Ri38WmeQ6qjpG
Ilustracja przedstawia grafikę planu Poznania. Grafika wykonana jest z lotu ptaka. Miasto Poznań otoczone jest murem. W jego obrębie znajdują się domki ułożone w małe kwadraty, pośrodku znajduje się ratusz. Miasto otacza rzeka, za rzeką zaś znajdują się obszary zielone gdzieniegdzie na nich znajdują się małe skupiska domków lub kościoły.

Rzeczpospolita Polska w XVI wieku. Życie społeczne (ZR)

Grafika przedstawiająca plan Poznania ok. 1617 r.
Źródło: Frans Hohenberg i Georg Braun, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Miasta Rzeczypospolitej

Wieki XIV i XV to na ziemiach polskich okres intensywnej urbanizacji. Stopniowo malał udział lokacji królewskich, a wzrastał udział lokacji prywatnych: szlacheckich i duchownych. Ludność miejska ulegała coraz wyraźniejszemu rozwarstwieniu; najliczniejszą warstwę stanowiło pospólstwo, mniej liczną – najuboższa warstwa plebsu, najmniej liczna była warstwa zamożnych patrycjuszy. W miarę pogłębiania się społecznego podziału pracy powstawały nowe zakłady rzemieślnicze, a rzemieślnicy organizowali się w cechach, których zadaniem była ochrona zrzeszonych członków.

R6dEx57hBXO341
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Twoje cele
  • Scharakteryzujesz kondycję polskich miast w początkach epoki nowożytnej.

  • Ocenisz gospodarkę polskich miast.

  • Przedstawisz organizację władz miejskich.

Polecenie 1

Spaceruj wirtualnie po Krakowie, ówczesnej stolicy Rzeczypospolitej. Przyglądaj się życiu miasta, a następnie wykonaj poniższe polecenia.

