Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVI wieku. Ustrój i polityka (ZR)
Polityka zagraniczna Rzeczypospolitej w w dobie rządów Zygmunta Starego. Hołd pruski
Wydarzenia, do których doszło w lesie pod Niepołomicami, zaważyły na dalszych losach dynastii Jagiellonów. Tam w 1527 r. pojawił się sam król Zygmunt Stary z ciężarną żoną Boną Sforzą. Monarszą parę otaczali liczna świta oraz pachołkowie z psami gończymi. Całe to barwne towarzystwo wpatrywało się z ciekawością i wyczekiwaniem w olbrzymią skrzynię. Kiedy wreszcie uniesiono jej wieko, na zewnątrz wyszedł potężny niedźwiedź, sprowadzony dla rozrywki monarszego dworu aż z Litwy. Zaatakowane przez psy zwierzę wpadło w furię i rzuciło się w kierunku królewskiej pary. Bona przytomnie próbowała salwować się ucieczką, jednak spłoszony koń potknął się o kamień i przygniótł ciężarną kobietę.
Niedźwiedzia udało się uśmiercić, ale królowa nigdy już nie odzyskała pełni zdrowia. Ponadto poroniła. Chłopiec, Olbracht, zmarł zaraz po przedwczesnym porodzie. Całe zajście we właściwy sobie błyskotliwy i zgryźliwy zarazem sposób skomentował królewski błazen Stańczyk, nazywając głupotą wypuszczanie na własną szkodę niedźwiedzia, którego ma się zamkniętego w skrzyni. Niektórzy dopatrywali się w jego słowach drugiego dna: aluzji do wydarzeń sprzed dwóch lat, kiedy to Zygmunt Stary nie zdecydował się na zupełne rozgromienie państwa krzyżackiego. Chociaż – jak przekonywali przeciwnicy królewskiej polityki – zaistniała wtedy ku temu doskonała okazja.
Określisz, czy rację miał królewski błazen Stańczyk, powiadając, że jeśli ma się niedźwiedzia zamkniętego w skrzyni, lepiej nie wypuszczać go na wolność.
Rozstrzygniesz, czy można winić polityka za podjęcie decyzji, której skutki w pełni objawią się po upływie ponad dwustu lat.
Ocenisz, co decyduje o tym, że stosunek Jana Matejki do hołdu pruskiego dominuje w wyobrażeniach Polaków.
Po analizie argumentów obrońców i oskarżycieli króla weźmiesz udział w dyskusji dotyczącej oceny polityki Zygmunta Starego względem Prus Książęcych.
Niepokorni lennicy
W 1466 r. Polska i zakon krzyżacki zawarły pokój w Toruniu, który kończył wojnę trzynastoletnią. W jego wyniku zakon pozostawał już tylko cieniem swojej dawnej potęgi. Dotychczasowa stolica państwa krzyżackiego, Malbork, oraz całe zamożne Prusy Królewskie (czyli Pomorze Gdańskie i okoliczne ziemie) przeszły pod panowanie Polski. Co więcej, każdy kolejny wielki mistrz krzyżacki musiał składać każdemu kolejnemu królowi Polski przysięgę wierności.
W latach 1469–1489 czterech wielkich mistrzów złożyło hołd królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, ale dwaj kolejni hołdów unikali. Wykorzystywali m.in. fakt, że Rzeczpospolita skupiła swoją uwagę na pograniczu tatarsko‑tureckim. Ugodowa polityka kolejnych władców Polski, synów Kazimierza Jagiellończyka: Jana Olbrachta (1492–1501), Aleksandra (1501–1506) oraz Zygmunta Starego (1506–1548), utwierdziła tylko Krzyżaków w przekonaniu o skuteczności obranej strategii.
Ostatnia wojna z zakonem
Zdecydowanie antypolską politykę w drugim dziesięcioleciu XVI w. kontynuował ambitny wielki mistrz zakonu – Albrecht Hohenzollern, siostrzeniec Zygmunta Starego. Za jego rządów w Królewcu Krzyżacy, w sojuszu z Habsburgami i Moskwą, wyraźnie zmierzali ku konfrontacji zbrojnej. Wojna rzeczywiście wybuchła w 1519 r., przyniosła jednak Albrechtowi serię upokarzających klęsk (m.in. pod Pasłękiem w styczniu 1520 r., pod Bartoszycami w kwietniu i w Chojnicach w listopadzie tego samego roku). Nie zapewniły one jednak Polakom wygranej. Ostatecznie Zakonu nie udało się pokonać. Prowadzenie działań wojennych wymagało od Polski sporej mobilizacji sił i funduszy. Brak środków finansowych na wojsko zaciężne uniemożliwił Polakom zdobywanie kolejnych twierdz krzyżackich, co skłoniło Zygmunta I do podpisania rozejmu z Krzyżakami w 1521 roku.
