Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVI wieku. Ustrój i polityka (ZR)
Unia lubelska 1569 rok
W 1869 r. Polacy przygotowywali się do obchodów trzechsetlecia zawarcia z Litwą unii w Lublinie. Mistrz Matejko od trzech lat pracował nad obrazem, który miał upamiętnić to wydarzenie. Dzieło przedstawia chwilę uroczystego odczytania i zaprzysiężenia dokumentu, który zapoczątkował powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Król Zygmunt August, wielki orędownik unii, zwrócony w stronę widza z podniesionym krucyfiksem w ręku, jest centralną postacią malowidła. Otacza go grono wyższych dostojników świeckich i duchownych zarówno z Korony, jak i z Litwy. Wśród tych osób są również ci, którzy albo nie doczekali podpisania aktu unii, albo byli z innych przyczyn nieobecni w lipcu 1569 r. na zamku w Lublinie. Ich wkład w dzieło unii był jednak na tyle duży, że Matejko ujął ich na swoim malowidle. Unia lubelska, której krakowski mistrz poświęcił swój obraz, na kilka następnych stuleci zdeterminowała dzieje Polski i Litwy, przez co uważa się ją za jedno z ważniejszych wydarzeń czasów nowożytnych.
Wyjaśnisz, dlaczego dopiero po upływie dwóch stuleci od czasów unii w Krewie doszło do zawarcia ściślejszego związku między Polską a Litwą.
Określisz, kto był przeciwny unii i dlaczego.
Ocenisz, czy unię lubelską można nazwać unią realną.
Razem, ale osobno
Początek unii Polski z Litwą dał układ w Krewie zawarty w 1385 r. Na jego mocy ówczesny wielki książę litewski Władysław Jagiełło wraz ze swoim dworem przyjął chrzest, a po zawarciu małżeństwa z Jadwigą zasiadł na tronie polskim. W ten sposób doszło do zawarcia unii personalnej między Królestwem Polskim a Wielkim Księstwem Litewskim. Niektórzy z polskich możnych dążyli do przekształcenia jej w unię realną, ściślejszy związek między oboma państwami. Postulaty dotyczące zacieśnienia związku długo pozostawały bez odpowiedzi. Jagiellonom zależało na utrzymaniu odrębności Księstwa, gdyż tam jako władcy patrymonialni mieli silniejszą pozycję niż w Polsce, gdzie tron był elekcyjny.
Początkowo również Zygmunt August niechętnie odnosił się do kwestii unii realnej między Koroną Polską a Wielkim Księstwem. Sytuacja zmieniła się w ostatnich dekadach jego panowania. Z wielkiego przeciwnika stał się nagle jej wielkim orędownikiem. Przyjrzyjmy się, dlaczego tak się stało.
„Za” i „przeciw”
Król mimo trzech małżeństw nie doczekał się męskiego potomka. Istniało więc realne zagrożenie, że po śmierci władcy nastąpi rozpad unii polsko‑litewskiej. Oba państwa na mocy wcześniejszych porozumień łączyła tylko osoba króla (unia personalna). Nie było pewności, że po śmierci ostatniego przedstawiciela dynastii, która miała dziedziczne prawa do Litwy, ta sama osoba zostanie wybrana na stolec litewski i tron polski. Uchronić przed taką groźbą mogło zacieśnienie związku między oboma państwami na zasadzie unii realnej. Czynnikiem sprzyjającym zacieśnieniu związku między Polską a Litwą był wzrost zagrożenia zewnętrznego. Królestwo Polskie domagało się litewskiego udziału w obronie przeciwko najazdom tatarskim, a Wielkie Księstwo Litewskie – w wojnach z Moskwą. Postulat zawarcia unii realnej był jednym z głównych postulatów ruchu egzekucyjnego i wiązał się z dążeniem średniej szlachty do unifikacji wszystkich terenów znajdujących się pod panowaniem Jagiellonów. Plan zacieśnienia relacji z Litwą popierała także polska magnateria. Jej przedstawiciele liczyli na uzyskanie nowych majątków ziemskich na rozległych terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do tej pory polscy szlachcice i magnateria byli na Litwie traktowani jak cudzoziemcy, nie mieli prawa nabywania ziemi, nawet w przypadku małżeństw mieszanych. Wśród zwolenników unii z Litwą było również bojarstwo litewskie (średnia szlachta). Ich pozycja w państwie litewskim była znacznie niższa niż szlachty polskiej. Mieli zatem nadzieję, że w wyniku zawarcia ściślejszego związku zyskają takie same prawa i przywileje, jakie posiadali ich pobratymcy w Polsce.