RXDwIKLHnjKr6
Medium przedstawia wirtualny spacer po Krakowie. Główne zdjęcie przedstawia miasto z lotu ptaka. W centralnym miejscu znajduje się Rynek Główny w Krakowie. Teren Starego Miasta otaczają planty obsadzone drzewami. Naokoło zaznaczone są następujące lokalizacje. Kościół Mariacki. Kamienice. Kościół pod wezwaniem świętego Wojciecha. Droga Królewska w Krakowie. Wieża ratuszowa. Sukiennice. Rynek Główny. Szachownica. Fortyfikacje obronne. Dziś wybierzemy się do Krakowa. Miasto to należy do grupy najstarszych i najważniejszych ośrodków miejskich na terenach polskich. Było to ważne centrum ekonomiczne w czasach średniowiecza i w okresie nowożytnym. Do końca XVI w. pełniło też ono rolę stolicy i siedziby królewskiej. Tutaj na Wawelu odbywały się koronacje królewskie oraz pogrzeby monarchów i członków ich rodzin. Serce miasta stanowił rynek. Pierwszym zaznaczonym miejscem jest Kościół Mariacki. W północno‑zachodnim narożniku rynku krakowskiego znajduje się kościół Mariacki. Jest to wzniesiona ok. XIV w. jednonawowa świątynia gotycka o układzie bazylikowym (czyli dwie boczne nawy są niższe). Z zewnątrz kościół zdobią dwie nierównej wielkości wieże. W XV w. w prezbiterium świątyni ustawiono Ołtarz Wita Stwosza. W XIX w. świątynia zyskała nowe polichromie autorstwa Jana Matejki oraz witraże, których autorami byli artyści młodopolscy: Stanisław Wyspiański i Jerzy Mehoffer. Obok znajduje się zdjęcie przedstawiające kościół Mariacki. Wejście posiada trzy drzwi ułożone w półokręgu. Nad nim jest kopuła. Z przodu, po obu stronach wejścia, znajdują się dwie różne wieże. Ta z lewej strony jest wyższa i posiada spiczaste wykończenia. Ta po prawej jest niższa i jest zakończona półokrągłymi kopułami. Z lewej strony znajduje się niska nawa z ukośnym dachem. Kościół posiada smukłe, wysokie okna. Drugim miejscem są kamienice. Wokół rynku wznoszą się kamienice. Wiele z nich powstało jeszcze w średniowieczu i zostało zbudowanych w stylu gotyckim. W późniejszych czasach przebudowano je w stylu renesansowym lub barokowym oraz poddano restauracji w XIX wieku. Kamienice są budowlami kilkukondygnacyjnymi, węższą stroną skierowane w stronę rynku. Wśród kamienic znajdujących się między kościołem Mariackim a ulicą Grodzką zwraca uwagę kamienica Bonerowska. Ta gotycka budowla została poddana renesansowej przebudowie, zyskując wówczas imponującą 9‑metrową attykę. Zdjęcie obok przedstawia kamienicę Bonerowską. Dolna jej część posiada duże okna obudowane z zewnątrz białymi kolumnami. Wyżej są dwa rzędy okien. Każdy rząd ma trzy okna. Ta część kamienicy jest pomarańczowa. Wyżej jest biała attyka. Jest to element elewacji. Ma kształt ścianki u góry zakończonej ozdobnym wykończeniem. Osłania dach. Trzecim miejscem jest Droga Królewska. Od murów miejskich przez Stare Miasto w stronę Zamku Królewskiego ciągnie się Droga Królewska. Nazwa pochodzi stąd, że tędy przechodziły różne procesje zmierzające na Wawel. Była to droga, którą wjeżdżali do miasta monarchowie i którą przemieszczały się procesje koronacyjne oraz kondukty pogrzebowe. Przy Drodze Królewskiej znajdują się najważniejsze zabytki krakowskie, w tym Barbakan i Brama Floriańska. Zdjęcie obok przedstawia Bramę Floriańską. Na jej środku, na dole, jest przejście prze które przechodzą piesi. Budowla wznosi się ponad otaczające budynki. Zakończona jest podpórkami podtrzymującymi szerszą część Bramy. Zbudowana jest z szarych kamieni natomiast sama górna część jest ceglasta. Od bramy w obie strony odchodzi mur. Gdzieniegdzie znajdują się małe, wąskie okna. Czwartym miejscem jest kościół pod wezwaniem świętego Wojciecha. W części południowej Rynku Głównego, w pobliżu tzw. drogi królewskiej znajduje się kościół pod wezwaniem św. Wojciecha. Pierwotnie świątynia miała kształt romański, ale w XVII w. została poddana barokizacji. Budowla ma charakter jednonawowej świątyni, nakrytej kopułą z prosto zamkniętym prezbiterium. Kościół powstał w miejscu, gdzie wg legendy kazania miał głosić św. Wojciech. Zdjęcie obok przedstawia kościół pod wezwaniem świętego Wojciecha. Wejście do niego jest bogato zdobione. Dolna część budynku na wysokości drzwi jest pokryta białym kamieniem. Bezpośrednio nad wejściem znajduje się okrągłe okno. Główna część ma kształt kwadratu i zakończona jest okrągłą kopułą. Na końcu jest wydłużona część z oknami a na szczycie jest krzyż. W prawo od głównej części odchodzi krótka nawa. Przed kościołem jest niski murek. W tle znajduje się Kościół Mariacki. Piątym miejscem są Sukiennice. W centralnej części Rynku Głównego znajdują się sukiennice, czyli kamienne kramy dla sprzedawców. Ułożone one są w dwa rzędy i oddzielone uliczką przechodzącą między nimi. W swojej pierwotnej - XIII‑wiecznej formie przetrwały one do poł. XIV w. W tym czasie ich przebudowy dokonał Kazimierz Wielki, zachowując jednak pierwotny kształt. Gotyckie sukiennice spłonęły w poł. XVI stulecia i zostały odbudowane w stylu renesansowym. W dolnej kondygnacji dodano wsparte na kolumnach loggie, a w górnej części budowlę zwieńczono attyką. Współcześnie w dolnej części sukiennic znajdują się stoiska z pamiątkami i biżuterią, a w części górnej kawiarnie i muzea. Zdjęcie obok przedstawia Sukiennice. W przedniej części posiadają łuki oparte na kolumnach. Wyżej są wąskie i wysokie okna a nad nimi bogate wykończenia w kształcie fal. Na szczycie znajdują się też różne figury. Sukiennice mają żółtawy kolor. W tle jest kościół Mariacki. Szóstym miejscem jest wieża ratuszowa. Centrum założenia był znajdujący się w południowo‑zachodniej części ratusz, który pełnił rolę siedziby władz miejskich. Należał też do najstarszych tego typu obiektów na ziemiach polskich. Powstał na przełomie XIII i XIV jako budowla gotycka. Ratusz był budowlą dwukondygnacyjną, w skład którego wchodziło wiele różnego rodzaju izb i sal. Krakowski ratusz stanowił kompleks wielu zespołów budynków o różnym przeznaczeniu. W skład niego wchodziły m.in.: wartownia, piwnica miejska, spichlerz, arsenał, Doma Notariusza, Dom Ławników. W 1820 r. na skutek złego stanu technicznego ratusz decyzją władz miejskich został wyburzony. Jedyną pozostałością krakowskiego ratusza jest istniejącą do dziś wieża ratuszowa. W obecnym kształcie powstała ona w XV w. i została wybudowana w stylu gotyckim. Jest ona budowla podpiwniczoną o trzech kondygnacjach. Na pierwszym piętrze znajduje się sala o sklepieniu krzyżowo‑żebrowych, należąca do najpiękniejszych tego typu wnętrz. Zdjęcie obok przedstawia wieżę ratuszową. W dolnej części znajdują się wystające poza obrys wieży okna z dachem. Wyżej są wąskie wysokie okna jedno nad drugim. Ściany są czerwono białe. Wyższa część wieży jest węższa. Znajduje się na niej zegar, po jednej tarczy na każdą ścianę. Najwyższa część składa się z sześciokątnych ścian oraz okien na każdej z nich. Siódmym miejscem jest Rynek Główny. Rynek Główny w Krakowie należy do największych tego typu obiektów w Europie. Zajmuje obszar 4 ha i ma regularny kształt kwadratu. Został założony w poł. XIII w. jako centrum lokowanego na prawie magdeburskim miasta. Wcześniejsze zabudowania znajdujące się na tym miejscu ucierpiały w wyniku najazdu mongolskiego, mającego miejsce kilka lat wcześniej. Od czasów średniowiecza był on miejscem, gdzie odbywały się targi i jarmarki oraz były organizowane uroczystości tak o charakterze świeckim, jak i kościelnym. Do dnia dzisiejszego rynek krakowski pozostaje centrum ruchu turystycznego i życia towarzyskiego mieszkańców. Zdjęcie obok przedstawia widok na rynek we Wrocławiu. Na pierwszym planie są dachy o stromym spadzie. Za nimi jest plac rynku z betonowymi płytami. Przed kamienicami wystawione są parasole restauracji. W tle są kolorowe kamienice oraz wieża kościoła. Ósmym miejscem jest szachownica. Od rynku odchodziło pod kątem prostym 11 ulic, z wyjątkiem drogi Królewskiej wychodzącej w południowej części. Ulice te prowadziły do bram miejskich. Układ przestrzenny przypominał szachownicę, z działkami budowlanymi dzielonymi w kształt prostokąta. Odchylenia od tej normy i nieregularny przebieg ulic czy kształt działek wynikały z wcześniejszej zabudowy. Ilustracja obok przedstawia mapę Starego Miasta w Krakowie. Czerwona obwódką zaznaczony jest obrys Rynku oraz kawałek Drogi Królewskiej. Niemal wszystkie ulice przecinają się pod kątem prostym. Dziewiątym miejscem są fortyfikacje obronne. Stare Miasto krakowskie otaczały fortyfikacje obronne. Powstały one dopiero pod koniec XIII w. i składały się z fosy, wałów ziemnych i wysokich podwójnych murów. Dziś zachowały się tylko pozostałości fortyfikacji w niektórych miejscach. Mury obronne poddano rozbiórce na pocz. XIX w., fosę zasypano, a na jej miejscu założono z czasem park miejski, zwany plantami, otaczający całe Stare Miasto. Zdjęcie obok przedstawia mury obronne z basztą. Mury są zbudowane z cegieł. Mają prostokątne zakończenia. W murach są wąskie małe okna. Baszta wbudowana w mury wznosi się powyżej murów. W górnej części ma zamurowane duże okna. Zakończona jest dachem o stromym spadzie. Przed murami rosną drzewa.
Polecenie 2

