Walka o Dominium Maris Baltici

Zygmunt August był niechętny wojnom i jak mógł, starał się ich unikać. Mówiono o nim, że był to wojenny pan, co wojen nie lubił. Niemal dwie dekady minęły, odkąd oręż polski skrzyżował się z orężem wroga na polu bitwy. Sytuacja polityczna wymusiła jednak na ostatnim Jagiellonie podjęcie akcji zbrojnych. Król zdawał sobie sprawę, jak ważny dla umocnienia pozycji państwa polsko‑litewskiego jest Bałtyk i handel nad Dźwiną. Problem polegał na tym, że był to teren, o który upominało się wiele innych potęg regionu, z państwem moskiewskim na czele.

Gdy zawiodła próba osiągnięcia porozumienia drogą dyplomatyczną, Zygmunt August wyprawił się do Inflant. Rozpoczęła się wojna z Moskwą, do której już wkrótce przyłączyły się inne państwa, a sam konflikt przekształcił się w I wojnę północną. W ten sposób zaczął się zbrojny spór o wpływy nad Bałtykiem, który przez wiele następnych dekad miał angażować siły Rzeczpospolitej Obojga Narodów, Wielkiego Księstwa Moskiewskiego i Szwecji.

Rywale

Morze Bałtyckie stało się w drugiej połowie XVI w. obiektem rywalizacji między Danią, Szwecją, Moskwą a państwem polsko‑litewskim. Dominium Maris Baltici przez wiele lat stanowiło przedmiot polityki zagranicznej państw w regionie. Celem tej rywalizacji było opanowanie szlaków handlowych i zyskanie związanych z tym korzyści (kontrola handlu, pobieranie ceł). Duże zainteresowanie budziły Inflanty. Teren ten nie tylko przedstawiał ogromny potencjał ekonomiczny, jako że pośredniczył w handlu między zachodnią i północną Europą a Wschodem, ale także był ważny pod względem politycznym i strategicznym.

RQ7K3PH5C4AAN

Mapa ilustruje Europę na początku 16 wieku. Granice Cesarstwa Rzymskiego obejmowały Holandię, Belgię, Szwajcarię, dalej biegły przez północną granicę z Włochami, Kostarykę, i na północ od Rzymu przez Austrię, Węgry, Czechy oraz przez Polskę po Bałtyk dzieląc ją na pół. Granice państw unii kalmarskiej (do 1523 roku) obejmowały kraje skandynawskie wraz z Finlandią oraz Danią. Kraje w we władaniu Habsburgów w 1519 roku: Wiedeń, Luksemburg, Holandia. Granice państw we władaniu Jagiellonów pod koniec 15 wieku obejmowały znaczną część Polski, Czechy, Węgry do granicy z Chorwacją częściowo Rumunię, Ukrainę i nieznaczną część Rosji. Królestwo Polskie w jego lenna: znajdowały się na dzisiejszym terenie Polski oraz zachodniej Ukrainie. Lenna tworzyły Mołdawia oraz tereny wschodniej Polski czyli mazur i Kaliningradu. Ziemie opanowane przez Moskwę do 1521 roku to niewielka część Rosji na wschód od Moskwy. Państwa Arabskie: Sułtan Maroka, Sułtan Tlemsen, Sułtan Tunisu. Ważniejsze bitwy: 1521 rok Belgrad, 1514 Orsza.

R17ODJJO9TGEU

Ilustracja przedstawia mapę Europy z zaznaczonymi głównymi morskimi szlakami handlowymi na Morzu Bałtyckim i Północnym zdominowane w Średniowieczu przez Hanzę. Główne hanzeatyckie szlaki handlowe morskie biegną po Morzu Północnym i Bałtyckim. Przebiegają one między Irlandią, Anglią, Szkocją, Francją i Hiszpanią oraz Norwegią, Szwecją, Danią, Nowogrodem, Zakonem Krzyżackim, Litwą, Polską i Rzeszą Niemiecką. Najwięcej miast należących do Hanzy leć na północnych terenach Europy Środkowej i Wschodniej. Główne hanzeatyckie szlaki handlowe lądowe przebiegają między miastami Lwów, Lublin, Kraków, Wrocław, Toruń, Malbork, Elbląg, Królewiec, Gdańsk, Greifswald, Norymberga, hanower, Brunszwik, Hamburg, Dortmund, Kolonia, Bruksela, Brugia, Londyn. Na mapie oznaczono pozostałe szlaki handlowe morskie i lądowe. Biegną one przez wszystkie kraje Europy zachodniej, Środkowej, Wschodniej, Bliskiego Wschodu.

