1 |
1681/82‑1692/93Indeks górny aa | 32 888 | 18 969 | 67,7 | 5 113 | 15,5 |
1693/94‑1705/06Indeks górny bb | 74 909 | 50 170 | 67 | 4 535 | 6,1 |
1713/14‑1719/20Indeks górny cc | 46 843 | 10 745 | 22,9 | 180 | 0,4 |
1722/23‑1726/27 | 64 018 | 15 761 | 24,6 | 2 391 | 3,7 |
1728/29‑1732/33 | 73 462 | 10 874 | 14,8 | 5 850 | 8 |
1733/34‑1739/40Indeks górny dd | 88 281 | 43 123 | 48,8 | 14 789 | 16,8 |
1742/43‑1746/47 | 112 589 | 38 637 | 34,3 | 29 453 | 26,2 |
1747/48‑1751/52 | 120 244 | 58 948 | 39,9 | 19 464 | 16,2 |
1752/53‑1757/58Indeks górny ee | 54 402 | 41 386 | 76,1 | 5 357 | 9,8 |
1758/59‑1763/64 | 86 095 | 46 333 | 53,8 | 24 334 | 28,3 |
Lata (gospodarcze) | Źródła dochodów (dok.) | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
czynsze | urządzenia komunalne | inne dochody | ||||
w złp | w % dochodów ogółem | w złp | w % dochodów ogółem | w złp | w % dochodów ogółem | |
1630/41‑1644/45 | 11 893 | 9,9 | 311 | 0,3 | 52 895 | 43,9 |
1645/46‑1650/51 | 22 020 | 16,4 | 353 | 0,3 | 50 512 | 37,7 |
1652/53‑1656/57 | 13 278 | 31,9 | 222 | 0,5 | 9 454 | 22,8 |
1681/82‑1692/93Indeks górny aa | 6 742 | 20,5 | 303 | 0,9 | 1 761 | 5,4 |
1693/94‑1705/06Indeks górny bb | 16 432 | 21,9 | 200 | 0,3 | 3 572 | 4,7 |
1713/14‑1719/20 | 12 583 | 26,9 | 48 | 0,1 | 23 287 | 49,7 |
1722/23‑1726/27 | 23 681 | 37 | 32 | 0,0 | 22 153 | 34,6 |
1728/29‑1732/33 | 19 407 | 26,4 | - | - | 37 331 | 50,8 |
1733/34‑1739/40Indeks górny dd | 26 275 | 29,8 | - | - | 4 094 | 4,6 |
1742/43‑1746/47 | 37 777 | 33,6 | 344 | 0,3 | 6 378 | 5,6 |
1747/48‑1751/52 | 36 155 | 30,1 | 247 | 0,2 | 4 430 | 3,6 |
1752/53‑1757/58Indeks górny ee | 5 237 | 9,6 | 326 | 0,6 | 2 096 | 3,9 |
1758/59‑1763/64 | 12 789 | 14,9 | 2 014 | 2,3 | 625 | 0,7 |
a‑d Obejmuje lata gospodarcze: a – 1681/82, 1685/86, 1690/91, 1691/92, 1692/93, 1692/93, b – 1693/94, 1694/95, 1697/98, 1700/01, 1705/06, c – 1713/14, 1714/15, 1717/18, 1718/19, 1719/20, d – 1733/34, 1734/35, 1735/36, 1736/37, 1739/40. e Bez danych z roku gospodarczego 1756/57.
Źródło: Historia Polski w liczbach. Gospodarka, t. 2, red. F. Kubiczek, Warszawa 2006, s. 169.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i na jego podstawie oraz własnej wiedzy wykonaj zamieszczone pod nim polecenia.