Na podstawie medium wyjaśnij, jaką rolę w Krakowie w XV w. pełnił rynek. Odpowiedź uzasadnij.

RztERnsZMU4YW
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).
Polecenie 3

Kraków został lokowany na prawie magdeburskim. Wymień trzy argumenty, które o tym świadczą.

RvIrYWfqZdoKv
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Miasta i mieszczanie

Od XVI w. miasta w Polsce rozwijały się w cieniu folwarków pańszczyźnianych i potrzeb rynkowych wsi. Na tempo ich rozwoju negatywnie wpływała antymieszczańska polityka szlachty, która z jednej strony dążyła do odsunięcia mieszczan od możliwości posiadania ziemi, a z drugiej – do przechwycenia części dochodów miejskich. Pierwszy cel osiągnęła, wprowadzając zakaz nabywania i posiadania ziemi przez mieszczan i miasta, a drugi – np. zapewniając sobie prawo do bezcłowego importu towarów z zagranicy i podejmując działalność gospodarczą, konkurencyjną wobec miejskiej.

Sieć miejska rozwijała się w miarę potrzeb produkcji rzemieślniczej i rolnej i najwyższy poziom osiągnęła w Wielkopolsce – od początku XVI do połowy XVII w. powstały tutaj 52 miasta. W sumie u schyłku XVI w. w Koronie istniało 900–1000 miast w Koronie i drugie tyle na Litwie, ale do kategorii dużych miast można było zaliczyć jedynie Kraków, Poznań, Toruń, Lwów, Elbląg i Lublin, a na Litwie - Wilno. Do kategorii wielkich zaliczał się tylko Gdańsk, który osiągnął 50 tys. mieszkańców. Prawie 90 proc. miast liczyło zaledwie od 1 do 3 tys. mieszkańców. Przy czym mieszkańcy miast zachodniej Polski w większości wykonywali zawody rzemieślniczo‑handlowe i administracyjne, natomiast w miastach położonych na wschodzie przeważała ludność rolnicza. W wyniku postępujących procesów urbanizacyjnych w XVI w. mieszkańcy miast stanowili niemal 25 proc. ogółu ludności Polski.

Mieszkańcy miast byli bardzo silnie zróżnicowani. Podstawowym kryterium podziału było posiadanie bądź nieposiadanie obywatelstwa miejskiego, na przełomie XVI i XVII w. posiadający obywatelstwo stanowili ok. 60 proc. ogółu mieszkańców. Systematycznie wzrastała liczba biedoty miejskiej. W dużych miastach plebs stanowił 30–40 proc. mieszkańców. Nadal najliczniejszą grupę stanowiło pospólstwo, w skład którego wchodzili rzemieślnicy i drobni kupcy. Stanowili oni 50–80 proc. ogółu ludności miast. Zawężał się natomiast krąg patrycjatu, który wynosił już tylko 2–3 proc. ogółu mieszkańców. Z czasem rosła również liczba rezydującej w miastach szlachty – w ośrodkach administracyjno‑sądowniczych stanowiła ona 5–10 proc. mieszkańców. W miarę postępowania kontrreformacji rosła także liczba duchowieństwa miejskiego – na przełomie XVI i XVII w. w niektórych miastach osiągnęła ona 15 proc. ogółu ludności.

