Rzeczpospolita Polska w XVI wieku. Życie społeczne (ZR)
Chłopi. Gospodarka folwarczno - pańszczyźniana
W wieku XV i XVI przemiany demograficzne w Europie Zachodniej spowodowały wzrost popytu na produkty rolne. Efekt? W krajach Europy Środkowej i Wschodniej, które eksportowały m.in. zboża, nastąpił rozwój gospodarki folwarczno‑pańszczyźnianej. W Polsce utrzymała się ona do połowy XIX wieku. Najczęściej wykorzystywanym sposobem zapewnienia folwarkowi siły roboczej była praca pańszczyźniana, określana w literaturze również mianem poddaństwa gruntowego chłopów. Zwyczaj pracy chłopów w pańskim majątku miał średniowieczną genezę, choć w tamtych czasach jej wymiar nie przekraczał pięciu dni w roku.
Wyjaśnisz, co znaczyło być chłopem pańszczyźnianym.
Scharakteryzujesz położenie chłopów w Rzeczypospolitej w XVI i XVII wieku.
Opiszesz, jak karano nieposłusznych chłopów.
Pańszczyzna i poddaństwo chłopów
Czym była pańszczyzna i poddaństwo chłopów ? Zapoznaj się z filmem i odpowiedz na poniższe polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1LqKrSEAY7bQ
Film opowiadający o chłopach i gospodarce folwarczno‑pańszczyźnianej.
Napisz, czym była pańszczyzna . Jaki był jej wymiar?
Napisz, czym było poddaństwo chłopów. Jakie były rodzaje poddaństwa?
Skutki gospodarcze i społeczne rozpowszechnienia się folwarku pańszczyźnianego
Wprowadzenie folwarku było ważnym impulsem przyśpieszającym rozwój gospodarczy kraju. W okresie rozkwitu gospodarki folwarczno‑pańszczyźnianej wzrosła ogólna powierzchnia pól uprawnych. Wzmożony eksport zbóż spowodował dodatni bilans handlowy z krajami Europy Zachodniej i zwiększył polski udział w handlu międzynarodowym. Eksport zboża z Polski wzrósł średnio z około 30 tys. ton rocznie na początku XVI w. do około 80 tys. w połowie stulecia i około 130‑150 tys. na początku XVII w.
Szlachta wobec chłopów
Zapoznaj się z tekstem szlachcica Anzelma Gostomskiego na temat traktowania „kmiotków” w gospodarstwie
Anzelm Gostomski, Gospodarstwo
Panu wielkiemu to gospodarstwo napotrzebniejsze i pierwsze, rozchod aby nie uprzedzał dochodu: bo gospodarstwo najwiętsze nie pomoże, kiedy złe szafarstwo. […]
Czego z ciężkością, a z trudnością dostawasz, strzeżyż2, abyś tego ledajako3 nie utracił: bo kto łatwie a bez prace wielkej czego dostawa, nie tak mu też żal, kiedy to ledajako utraca. […]
Robota kmiotków, to dochod albo intrata nawiętsza w Polszcze wszędy, którą robotę gospodarz tak ma szafować, coby kmiotków nie zubożył, a ku więtszemu pożytku co rok przywodził […].
Każda rzecz ma na swym miejscu leżeć. A sługę, urzędnika, włodarza4, gospodarza złego po tym poznać i niedbalca, kiedy około tego chodzi, na to patrzy, a nie poprzątnie. […]
Kmieć naprzod posłuszeństwo panu powinien, a iżby mu dobry przykład urzędnik z włodarzem z siebie dał, a ci, co mu rozkażą, ma z pilnością dojrzeć tego, aby tak było: bo nie na rozkazaniu, ale na doźrzeniu5 każda rzecz należy, aby uczyniono. Gdzie6 nie posłucha, dom zamknąć: gdzie nie wynidzie, chłostę, cztery plagi na gołe ciało, i z nowu odrobić kazać. […]
Kmieć tak się ma jeden z drugim doględać7 z pilnością, żeby wszyscy panu robili i ma opowiedzieć8 sąsiad przed urzędnikiem na sąsiada, gdzie by nie robił: bo z tego roście nieposłuszeństwo i szkoda wielka […].