Największym przeciwnikiem unii realnej była magnateria litewska. Jej przedstawiciele obawiali się utraty swojej uprzywilejowanej pozycji. To zaś mogłoby nastąpić w wyniku zawarcia unii, która przecież zakładała podniesienie statusu szlachty litewskiej i wyrównanie ze szlachtą polską. Dotychczas na skutek częstej nieobecności wielkiego księcia na Litwie w rzeczywistości odgrywali oni najważniejszą rolę w Wielkim Księstwie Litewskim.
Trudności na drodze do jedności
Między Polską a Litwą istniało wiele różnic, które utrudniały powstanie jednego państwa. Podstawowa różnica wynikała z odmiennej struktury społecznej. W Polsce dominującą warstwą była szlachta, na Litwie z kolei jej przedstawiciele mieli znacznie niższą pozycję, nie posiadali stałych nadań ziemskich (cała ziemia należała do księcia), własnego herbu ani określonych uprawnień sądowniczo‑politycznych. W obu państwach obowiązywały odmienne systemy polityczne i prawne. Na przykład w Polsce do sejmu swoich przedstawicieli wybierała szlachta na sejmikach, na Litwie zaś mianowali ich książę i jego urzędnicy. Państwa różniły się również pod względem gospodarczym. Wielkie Księstwo Litewskie było krajem w o wiele mniejszym stopniu zagospodarowanym i zurbanizowanym w porównaniu z Koroną. Dopiero w XVI w. wprowadzono na Litwie trójpolówkę. W latach 60. wdrożono w Wielkim Księstwie Litewskim szereg reform na wzór polski i zrównano pod względem prawnym wszystkie warstwy szlachty, niezależnie od wyznania.
Trudne rokowania
W styczniu 1569 r. na sejmie rozpoczęły się rokowania w sprawie kształtu przyszłej unii. Od początku napotykały one duże trudności i wydawało się, że uzyskanie kompromisu jest niemożliwe. Litwini nie godzili się na likwidację odrębności sejmu litewskiego ani na to, by szlachta polska mogła nabywać ziemię w Wielkim Księstwie Litewskim. Posłowie małopolscy zaś stali na stanowisku włączenia (inkorporacji) ziem litewskich do Korony. W konsekwencji doszło nawet do próby zerwania sejmu, gdy magnaci litewscy opuścili obrady. Król Zygmunt August ogłosił dekret o inkorporacji Podlasia oraz województw wołyńskiego, bracławskiego i kijowskiego. W ten sposób zmusił magnatów litewskich do powrotu do Lublina. Wiedzieli oni, że jeżeli nie postąpią zgodnie z jego życzeniem, to wcieli całe Wielkie Księstwo Litewskie do Polski, do czego prawo dawała mu pozycja władcy patrymonialnego na Litwie. Władca osiągnął cel. Dotychczasowi przeciwnicy unii zaniepokoili się zmniejszeniem terytorium księstwa litewskiego i musieli się zgodzić na unię z Koroną. Nie mieli wyboru; wojna w obronie suwerenności Litwy nie miała sensu i była skazana na porażkę.
Warunki unii
Unia zawarta w Lublinie w 1569 r. miała charakter kompromisowy. Nie nastąpiło całkowite stopienie się Polski z Litwą, lecz powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów składająca się z dwóch odrębnych państw: Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Schemat zasad unii lubelskiej
Zapoznaj się ze schematem. Rozstrzygnij, czy po zawarciu unii lubelskiej decyzje dotyczące wypisanych niżej zagadnień będą podejmowane wspólnie przez Polskę i Litwę, czy osobno: wyprawa wojenna przeciwko Turcji, zawarcie pokoju ze Szwecją, pobór do wojska, zbieranie podatków, ukaranie przywódców buntu chłopskiego, elekcja nowego władcy.
Rozstrzygnij, jaki charakter miał związek zawarty między Polską a Litwą w Lublinie w 1569 r. Czy była to unia realna czy personalna? Odpowiedź uzasadnij.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z tekstami źródłowymi i wykonaj polecenie.
Fragment A
1) Oznajmujemy […] iż już już Korona i Wielkie Księstwo Litewskie jest jedno nierozdzielne i nieróżne ciało, a także nieróżna, ale jedna spólna jest Rzeczpospolita, która się że dwóch państw i narodów w jeden lud zniosła i spoiła. […]
4) A temu […] narodowi, żeby już wiecznemi czasy jedna głowa, jeden pan i jeden król spólny rozkazywał, który spólnymi głosy od Polaków i od Litwy obran, a miejsce obierania w Polszcze, a potym na Królestwo Polskie pomazan i koronowan w Krakowie będzie, któremu obieraniu […] niebytność której strony przeszadzać nie będzie […].