R1aoF2NcIkXJX1
Trzy miasta królewskie - Kraków, Kleparz i Kazimierz - tworzące ówczesną aglomerację miejską. Ilustracja pochodzi z atlasu Civitates orbis terrarum Georga BraunaFransa Hogenberga z 1618 r. Jakie jeszcze miasto umieszczono na niej?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Produkcja przemysłowa

Produkcja rzemieślnicza w polskich miastach w dalszym ciągu funkcjonowała w oparciu o organizację cechową. Podstawowym zadaniem cechów było opanowanie rynku lokalnego i wzmocnienie monopolu zrzeszonych w nim mistrzów poprzez ograniczenie konkurencji rzemieślników i kupców z innych miast. W związku z pogłębianiem się specjalizacji zawodowej liczba cechów znacznie wzrosła.

Systematycznie rosło zróżnicowanie majątkowe wśród mistrzów cechowych. Część z nich zubożała i straciła samodzielność gospodarczą. W tej sytuacji władze cechowe starały się utrudniać lub wręcz uniemożliwiać awans zawodowy czeladników. Zepchnięci na margines życia gospodarczego „wieczni czeladnicy” zaczęli tworzyć niezależne zakłady. Potocznie nazywano ich partaczami. Równocześnie zaczęła się wyodrębniać grupa zamożnych mistrzów, którzy często stawali się nakładcami, wykorzystującymi pracę zubożałych rzemieślników. W ten sposób, mimo zdecydowanego przeciwdziałania cechów, część produkcji rękodzielniczej wymykała się spod ich kontroli.

1

Wyszczególnienie

lata

W % ogółu warsztatów‑rzemiosła

Liczba miast uwzględnionych

Włókiennicze

Spożywcze

 Skórzane

 Drzewne

 Metalowe

Ceramiczne i budowlane

Inne i nieokreślone

Województwo krakowskie

1581

60

23,1

26,4

24,9

5,8

10,8

3,7

5,3

Województwo brzeskie kujawskie

1583

22

12,5

25,0

22,7

5,9

8,0

4,4

21,5

Województwo pomorskie

1570

13

31,1

17,1

20,5

13,3

10,9

6,5

0,6

Kraków z Kazimierzem i Kleparzem

1581

3

20,1

16,9

32,1

8,1

13,1

5,0

4,7

Poznań

1579‑1590

 1

13,5

24,7

28,9

5,2

12,9

4,4

10,4

Kalisz

1591

 1

29,4

22,9

19,9

9,5

8,4

6,4

3,5

Indeks górny Źródło: Historia Polski w liczbach. Państwo społeczeństwo, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2003. Indeks górny koniec

Nowe formy organizacji produkcji najszybciej pojawiały się w gałęziach najbardziej kapitałochłonnych. Należały do nich modernizowane górnictwo i hutnictwo.

Na ziemiach polskich najlepiej rozwijało się górnictwo solne, zlokalizowane przede wszystkim w Bochni i Wieliczce. Ponadto w Małopolsce (okolice Olkusza i Tarnowskich Gór) rozwinęło się na dużą skalę górnictwo ołowiu i srebra. W górnictwie ogromne koszty związane były z budową chodników podziemnych, które trzeba było zabezpieczyć przez ostemplowanie. Kosztowne było również wdrażanie nowoczesnych rozwiązań technicznych. W kopalniach rud metali i w żupach solnych postęp dotyczył przede wszystkim transportu podziemnego oraz technologii wydobywania urobku na powierzchnię i usuwania wody z kopalni. Powszechne zastosowanie znalazły tutaj kieraty poruszane przez konie, rzadziej przez ludzi. W innych dziedzinach gospodarki to źródło energii wykorzystywano rzadko ze względu na jego ogromne koszty – konieczność utrzymania dużej liczby koni pociągowych.

Rozwój techniczny w hutnictwie tego okresu przejawiał się w coraz efektywniejszym wykorzystaniu energii wodnej dzięki zastosowaniu kół nasiębiernych i systemu przekładni przy młotach. Ważną innowacją było użytkowanie wielkich pieców hutniczych, w których, po wdrożeniu nowych rozwiązań technologicznych, uzyskiwano wyższe temperatury. Największe skupiska kuźnic znajdowały się w rejonie Gór Świętokrzyskich (Zagłębie Staropolskie) oraz w rejonie Częstochowy.

Już od drugiej połowy XV w. intensywnie rozwijało się papiernictwo i drukarstwo. W papiernictwie, ze względu na wysokie koszty zainstalowania potężnych młynów, rozpowszechniła się manufakturowa organizacja produkcji. Opłacalność produkcji papierniczej zapewniały dobrze prosperujące drukarnie. Pierwsza polska oficyna drukarska powstała w Krakowie w 1473 r., ale prawdziwy rozkwit drukarstwa nastąpił w XVI w. na skutek związanej z reformacją i kontrreformacją agitacji.