Od XIII w. władzę w Inflantach sprawował zakon kawalerów mieczowych. Teren przez niego opanowany pierwotnie zamieszkiwały pogańskie plemiona bałtyckie i ugrofińskie. W 1237 r. po klęsce poniesionej w bitwie z Bałtami pod Szawlami (1236 r.) zakon kawalerów mieczowych połączył się z zakonem krzyżackim i przejął jego regułę. W XVI w. zgromadzenie zakonne popadło w kryzys i nie reprezentowało już realnej siły politycznej. Coraz więcej zwolenników wśród jego przedstawicieli zyskiwała luterańska reformacja.

R1CAFFPAM5F5C

Ilustracja przedstawia mapę z zaznaczonym obszarem Państwa zakonu krzyżackiego z miastami Toruń, Chełmno, Kwidzyń, Malbork, Elbląg, Lidzbark, Królewiec, Windawa, Ryga, Jełgawa, Ryga, Kieś, Dyneburg, Tartu, Parnawa. Teren Królestwa Polskiego z miastami Drohiczyn, Warszawa, Łomża, Płock, Gniezno, Poznań. Ziemie należące do Królestwa Polskiego zajęte w 1308 roku z miastami Słupsk i Bytów. Brandenburgia z Frankfurtem. Kujawy i Dobrzyń należące do Królestwa Polskiego zaanektowane w latach 1322 - 1343 z miastami Bydgoszcz, Dobrzyń. Estonia nabyta od Danii w 1345 roku z miastami Tallin i Narwa. Wyspa Gotlandia należąca do zakonu w latach 1398 - 1409. Teren litewskiej Żmudzi należącej do zakonu w latach 1398‑1411 z miastami Połąga, Wornie, Kiejdany, Szawle. Obszar Estonii nabytej od Danii w 1345 roku z miastami Tallin i Narwa. Nowa Marchia należąca do zakonu w latach 1402 - 1455, tereny niedaleko Frankfurtu. Królestwo Polskie z miastami poznań, Gniezno, Płock, Warszawa, Łomża, Drohiczyn. Księstwo litewskie z miastami Kowno, Wilno, Grodno, Słuck, Borysów, Wilno, Bobrujsk, Orsza, Witebsk, Połock, Siebież. Księstwa Ruskie z miastami Psków, Izborsk, Ostrow, Voronets.

Ku wojnie

Słabość zakonu kawalerów mieczowych starały się wykorzystać państwa obce. Coraz większe wpływy zdobywało Wielkie Księstwo Moskiewskie. Konflikt w Inflantach wywołał Iwan Groźny, który potrzebował portu nad Bałtykiem. To on zmusił Zakon do zgody na swobodny handel dla kupców moskiewskich. Na to nie mógł pozwolić Zygmunt August. Z tego powodu w 1557 r. król Polski wyprawił armię do Inflant, ale zatrzymał ją w Pozwolu. Jego działania miały charakter manifestacji politycznej. Przerażony mistrz zakonu Johann Wilhelm Fürstenberg został zmuszony do podpisania układu przeciwko Moskwie. To z kolei doprowadziło do ataku Iwana IV Groźnego i zajęcia przez jego wojska Dorpatu (dziś Tartu) oraz Narwy (1558). Iwan IV Groźny zdobył jedno z bogatszych miast portowych i handlowych Inflant, a dzięki przejęciu Narwy uzyskał upragnione okno na Europę i zainicjował bezpośrednie stosunki z Zachodem. Tzw. żegluga narewska - godząc w interesy litewskie - była zwalczana przez stronę polską, m.in. za pośrednictwem tzw. floty kaperskiej.