Znacznie bardziej na skutek działań wojennych ucierpiało jednak państwo krzyżackie. Jednocześnie wśród poddanych wielkiego mistrza szerzyła się reformacja. Albrecht Hohenzollern postanowił wykorzystać tę okoliczność, aby wzmocnić swoją pozycję w Prusach. Wielki mistrz, zgodnie z sugestią Marcina Lutra, zamyślił przekształcić swoje władztwo w świeckie, ewangelickie państwo. Sekularyzacja wydawała się Albrechtowi tym lepszym wyjściem, że tradycyjni protektorzy zakonu – cesarz i papież – pochłonięci zwalczaniem reformacji, nie byli w stanie dłużej udzielać mu wystarczającego wsparcia. Zygmunt Stary chętnie na to przystał, ponieważ również dla niego sekularyzacja była idealnym rozwiązaniem. Dzięki niej Albrecht stracił poparcie cesarza i papieża i stawał się zupełnie zależny od polskiego króla. Zygmuntowi nie udało się pokonać Zakonu, ale pojawiła się okazja, by go zneutralizować. To kończyło trwające ponad 150 lat wojny z Zakonem.
10 kwietnia 1525 r. na rynku w Krakowie Albrecht Hohenzollern złożył uroczysty hołd lenny królowi polskiemu. W zamian uzyskał zgodę Zygmunta Starego na sekularyzację Prus Krzyżackich, zwanych odtąd Książęcymi. Ponadto ustalono, że w przypadku braku męskiego potomstwa Albrechta lub jego braci państwo pruskie zostanie wcielone do Polski.
Mapa Prus Książęcych w 1525 roku
Entuzjaści i krytycy
Spór o ocenę królewskiej decyzji odnośnie do sekularyzacji Prus Zakonnych rozpoczął się bezpośrednio po hołdzie. Wybitni polscy humaniści – Jan Łaski czy Jan Dantyszek – zarzucali królowi brak konsekwencji w polityce zagranicznej. Obaj uważali, że władca zmarnował doskonałą okazję do całkowitej likwidacji państwa zakonnego. Jednocześnie Stanisław Hozjusz, historyk Marcin Kromer czy Erazm z Rotterdamu – wielki autorytet czasów odrodzenia na arenie międzynarodowej, filozof i publicysta – bronili decyzji króla, podkreślając zaletę pokojowego rozwiązania sporu.
W XVIII stuleciu, kiedy rosnące w siłę państwo pruskie zagroziło Polsce, zaczęto wyraźniej dostrzegać negatywne skutki decyzji z 1525 r. Warto jednak pamiętać, że do wzrostu potęgi Prus przyczyniły się też późniejsze zaniechania i decyzje polskich królów, którzy zgodzili się na przejście lenna na brandenburską linię Hohenzollernów po wygaśnięciu pruskiej linii dynastii.
Niemniej niektórzy intelektualiści epoki oświecenia chętnie podkreślali, że hołd pruski stanowił dowód świetności dawnej Rzeczypospolitej. Czasy zaborów, a zwłaszcza brutalna germanizacja Polaków w zaborze pruskim, dostarczyły z kolei mocnych argumentów przeciwnikom hołdu. Cokolwiek jednak mieliby tutaj do powiedzenia ostrożni w ferowaniu wyroków naukowcy, największy wpływ na kształtowanie opinii Polaków na ten temat odgrywał (i wciąż odgrywa) niezwykle sugestywny, teatralny i barwny obraz Jana Matejki z 1882 r., ukazujący to wydarzenie w jednoznacznie negatywnym świetle.
Hołd pruski w malarstwie historycznym Jana Matejki
Zapoznaj się ze schematem odnoszącym się do obrazu Jana Matejki Hołd pruski. Opisz nastroje osób przedstawionych na obrazie.
Zapoznaj się ze schematem odnoszącym się do obrazu Jana Matejki Hołd pruski. Opisz rolę osób przedstawionych na obrazie w tym wydarzeniu.
Odnosząc się do informacji dotyczących postaci ukazanych przez Jana Matejkę, wyjaśnij sens słów autora dzieła: Ja maluję epokę, a zapiski kronikarzy, historyków to nie Ewangelia, nie Pismo Święte, ja robię po swojemu i basta!
.
Trenuj i ćwicz
Na podstawie tekstu źródłowego przedstaw racje króla przemawiające za sekularyzacją Prus i przekazaniu lenna w ręce Albrechta Hohenzollerna.
Akt sekularyzacji Prus w 1525 r.
Wiek XVI–XVIII w źródłachW imię Pańskie Amen.