Gdańsk – polskie okno na świat

Największym miastem XVI‑wiecznej Polski był Gdańsk, liczący ok. 40 tys. mieszkańców. Swoją wyjątkową pozycję zawdzięczał przywilejom uzyskanym od Kazimierza Jagiellończyka podczas wojny trzynastoletniej. Przywileje te gwarantowały miastu również znaczne wpływy polityczne. Do 1569 r. przedstawiciele Gdańska zasiadali w autonomicznym rządzie Prus Królewskich – tzw. Radzie Pruskiej. Na skutek unifikacji kraju po 1569 r. Rada Pruska została zlikwidowana – odtąd Gdańsk, podobnie jak Toruń i Elbląg, mógł wysyłać swoich przedstawicieli na sejm walny, ale wyłącznie w roli obserwatorów. Władze miasta stanowiła 23‑osobowa rada (18 rajców z Głównego Miasta i 5 ze Starego). Reprezentantem władzy królewskiej był specjalny urzędnik zwany burgrabią. Mianował go król, ale wybierał z 8 kandydatów wysuwanych przez radę gdańską spośród jej własnych członków. Rada miasta miała prawo obsadzania wszystkich urzędów świeckich i duchownych w Gdańsku. Ponadto posiadała prawo bicia monety oraz regulowania żeglugi i ruchu w porcie. Źródłem jego bogactwa był handel. Przyłączenie Pomorza Gdańskiego do Polski dało Gdańskowi potężne zaplecze gospodarcze, a gdańszczanie uzyskali prawo swobodnego handlu z całą Polską, a ponadto gwarancję nieustanawiania nowych komór celnych na Wiśle.

R1ZX96HRVTSLN
Gdańsk, 1575 rok. 
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Przywileje oraz mocne powiązanie z zapleczem polskim spowodowały wspaniały rozkwit handlu, dzięki któremu Gdańsk skupiał około 80% polskiego eksportu i 75% importu.

Gdańsk był również największym ośrodkiem produkcyjnym w Polsce. Działali w nim rzemieślnicy aż 200 specjalności. Najlepiej rozwijała się produkcja tekstyliów, mebli, wyrobów skórzanych, wyrób zegarów, a ponadto odlewnictwo, przemysł zbrojeniowy oraz bursztyniarstwo. Łącznie na przełomie XVI i XVII w. w Gdańsku funkcjonowało ok. 3 tys. legalnych warsztatów oraz liczni partacze.

R1HZHOXL3XOC3
Gdańsk w XVII wieku.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Bogactwo miasta znalazło swoje odbicie w kosztownych inwestycjach. Najwcześniejszym dużym przedsięwzięciem była budowa Zielonej Bramy – gdańskiej rezydencji królewskiej. Według projektów flamandzkiego architekta Antoniego van Opbergena zbudowano ratusz w Starym Mieście, a nieco później – Wielki Arsenał.

Trenuj i ćwicz

1
Ćwiczenie 1

Po przeanalizowaniu danych z tabeli wykonaj polecenie.

Zmiany w zakresie własności miast Korony na przestrzeni XVI–XVIII w.

Wyszczególnienie

Przełom XVI i XVII w.

Lata 1775‑1778Indeks górny a

miasta ogółemIndeks górny b

 królewskie

prywatneIndeks górny c

 miasta ogółem

 królewskie

prywatneIndeks górny c

w % ogółem

w % ogółem

Ogółem

 1 336

 27,6

 72,4

 899

 27,2

 72,8

Wielkopolska z Kujawami

 290

 30,7

 69,3

 208

 27,4

 72,6

Małopolska

 220

 35,5

 64,5

 180

 24,4

 75,6

Mazowsze

 122

 42,6

 57,4

 104

 45,2

 54,8

Prusy Królewskie

 86

 86,1

 18,9

 37

 83,8

 16,2

Podlasie

 25

 64

 36

 37

 32,4

 67,6

Ruś Czerwona

 215

 28,4

 71,6

 22

 31,8

 68,2

Podole

 37

 18,9

 81,1

 56

 21,4

 78,6

Wołyń

 68

 4,4

 95,6

 110

 6,4

 93,6

Ukraina

 328

 9,9

 90,1

 145

 29,8

 80,7

Indeks górny a  Indeks górny koniecBez ziem utraconych w I rozbiorze Polski.
Indeks górny b  Indeks górny koniecLiczba lokacji.
Indeks górny c  Indeks górny koniecŁącznie z miastami duchownymi.

CART8 Źródło: Historia Polski w liczbach. Gospodarka, t. 2, red. F. Kubiczek, Warszawa 2006, s. 169.

REfmtvFggziY4
Wskaż zdania zgodne z prawdą. Możliwe odpowiedzi: 1. Największy wzrost procentowego udziału miast królewskich miał miejsce na Ukrainie., 2. Największy wzrost procentowego udziału miast prywatnych miał miejsce w Prusach Królewskich., 3. W Małopolsce nastąpił wyraźny wzrost procentowego udziału miast królewskich., 4. W Prusach Królewskich nastąpił nieznaczny procentowy spadek liczby miast królewskich., 5. Najwięcej miast przybyło w Małopolsce.
1
Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z danymi przedstawiającymi dochody Poznania według ich źródeł, a następnie wykonaj polecenie.