Kmieć, który na zimę nie poprawi9, o Bożym Narodzeniu, w nawiętszy mróz uczynić mu dziurę [w dachu chałupy] taką, coby u sąsiada lata doczekał.
Kmiotka poddanego, sługę pan ma karać jako syna. Bo tam sprawiedliwość z miłosierdziem panuje, przy ojcowskim karaniu: pomniąć, że przed Bogiem tak dobry jako i pan.
1 gospodarowanie
2 strzeżesz
3 jakkolwiek
4 zarządca
5 doglądaniu
6 w znaczeniu: jeśli
7 doglądać
8 donieść
9 naprawi (chałupy)
Scharakteryzuj stosunek Gostomskiego do chłopów.
Przedstaw podane przez autora tekstu źródłowego propozycje kar wobec chłopów.
Wyjaśnij, jak rozumieć ostatni akapit tekstu Gostomskiego.
Rozwój gospodarki folwarczno‑pańszczyźnianej pogorszył prawne położenie chłopów. Zaostrzeniu uległo poddaństwo, obejmujące trzy formy zależności chłopa od pana: gruntową, sądową i osobistą. Najpoważniejszym aspektem poddaństwa osobistego było ograniczenie swobody wyboru miejsca zamieszkania – statuty piotrkowskie praktycznie przywiązywały chłopa do ziemi. Poddaństwo sądowe, związane z patrymonialnym sądownictwem pana feudalnego, uległo zaostrzeniu na skutek decyzji Zygmunta Starego o nieingerowaniu w spory między panem a jego chłopem. Systematycznie zwiększał się wymiar pańszczyzny.
Ludność wiejska ulegała wyraźnemu rozwarstwieniu. Źródła z drugiej połowy XVI w. wymieniają trzy podstawowe typy gospodarstw chłopskich: kmiece (pełnołanowe), półkmiece (półłanowe) i zagrodnicze (średnio ćwierćłanowe). Wielkość łanu była zróżnicowana – np. w Małopolsce wynosił 23–28 ha, a na Mazowszu 16,8–17 ha. Na wsi mieszkali też dysponujący zaledwie przydomowym ogródkiem chałupnicy i bezrolni komornicy. Poza ludnością utrzymującą się tylko z rolnictwa ziemię posiadali rzemieślnicy wiejscy. Należeli do nich młynarze, kowale, szewcy i cieśle.
W XVI w. podniósł się poziom polskiego rolnictwa – pod względem wydajności dorównywał krajom zachodnioeuropejskim. Panującym systemem uprawy roli była trójpolówka. Zakładała ona, że pole dzielono na trzy części (stąd nazwa) i każdego roku obsiewano dwie z nich, trzeciej pozwalając na odpoczynek - zwykle zamieniano ją na pastwisko. Na uprawianych ziemiach jedną część przeznaczano jesienią na zboże ozime, drugą - na zboże jare wysiewane na wiosnę (patrz grafiki poniżej).
Trenuj i ćwicz
Wymień trzy rodzaje narzędzi rolniczych przedstawionych na ilustracji.
Przeanalizuj poniższe wykresy i na ich podstawie wykonaj polecenie.
- gospodarstwo chłopskie; Udział procentowy: 80%
- folwark; Udział procentowy: 20%
- daniny i czynsze z łanów chłopskich; Udział procentowy: 40%
- dochody z produkcji folwarcznej; Udział procentowy: 60%
Indeks górny Diagramy: opracowanie własne. Indeks górny koniecDiagramy: opracowanie własne.
Na podstawie tekstu źródłowego wymień nadużycia, jakich w świetle skargi chłopów dopuszczała się wobec nich szlachta.
Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu. Chłopi, mieszczanieHenryk [Walezy], z bożej łaski król polski […]. Oznajmujemy wszem wobec i każdemu z osobna, komu to wiedzieć należy, iż gdy tu przyszli poddani nasi ze wsi Rogów, Mieyscza i Lubatowcza ku starostwu sanockiemu należący, skarżąc się na urodzonego Jerzego Mnyśka krajczego stołu naszego i starostę naszego sanockiego, […] że je przymuszają na roboty nieznośne i niepowinne, każąc im robić na każdy dzień w tydzień bez przestanku, za czym odpoczynku nigdy nie miewają, […] o powozy także się skarżyli, że je na dalekie przymuszają, chociaż od nich za te powozy owies pewną miarą odbierają, przed się oni muszą i powozy i owies dawać, nie przestając na jednym nad obyczaj starodowny, że im bronią wygonu do rzeki dla napawania bydła i ugoru także bronią, żeby nie pasali, chociaż na robocie folwarkowy robią ją nad starodawny zwyczaj; o strażą tyż skarżyli się, że je przymuszają przyszedłszy z robot po kilkanaście chodzić na nie do dwora; na którą skargę tych poddanych naszych od urodzonego.
Źródło: Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu. Chłopi, mieszczanie, oprac. B. Cybulski, S. Rogowski, Wrocław 1976, s. 131–132.
Przeczytaj tekst źródłowy i wykonaj zamieszczone pod nim polecenia.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj zamieszczone pod nim polecenia.
Ustawa sejmu piotrkowskiego przeciwko zbiegłym chłopom z 1532 r.Radząc nad pożytkiem spraw prywatnych ogółu [szlachty] naszego królestwa, które najwięcej szkody ponoszą przez złośliwość zbiegłych chłopów, czyli kmieci, lub ich synów, tak, że wielu z naszych poddanych z braku sług i robotników cierpi na skutek zaniedbania pilnych robót, postanawiamy i uchwalamy:
Starostowie i ich zastępcy, jak również władze miejskie grodów i miast mają chwytać przebywających tam wszystkich chłopów, czyli kmieci, zagrodników, czy jakichkolwiek innych poddanych lub ich synów, którzy uciekając bez wiedzy i woli swego pana przenoszą się do innych okolic. Schwytanych mają używać do prac służebnych tak długo, dopóki pan zatrzymanego lub zatrzymanych odnalazłszy nie zażąda ich. Na żądanie bowiem pana i na mocy dowodu, że to jest jego poddany, starostowie i ich zastępcy oraz władze miejskie grodów i miast będą mieć obowiązek wydać owego [poddanego] bezzwłocznie za pobraniem od tego, kto dochodzi swego poddanego, dwunastu groszy, które według naszego postanowienia będą im się należały za trud i staranność wykazaną przez zatrzymanie poddanego.Źródło: Ustawa sejmu piotrkowskiego przeciwko zbiegłym chłopom z 1532 r., [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 18,: Polska wieś folwarczno-pańszczyźniana w XVI-XVIII wieku, oprac. J. Bartyś, J. Goldberg, Warszawa 1960, s. 11–12.
Zapoznaj się z treścią tekstu źródłowego i na jego podstawie oraz własnej wiedzy uzupełnij zamieszczone pod nim zdania.