Zakon był za słaby aby się bronić, lokalne władze szukały pomocy za granicą, stąd do konfliktu włączyły się Szwecja i Dania. Rozpad państwa spowodował odwołanie Fürstenberga i powierzenie funkcji wielkiego mistrza propolsko nastawionemu Kettlerowi. Ten w 1561 r. w Wilnie złożył Zygmuntowi Augustowi hołd lenny i poddał mu Inflanty. Na wzór Albrechta Hohenzollerna przeszedł on na luteranizm i zsekularyzował swoje państwo. Kurlandię i Semigalię zachował jako swoje dziedziczne księstwo, pozostające w zależności lennej od Korony Polskiej, zaś reszta Inflant została ustanowiona wspólną prowincją Polski i Litwy. Dopiero wówczas Zygmunt August włączył się do wojny. Wcześniej jedynie prowadząc sprytne działania dyplomatyczne, bez wojny, uzyskał prawo do Inflant, co pokazywało. że był bardzo wytrawnym dyplomatą.

R1XN4L87G577L

Obraz przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku z dłuższą brodą, wąsami i bokobrodami. Mężczyzna ma krótkie włosy z zakolami, odsłaniającymi wysokie czoło. Ubrany jest w czerwony płaszcz, na który założoną ma czarną kamizelę z postawionym kołnierzem. Pod spodem biała koszula z okrągłym, marszczonym kołnierzem zwanym kryzą. Na szyi łańcuch z krzyżem. Dłoń zaciśnięta na rękojeści miecza.

Starcie

Układ wileński doprowadził do wznowienia sporu z Wielkim Księstwem Moskiewskim oraz rozpętania zmagań o przejęcie panowania nad Bałtykiem, w których udział wzięły również Dania i Szwecja. Wojna litewsko‑moskiewska przekształciła się w większy konflikt, zwany I wojną północną.

W początkowym okresie Polska była sprzymierzona z Danią przeciwko Szwecji. Współpraca między sojusznikami nie układała się jednak dobrze, gdyż Fryderyk II Oldenburg tolerował żeglugę Wielkiego Księstwa Moskiewskiego w okolicach Narwy (żeglugę narewską), której przeciwna była Polska i zwalczał kaprów Zygmunta Augusta, próbujących blokować żeglugę narewską. W 1568 r. po przejęciu tronu szwedzkiego przez żonatego z Katarzyną Jagiellonką Jana III Wazę nastąpiła zmiana sojuszy i Szwecja sprzymierzyła się z Polską.

R7QMMVTDRSFR1

Ilustracja przedstawia wielki, drewniany statek z dwoma masztami na których widać gniazda obserwacyjne i dwie powiewające czerwone flagi. Na jednej biały orzeł. Przy burcie wisi kotwica. Statek stoi u nabrzeża portowego, w tle zabudowania portowe.

Długoletnie zmagania o panowanie nad Morzem Bałtyckim wyczerpały wszystkie strony konfliktu. W 1570 r. doszło do zaprzestania działań wojennych. Rzeczpospolita i Moskwa zawarły na trzy lata rozejm, natomiast Szwecja i Dania podpisały w Szczecinie układ pokojowy. Na ich mocy Inflanty zostały podzielone. Dania utrzymała wyspę Ozylię, Szwecja przejęła kontrolę nad Estonią wraz z Rewlem i wyspą Dago, w rękach Wielkiego Księstwa Moskiewskiego pozostała Narwa. Największa część Inflant, wraz z Rygą, przypadła Rzeczypospolitej, a Kurlandia i Semigalia pozostały lennem polskim do czasów rozbiorów. Mimo że formalnie wojna się zakończyła, to sama rywalizacja o dominium Maris Baltici miała jeszcze się ciągnąć długie lata. Pokój w Szczecinie nie rozwiązał problemu Infant. To był pokój między Danią a Szwecją, której niepodległość Dania ostatecznie uznała. W sprawie Inflant nie uznano trwałego podziału, przyjęto jedynie tymczasową zasadę uti possidetis, czyli czasowego zachowania zdobyczy, jednak bez międzynarodowego uznania.

Trenuj i ćwicz

Słownik