Lata (gospodarcze)

Dochody ogółem 

Źródła dochodów

 handel

 przedsiębiorstwa miejskie

w złp (zł polskich)

 w % dochodów ogółem

 w złp

 w % dochodów ogółem

1630/41‑1644/45

 120 504

44 034

 36,5

 11 371

 9,4

1645/46‑1650/51

 133 981

 32 314

 21,4

 28 782

 21,5

1652/53‑1656/57

 41 561

 14 429

 34,7

 4 178

 10,1

1681/82‑1692/93Indeks górny a

 32 888

 18 969

 67,7

 5 113

 15,5

1693/94‑1705/06Indeks górny b

 74 909

 50 170

 67

4 535

 6,1

1713/14‑1719/20Indeks górny c

 46 843

 10 745

 22,9

 180

 0,4

1722/23‑1726/27

64 018

 15 761

 24,6

 2 391

 3,7

1728/29‑1732/33

 73 462

 10 874

 14,8

 5 850

 8

1733/34‑1739/40Indeks górny d

 88 281

 43 123

 48,8

 14 789

 16,8

1742/43‑1746/47

 112 589

 38 637

 34,3

 29 453

 26,2

1747/48‑1751/52

 120 244

 58 948

 39,9

 19 464

 16,2

1752/53‑1757/58Indeks górny e

 54 402

 41 386

 76,1

 5 357

 9,8

1758/59‑1763/64

 86 095

 46 333

 53,8

 24 334

 28,3

Lata (gospodarcze)

Źródła dochodów (dok.)

 czynsze

urządzenia komunalne

inne dochody 

 w złp

w % dochodów ogółem

w złp

 w % dochodów ogółem 

 w złp

 w % dochodów ogółem 

 1630/41‑1644/45

 11 893

 9,9

 311

 0,3

 52 895

 43,9

 1645/46‑1650/51

 22 020

 16,4

 353

 0,3

 50 512

 37,7

 1652/53‑1656/57

 13 278

 31,9

 222

 0,5

 9 454

 22,8

1681/82‑1692/93Indeks górny a

 6 742

 20,5

 303

 0,9

 1 761

 5,4

1693/94‑1705/06Indeks górny b

 16 432

 21,9

 200

 0,3

 3 572

 4,7

 1713/14‑1719/20

 12 583

 26,9

 48

 0,1

 23 287

 49,7

 1722/23‑1726/27

 23 681

 37

 32

 0,0

 22 153

 34,6

1728/29‑1732/33

 19 407

 26,4

 -

 -

 37 331

 50,8

1733/34‑1739/40Indeks górny d

 26 275

 29,8

 -

 -

 4 094

 4,6

1742/43‑1746/47

 37 777

 33,6

 344

 0,3

 6 378

 5,6

1747/48‑1751/52

 36 155

 30,1

 247

 0,2

 4 430

 3,6

1752/53‑1757/58Indeks górny e

 5 237

 9,6

 326

 0,6

 2 096

 3,9

 1758/59‑1763/64

 12 789

 14,9

2 014

 2,3

 625

 0,7

a‑d Obejmuje lata gospodarcze: a – 1681/82, 1685/86, 1690/91, 1691/92, 1692/93, 1692/93, b – 1693/94, 1694/95, 1697/98, 1700/01, 1705/06, c – 1713/14, 1714/15, 1717/18, 1718/19, 1719/20, d – 1733/34, 1734/35, 1735/36, 1736/37, 1739/40. e Bez danych z roku gospodarczego 1756/57.

CART8 Źródło: Historia Polski w liczbach. Gospodarka, t. 2, red. F. Kubiczek, Warszawa 2006, s. 169.

RY4ypLfN4Q7Y4
Na podstawie danych statystycznych określ, które zdania w ich świetle są prawdziwe, a które fałszywe.. Przedsiębiorstwa miejskie przyniosły Poznaniowi największy dochód w latach 1722–1727. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Źródłem największych dochodów Poznania były urządzenia komunalne. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Przedsiębiorstwa miejskie największy dochód przyniosły w latach 1758–1764. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Dochody miasta Poznania miały stałą tendencję spadkową.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Źródłem największych dochodów Poznania był handel. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i na jego podstawie oraz własnej wiedzy wykonaj zamieszczone pod nim polecenia.

Fulwiusz Ruggieri Opis Polski w 1565 r.