Uniwersał królewski o ustawie sejmu krakowskiego z dnia 3 marca 1518 r.Na żądanie szlachty ziemi wieluńskiej ustanawiamy na obecnym sejmie krakowskim za zgodą powszechną naszej rady [senatu], że wszyscy chłopi [coloni] wszystkich i poszczególnych wsi, tak naszych, jak i szlacheckich, w tejże ziemi wieluńskiej położonych, którzy dotychczas na podstawie przywileju lub zwyczaju albo jakiegokolwiek immunitetu, nie byli zobowiązani do wykonywania jakichkolwiek prac, winni i niech będą zobowiązani pracować teraz i na przyszłość po wieczne czasy przez jeden dzień w każdym tygodniu dla swoich panów; a inne prace, które zwykle wykonywali, winny być zachowane według dawnego zwyczaju. A przeto polecamy tobie, abyś to postanowienie kazał ogłosić na rynkach miast i miasteczek twego starostwa i przed kościołami w dni świąteczne, a także podał do wiadomości wszystkich i poszczególnych chłopów, tak naszych, jako i szlacheckich, a to z uwagi na pełniony przez ciebie urząd, jak i łaskę naszą.
Źródło: Uniwersał królewski o ustawie sejmu krakowskiego z dnia 3 marca 1518 r., [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole. Polska wieś folwarczno-pańszczyźniana w XVI–XVIII wieku, t. 18, oprac. J. Bartyś, J. Goldberg, Warszawa 1960, s. 7.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie na podstawie jego treści oraz wiedzy własnej wyjaśnij, w czyim interesie została uchwalona cytowana konstytucja sejmowa i na czym polegało jej znaczenie.
Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu. Chłopi, mieszczanieO synach kmiecych
Zapobiegając […] spustoszeniu dóbr, gdyż przez młodzieńców ze wsi od własnych rodziców odchodzących wsie bywają spustoszone dla niedostatku robotników, którzy na rolach mają być osadzeni, ponadto niektórzy pod pozorem uczenia się rzemiosł od rodziców odchodzą, ku złemu towarzystwu się przyłączając kradną, zabijają i deprawują się. I tak stanowimy, iż tylko jeden syn ze wsi od ojca ma odejść na służbę, a zwłaszcza na naukę szkolną albo do rzemiosła, a inni niech zostaną na dziedzinie z rodzicami. A gdy będzie który miał odejść, ma obowiązek wziąć list od panów miejsca świadczący, że jest wypuszczony, aby szedł do rzemiosła i na służbę. Tenże statut rozciągamy na dobra stołu naszego królewskiego i duchownych i świeckich osób, żadnej nie wyjmując; tak iż starostowie i dzierżawcy dóbr naszych pozwolenia i listy poświadczające mają dawać odchodzącemu, a w innych dobrach panowie miejsc to czynić mają. A jeśliby tylko jedyny syn był, ten na dziedzinie mieszkać ma i robić w domu z rodzicami, albo na tejże dziedzinie gdzie rodzice mieszkają, mieszkania albo służby, albo żywności niech szuka. A jeśliby który młodzieniec ze wsi mimo tego uciekający był znaleziony w miastach albo w miasteczkach, albo gdziekolwiek indziej, wtedy panu tego miejsca, z którego uciekł, ma być zwrócon pod winą czternastu grzywien, a ci którzy go zatrzymali winę tylekroć, ilekroć by inaczej uczynili zapłaciwszy, wrócić go będą powinni.
Źródło: Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu. Chłopi, mieszczanie, oprac. B. Cybulski, S. Rogowski, Wrocław 1976, s. 122.
Słownik
(niem. Zins) stałe świadczenie w pieniądzu lub produktach, jedna z form renty feudalnej, składanej panu przez chłopów w zamian za użytkowanie przez niech ziemi będącej jego własnością
(niem. Vorwerk) duże gospodarstwo, produkujące głównie na sprzedaż, prowadzone przez właściciela lub jego pełnomocnika, posługujące się pracą najemną lub pracą chłopów pańszczyźnianych
(od pol. pan) forma odrobkowej renty feudalnej polegająca na przymusowej pracy chłopów na rzecz pana w zamian za prawo użytkowania ziemi będącej jego własnością
(psł. */ dati 'dać') osobista, sądowo‑administracyjna i gruntowa zależność chłopa od pana feudalnego
(łac. feudalis) dochód uzyskiwany przez feudała od chłopów w zamian za użytkowanie przez nich ziemi, która do niego należała