Opis Polski w 1565 r.Każde miasto ma pewną liczbę rajców, którzy w jednych miastach są mianowani przez króla, w innych przez wojewodę. Rajców krakowskich wybierał dawniej wojewoda, ci są dożywotni i gdy z nich jeden umrze, król zaraz na jego miejsce drugiego mianuje. Inne miasta podają królowi, na mocy swych przywilejów, dwóch lub trzech kandydatów, z których król jednego wybiera. Ci mają rząd miasta, dozór nad gmachami publicznymi, przestrzegają porządku i bezpieczeństwa mieszkańców. […] Z liczby 24 rajców krakowskich każdy z kolei zostaje wójtem, sprawuje ten urząd przez 6 tygodni, ma sam władze stanowienia w niektórych drobniejszych rzeczach, lecz w ważniejszych nic począć nie może bez rajców, których wedle potrzeby na radę zwołuje, i którzy sądzą sprawy kupców, mają klucze od miasta, zawiadują dochodami miejskimi, zgoła sprawują wszystkie obowiązki magistratów innych miast. W miastach większych dwóch lub trzech rajców pełni obowiązek edylów; do nich należy pobór podatków i dozór nad budowami.
Źródło: Fulwiusz Ruggieri, Opis Polski w 1565 r., [w:] Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, oprac. K. Matwijowski, S. Ochmann, wybór K. Matwijowski, S. Ochman, Wrocław 1981, s. 31–32.
Zapoznaj się z fragmentem konstytucji sejmowej z 1565 r. i wykonaj zamieszczone pod nim polecenia.
Konstytucja sejmowa z 1565 r.Chcąc aby tym lepiej i rychlej powinowactwu swemu wojewodowie Korony naszej około ustaw i ceny rzeczom czynili z wiela przedniejszych statutów teraźniejszą konstytucyją, na wieczne czasy postanawiamy, aby wszyscy wojewodowie województwa swego ustawy i ceny rzeczom czynili przynajmniej dwakroć do roku […]. A mają te to ustawy i ceny czynić wszystkich sukien i innych rzeczy ziemskich, kromia [oprócz] zboża, którekolwiek na targ przez kmiotki i inne poddane bywają wożone i w Koronie naszej najdowane; a nie tylko ustawy rzeczom mają czynić, ale też i miary wymierzyć, postanowić i opowiedzieć wedle starodawnego zwyczaju i uchwały niniejszego sejmu. Ktemu też mają uczynić ustawy i ceny kupiom i rzeczom wszystkim przedajnym, które z cudzych stron bywają przywożone. Dowiedziawszy się prawdziwymi świadectwy i dowody, jakie są ceny i przedawania tych rzeczy w cudzych ziemiach, wezwawszy też ku temu do siebie radziec: ławników i starszych rzemiosł miast onych, w których te ustawy czynić będą, aby tym lepiej obyczaj, formę i ceną rzemięstnikom rzeczy, które mają być czynione, postanowić mogli tym pilniej przestrzegać, aby w tym nikt oszukan nie był.
Źródło: Konstytucja sejmowa z 1565 r., [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole. Miasta w Polsce w XVI–XVIII wieku, t. 19, oprac. W. Szczygielski, Warszawa 1960, s. 9–10.
Na podstawie opisu Marcina Kromera wykonaj polecenie.
Miasta w Polsce w XVI–XVIII wiekuW sprawach tyczących się miasta nawet szlachta w niem osiadła ulega władzy miejskiego urzędu, będącej już to przy wójcie i ławnikach, już przy rajcach i magistracie miejskim, już to przy mistrzach cechowych.
Te ostatnie sądy odbywają się kształtem prostym baz urzędniczych pozorów; obrany mistrz każdego rzemiosła wespół z przydaną sobie starszyzną tegoż cechu wyrokuje w rzeczach mniejszej wagi, w ważniejszych sądzą rajcy miejscy, zaś o własność i posiadanie nieruchomości, oraz o dziedzictwo, o sprawy gardłowe i krwawe wójt i ławnicy. W sprawach drobnych prawomocnym bywa wyrok mistrza miejskiego lub cechowego, od którego idzie odwołanie do posiedzenia rajców a stąd do króla. […] Ale to się rozumie co do miast królewskich, bo w dziedzicznych pan właściwy rozpatruje apelowane wyroki i sądzi je bez odwołania […].Źródło: Marcin Kromer, Miasta w Polsce w XVI–XVIII wieku, [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole. , t. 19, oprac. W. Szczygielski, Warszawa 1960, s. 8–9.