Każde miasto ma pewną liczbę rajców, którzy w jednych miastach są mianowani przez króla, w innych przez wojewodę. Rajców krakowskich wybierał dawniej wojewoda, ci są dożywotni i gdy z nich jeden umrze, król zaraz na jego miejsce drugiego mianuje. Inne miasta podają królowi, na mocy swych przywilejów, dwóch lub trzech kandydatów, z których król jednego wybiera. Ci mają rząd miasta, dozór nad gmachami publicznymi, przestrzegają porządku i bezpieczeństwa mieszkańców. […] Z liczby 24 rajców krakowskich każdy z kolei zostaje wójtem, sprawuje ten urząd przez 6 tygodni, ma sam władze stanowienia w niektórych drobniejszych rzeczach, lecz w ważniejszych nic począć nie może bez rajców, których wedle potrzeby na radę zwołuje, i którzy sądzą sprawy kupców, mają klucze od miasta, zawiadują dochodami miejskimi, zgoła sprawują wszystkie obowiązki magistratów innych miast. W miastach większych dwóch lub trzech rajców pełni obowiązek edylów; do nich należy pobór podatków i dozór nad budowami.

CART9 Źródło: Fulwiusz Ruggieri, Opis Polski w 1565 r., [w:] Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, oprac. K. Matwijowski, S. Ochmann, wybór K. Matwijowski, S. Ochman, Wrocław 1981, s. 31–32.
R8e9OFwF3QJwc
Wskaż nazwę urzędu, która nawiązuje do tradycji republikańskiego Rzymu. Możliwe odpowiedzi: 1. wojewoda, 2. wójt, 3. edyl, 4. rajca
R1DN0KgTnbE2W
Wskaż właściwe dokończenie zdania. W zakresie obsady rady miejskiej decydujący głos przysługiwał… Możliwe odpowiedzi: 1. obywatelom miasta., 2. królowi., 3. urzędującym rajcom., 4. wójtowi.
RqaDiiMsyPNxq
Wskaż zasadę obsadzania stanowiska wójta w Krakowie. Możliwe odpowiedzi: 1. Stanowisko wójta było dziedziczne i po zmarłym wójcie obejmował je jego spadkobierca., 2. Wójta mianował król lub wojewoda spośród urzędujących rajców., 3. Funkcję wójta pełnili rotacyjnie wszyscy rajcy krakowscy., 4. Wójta wybierał kończący urzędowanie dotychczasowy wójt.
11
Ćwiczenie 4

Zapoznaj się z fragmentem konstytucji sejmowej z 1565 r. i wykonaj zamieszczone pod nim polecenia.

Konstytucja sejmowa z 1565 r.

Chcąc aby tym lepiej i rychlej powinowactwu swemu wojewodowie Korony naszej około ustaw i ceny rzeczom czynili z wiela przedniejszych statutów teraźniejszą konstytucyją, na wieczne czasy postanawiamy, aby wszyscy wojewodowie województwa swego ustawy i ceny rzeczom czynili przynajmniej dwakroć do roku […]. A mają te to ustawy i ceny czynić wszystkich sukien i innych rzeczy ziemskich, kromia [oprócz] zboża, którekolwiek na targ przez kmiotki i inne poddane bywają wożone i w Koronie naszej najdowane; a nie tylko ustawy rzeczom mają czynić, ale też i miary wymierzyć, postanowić i opowiedzieć wedle starodawnego zwyczaju i uchwały niniejszego sejmu. Ktemu też mają uczynić ustawy i ceny kupiom i rzeczom wszystkim przedajnym, które z cudzych stron bywają przywożone. Dowiedziawszy się prawdziwymi świadectwy i dowody, jakie są ceny i przedawania tych rzeczy w cudzych ziemiach, wezwawszy też ku temu do siebie radziec: ławników i starszych rzemiosł miast onych, w których te ustawy czynić będą, aby tym lepiej obyczaj, formę i ceną rzemięstnikom rzeczy, które mają być czynione, postanowić mogli tym pilniej przestrzegać, aby w tym nikt oszukan nie był.

CART10 Źródło: Konstytucja sejmowa z 1565 r., [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole. Miasta w Polsce w XVI–XVIII wieku, t. 19, oprac. W. Szczygielski, Warszawa 1960, s. 9–10.
RlsvBKCkgv6f7
Wymień dwa zadania wojewodów ustanowione przez konstytucję sejmową z 1565 r. (Uzupełnij). Scharakteryzuj tryb podejmowania przez wojewodów decyzji w czynnościach przedstawionych w źródle – wymień dwie czynności, które miały służyć zapewnieniu trafności decyzji. (Uzupełnij). Oceń uchwaloną konstytucję – wskaż jedną zaletę i jedną wadę jej uchwalenia. (Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 5

Na podstawie opisu Marcina Kromera wykonaj polecenie.

Marcin Kromer Miasta w Polsce w XVI–XVIII wieku

W sprawach tyczących się miasta nawet szlachta w niem osiadła ulega władzy miejskiego urzędu, będącej już to przy wójcie i ławnikach, już przy rajcach i magistracie miejskim, już to przy mistrzach cechowych.
Te ostatnie sądy odbywają się kształtem prostym baz urzędniczych pozorów; obrany mistrz każdego rzemiosła wespół z przydaną sobie starszyzną tegoż cechu wyrokuje w rzeczach mniejszej wagi, w ważniejszych sądzą rajcy miejscy, zaś o własność i posiadanie nieruchomości, oraz o dziedzictwo, o sprawy gardłowe i krwawe wójt i ławnicy. W sprawach drobnych prawomocnym bywa wyrok mistrza miejskiego lub cechowego, od którego idzie odwołanie do posiedzenia rajców a stąd do króla. […] Ale to się rozumie co do miast królewskich, bo w dziedzicznych pan właściwy rozpatruje apelowane wyroki i sądzi je bez odwołania […].