Ku wiecznej rzeczy pamięci. My Zygmunt, z Bożej łaski król Polski, w. książę litewski […] wszem wobec i każdemu z osobna, współczesnym i potomnym do wiadomości podajemy:
Gdy w przeszłości między Poprzednikami Naszymi, królami polskimi, a mistrzami i zakonem niemieckim N. Marii Panny zachodziły liczne poważne zatargi i toczyły się bardzo dla całego chrześcijaństwa zgubne wojny o prawo własności ziem pruskich – gdyż królowie wraz z Królestwem Polskim stawali wytrwale w obronie swego prawa dziedzicznego, a mistrzowie i zakon wzbraniali się ulegać swym prawowitym dziedzicom i panom […]. Wreszcie wojna między Nami i Królestwem Naszym a w. mistrzem Albrechtem, margrabią brandenburskim [wybuchła], przeto tak papieże: Leon X, Hadrian VI i współczesny nam Klemens VII, jak Karol, cesarz rzymski […] oraz krewniak Nasz, Ludwik, król węgierski i czeski, a nadto liczni książęta niemieccy zabiegali u Nas usilnie o przywrócenie zgody i pokoju. Wreszcie zgoda ta zawarta została […], a w. mistrz Albrecht […] przybył do Nas osobiście z kilku członkami zakonu, a swymi poddanymi, którzy mieli pełnomocnictwa ze strony zakonu i wszystkich jego poddanych do oddania pod Naszą władzę jako prawowitemu dziedzicowi i panu wszystkich ziem pruskich; a najpierw ciż panowie doradcy Albrechta, w. mistrza, a następnie on sam usilnie Nas o to prosili, abyśmy ziemie te oddali mu w lenno, oświadczając, że przez taki układ więcej pożytku przyniosą Nam i Rzeczypospolitej, a pokój będzie pewniejszy. My więc, biorąc pod uwagę przede wszystkim pożytek chrześcijaństwa […], a wreszcie pragnąc wyświadczyć łaskę i przysługę ukochanemu siostrzeńcowi Naszemu, Albrechtowi […] godzimy się na to”.Źródło: Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 236–237.
Zaznacz kolorem zdanie, które może stanowić przytyk wobec przegranej przez Albrechta Hohenzollerna wojny z Polską. W kontekście zaznaczonego zdania wyjaśnij wymowę ideową stroju, w jakim ukazał Albrechta Hohenzollerna Jan Matejko na obrazie Hołd pruski.
Biskup przemyski Andrzej Krzycki o hołdzie pruskim.
Jan Matejko nie był jedynym artystą związanym z Polską, który namalował scenę hołdu pruskiego. Na zlecenie ostatniego króla Rzeczypospolitej Obojga Narodów Stanisława Augusta Poniatowskiego swoją wizję tego wydarzenia (zgodną z opinią króla) przedstawił wcześniej nadworny malarz Marcello Bacciarelli. Zapoznaj się z poniższymi źródłami, a następnie wykonaj polecenie.
Zaznacz kolorem określenia i zwroty świadczące o negatywnej ocenie polityki królewskiej oraz hołdu pruskiego przez autora źródła.
Ocena hołdu pruskiego (prof. Michał Bobrzyński; 1849–1935)
Przypatrz się zamieszczonemu poniżej portretowi ostatniego wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Albrechta Hohenzollerna, a następnie określ, czy powstał on przed hołdem pruskim z 1525 r., czy po nim. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do swojej wiedzy oraz do analizy obrazu.
Słownik
(niem. Lehnmann) w stosunkach feudalnych osoba, która otrzymywała lenno, najczęściej w postaci ziem, za co pozostawała w zależności od nadającego lenno; tu w znaczeniu państwa zobowiązanego do świadczeń lennych na rzecz innego
wojna między Polską a państwem zakonu krzyżackiego w latach 1454–1466, której jedną z przyczyn było poparcie Polski dla powstałego Związku Pruskiego, skierowanego przeciwko Krzyżakom
inaczej Księstwo Pruskie; państwo utworzone na podstawie traktatu z 1525 r. zawartego pomiędzy Zygmuntem Starym a Albrechtem Hohenzollernem po sekularyzacji państwa krzyżackiego; istniało w latach 1525 - 1701; do 1657 było lennem Królestwa Polskiego
rejon obejmujący Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, Warmię, a także tereny wokół Malborka i Elbląga; przyłączony do Polski po pokoju toruńskim 1466 r. kończącym wojnę trzynastoletnią
(czes. hold) publiczny akt uległości składany jednemu władcy przez drugiego, pozostającego w zależności od niego; w średniowieczu hołd lenny składał wasal swojemu seniorowi i taki hołd zwany był homagium
(łac. reformatio - przekształcenie) ruch religijno‑polityczno‑społeczny zapoczątkowany przez Marcina Lutra w XVI w., mający na celu odnowę chrześcijaństwa; doprowadził do rozbicia Kościoła zachodniego na szereg odłamów nieuznających autorytetu papieża
(z łac. saecularis – świecki) zeświecczenie; może dotyczyć majątku i prerogatyw instytucji religijnych (np. Kościoła) lub życia społecznego i kulturowego