Zapoznaj się z zamieszczonymi niżej tekstami źródłowymi i, odwołując się także do wiedzy pozaźródłowej, oceń, która z konstytucji była bardziej szkodliwa dla rozwoju miast. Uzasadnij odpowiedź, uwzględniając treść wszystkich trzech źródeł.
Źródło A
Fragment konstytucji sejmu piotrkowskiego z 1538 r.Opierając się na dawnych konstytucjach naszych poprzedników i poruszeni prośbami naszych poddanych stanowimy, aby mieszczanie i plebejusze stosownie do zakazu statutowego, odtąd nie kupowali dóbr dziedzicznych ziemskich, a wpisy, które były w sądach ziemskich na ich rzecz co do tych dóbr uczynione, aby były tym samym nieważne, a sędzia, który by na wpis zezwolił, aby popadł w karę stu grzywien, która będzie od niego z urzędu ściągnięta.
Źródło: Fragment konstytucji sejmu piotrkowskiego z 1538 r., [w:] Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, oprac. K. Matwijowski, S. Ochmann, wybór K. Matwijowski, S. Ochman, Wrocław 1981, s. 27.
Źródło B
Fragment konstytucji z 1565 r.Żadnych towarów małych i wielkich nie ma być wolno kupcom naszym koronnym stanu wszelkiego z granic koronnych wywozić za granicę, jedno cudzoziemcom samym będzie wolno ze wszelakimi kupiami małymi i wielkimi na też miejsca składowe przyjeżdżać i tam zasię towary wszelkie brać, nakładać i wozić tam, gdzie im będzie potrzeba, cła i myta wszystkie powinne i zwykłe zapłaciwszy.
Źródło: Fragment konstytucji z 1565 r. , [w:] Miasta w Polsce w XVI-XVIII wieku. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, oprac. Wojciech Szczygielski, Warszawa 1960, s. 9.
Źródło C
Miasta w Polsce w XVI-XVIII wieku.A iż się zagęściło, że plebeij [plebejusze] równają się w tym stanowi szlacheckiemu, zaczym pretia rerum [ceny towarów] w górę idą, postanawiamy, aby żaden mieszczanin, ani plebeius utrisque sexus [plebejusze obu płci], nie śmiał zażywać szat jedwabnych i podszewek, także futer kosztownych, okrom lisich i inszych podlejszych. Także w szafianie [safian – cienka, miękka i barwiona skóra koźla lub barania], aby żaden z nich nie chodził, sub poena centrum marcarum [pod karą 10 grzywien], o co forum [sąd] kupcom przed wójtem, ab absque quavis appelatione [bez jakiejkolwiek apelacji] a mieszczanom w sądzie grodzkim miejsca onego naznaczamy i odpuszczać tych win nikomu nie mamy.
Źródło: Miasta w Polsce w XVI-XVIII wieku., [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, zesz. 19, oprac. Wojciech Szczygielski, Warszawa 1 1960, s. 18–19.
Słownik
(st. czes. z śwn. zeche) organizacja zawodowa zrzeszająca przymusowo rzemieślników jednego lub kilku pokrewnych specjalności i zapewniająca swym członkom wyłączne prawo produkcji w mieście
(z j. niem.) urządzenie wykorzystujące siłę pociągową zwierząt do napędu stacjonarnych maszyn rolniczych bądź do wydobywania wody
(łac. plebs) w miastach średniowiecznych i nowożytnych najuboższa, pozbawiona praw miejskich część ludności, utrzymująca się z pracy najemnej
(od słowa pospolity) średnia warstwa społeczna w miastach w okresie feudalizmu, posiadająca prawo miejskie, ale początkowo pozbawiona możliwości zasiadania we władzach miasta
staropolska nazwa członka rady miejskiej
(franc. urbanisation) proces społeczny i kulturowy polegający na intensywnym rozwoju miast, wzroście ich liczby, powiększaniu się ich obszarów, zwiększaniu się udziału ludności miejskiej w stosunku do ogółu zaludnienia oraz wzroście ich znaczenia w gospodarce