CART11 Źródło: Marcin Kromer, Miasta w Polsce w XVI–XVIII wieku, [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole. , t. 19, oprac. W. Szczygielski, Warszawa 1960, s. 8–9.
RQWeeAv5VFdq2
Wyjaśnij różnicę w systemach sądownictwa miast królewskich i miast prywatnych. (Uzupełnij).
11
Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z zamieszczonymi niżej tekstami źródłowymi i, odwołując się także do wiedzy pozaźródłowej, oceń, która z konstytucji była bardziej szkodliwa dla rozwoju miast. Uzasadnij odpowiedź, uwzględniając treść wszystkich trzech źródeł.

Źródło A

Fragment konstytucji sejmu piotrkowskiego z 1538 r.

Opierając się na dawnych konstytucjach naszych poprzedników i poruszeni prośbami naszych poddanych stanowimy, aby mieszczanie i plebejusze stosownie do zakazu statutowego, odtąd nie kupowali dóbr dziedzicznych ziemskich, a wpisy, które były w sądach ziemskich na ich rzecz co do tych dóbr uczynione, aby były tym samym nieważne, a sędzia, który by na wpis zezwolił, aby popadł w karę stu grzywien, która będzie od niego z urzędu ściągnięta.

CART12 Źródło: Fragment konstytucji sejmu piotrkowskiego z 1538 r., [w:] Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, oprac. K. Matwijowski, S. Ochmann, wybór K. Matwijowski, S. Ochman, Wrocław 1981, s. 27.

Źródło B

Fragment konstytucji z 1565 r.

Żadnych towarów małych i wielkich nie ma być wolno kupcom naszym koronnym stanu wszelkiego z granic koronnych wywozić za granicę, jedno cudzoziemcom samym będzie wolno ze wszelakimi kupiami małymi i wielkimi na też miejsca składowe przyjeżdżać i tam zasię towary wszelkie brać, nakładać i wozić tam, gdzie im będzie potrzeba, cła i myta wszystkie powinne i zwykłe zapłaciwszy.

CART13 Źródło: Fragment konstytucji z 1565 r. , [w:] Miasta w Polsce w XVI-XVIII wieku. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, oprac. Wojciech Szczygielski, Warszawa 1960, s. 9.

Źródło C

Miasta w Polsce w XVI-XVIII wieku.

A iż się zagęściło, że plebeij [plebejusze] równają się w tym stanowi szlacheckiemu, zaczym pretia rerum [ceny towarów] w górę idą, postanawiamy, aby żaden mieszczanin, ani plebeius utrisque sexus [plebejusze obu płci], nie śmiał zażywać szat jedwabnych i podszewek, także futer kosztownych, okrom lisich i inszych podlejszych. Także w szafianie [safian – cienka, miękka i barwiona skóra koźla lub barania], aby żaden z nich nie chodził, sub poena centrum marcarum [pod karą 10 grzywien], o co forum [sąd] kupcom przed wójtem, ab absque quavis appelatione [bez jakiejkolwiek apelacji] a mieszczanom w sądzie grodzkim miejsca onego naznaczamy i odpuszczać tych win nikomu nie mamy.

CART14 Źródło: Miasta w Polsce w XVI-XVIII wieku., [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, zesz. 19, oprac. Wojciech Szczygielski, Warszawa 1 1960, s. 18–19.
RaiOf9ul0lbQH
Dla rozwoju miast najbardziej szkodliwa była… Możliwe odpowiedzi: 1. konstytucja z 1538 r., 2. konstytucja z 1565 r., 3. konstytucja z 1620 r.
Rjo278lYYVQvd
Uzasadnienie odpowiedzi: (Uzupełnij).

Słownik

cech
cech

(st. czes. z śwn. zeche) organizacja zawodowa zrzeszająca przymusowo rzemieślników jednego lub kilku pokrewnych specjalności i zapewniająca swym członkom wyłączne prawo produkcji w mieście

kierat
kierat

(z j. niem.) urządzenie wykorzystujące siłę pociągową zwierząt do napędu stacjonarnych maszyn rolniczych bądź do wydobywania wody

plebs
plebs

(łac. plebs) w miastach średniowiecznych i nowożytnych najuboższa, pozbawiona praw miejskich część ludności, utrzymująca się z pracy najemnej

pospólstwo
pospólstwo

(od słowa pospolity) średnia warstwa społeczna w miastach w okresie feudalizmu, posiadająca prawo miejskie, ale początkowo pozbawiona możliwości zasiadania we władzach miasta

rajca
rajca

staropolska nazwa członka rady miejskiej

urbanizacja
urbanizacja

(franc. urbanisation) proces społeczny i kulturowy polegający na intensywnym rozwoju miast, wzroście ich liczby, powiększaniu się ich obszarów, zwiększaniu się udziału ludności miejskiej w stosunku do ogółu zaludnienia oraz wzroście ich znaczenia w gospodarce