Źródło: Ćwiczenia z historii ustroju Polski, akt unii polsko-litewskiej z 1 lipca 1569 r. – materiały do zajęć grup B. Migdy (oprac. Bartłomiej Migda).
Fragment B
Panowie, szlachta, bojarowie naszego Księstwa Litewskiego, ale ci tylko, którzy są wyznawcami rzymskiego katolickiego Kościoła i którym udzielone są klejnoty szlachectwa mają nadanych sobie wolności i przywilejów swobodnie używać, tak jako ich używają panowie i szlachta Królestwa Polskiego. […] Nadto […] wybieramy na uczestników herbów i klejnotów Królestwa Polskiego niżej wymienione osoby spomiędzy naszej szlachty litewskiej, których szlachta Królestwa Polskiego wraz z wszystkimi ich rodzinami do braterstwa i rodu swego przyjęła.
Źródło: M. Sobańska-Bondaruk, S. B. Lenard, Wiek V-XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, PWN, Warszawa 1997, s. 197-199.
Fragment C
Unia Litwy z Polską. Dokumenty i wspomnieniaNim zaś to, o czem mowa, do końca stosownego dojdzie, wielki książę […] ze wszystkimi swoimi braćmi, jeszcze nie ochrzczonymi, tudzież z krewnymi, ze szlachtą, ziemianami większymi i mniejszymi, w ziemiach jego zamieszkałymi, chce, życzy i pragnie przyjąć wiarę katolicką świętego Rzymskiego Kościoła. Nie mogli tego otrzymać od niego, pomimo usilnych starań, wielu cesarzów i różnych książąt, albowiem Bóg wszechmocny sławę tę dla Waszego Królewskiego Majestatu zachował. Na oczywistość i moc tego, obiecuje wielki książę […] złożyć i wydać wszystkie swoje skarby dla odzyskania utrat, które poniosły tak Polska jak Litwa […]. Wielki książę […] obiecuje sumę, zaręczoną między królową węgierską a księciem Austryi, mianowicie dwakroć sto tysięcy florenów, złożyć i wypłacić. Tenże wielki książę Jagiełło obiecuje i zaręcza własnym kosztem i staraniem przywrócić królestwu polskiemu wszystkie kraje, przez kogokolwiek oderwane od niego i zabrane […].
Źródło: Henryk Mościcki, Unia Litwy z Polską. Dokumenty i wspomnienia, Warszawa – Lublin – Łódź 1919.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenia.
Unia lubelska3) Już Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie jest jedno nierozdzielne i nieróżne ciało, ale także nieróżna, ale jedna spolna [tj. wspólna] Rzeczpospolita, która się ze dwu państw i narodów w jeden lud zniosła i spoiła.
4) A temu obojemu narodowi żeby już wiecznemi czasy jedna głowa, jeden pan i jeden król spolny rozkazował, który spolnemi głosy od Polaków i od Litwy obran, a miejsce obierania w Polszcze, a potem na Królestwo Polskie pomazan i koronowan w Krakowie będzie.
7) A przy koronacyjej mają być przez króla koronowanego poprzysiężone na wieczne czasy prawa, przywileje i wolności poddanych wszystkich obojga narodów i państw tak złączonych.
8) Sejmy i rady ten oboj naród ma zawżdy mieć wspólne koronne pod królem polskim, panem swym i radzić o spolnych potrzebach tak na sejmie, jako i bez sejmu, w Polszcze i w Litwie.
12) Moneta tak w Polsce, jako i w Litwie ma być uniformis et aequalis (jednolita i równa).
16) Sejmów innych żadnych osobnych stanom koronnym i litewskim król J[ego] M[ość] składać [tj. zwoływać] nie będzie, jedno zawżdy spólne sejmy temu obojemu narodowi, jako ciału jednemu w Polszcze składać będzie
Źródło: Unia lubelska, [w:] Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenie.
Poloneutychia[w 1569 r.] do Lublina sejm był złożony, na którym to, co się robić poczęło od lat 183 i co się po kilkakroć i na rozerwanie zanosiło, i potem nowymi pismami i królów, i obu narodów zatrzymało, to za pomocą bożą a za silnym staraniem i wielką praca królewską statecznie zawarło. A był to tak pracowity sejm, gdy król pany litewskie i posły jako za rogi ciągnął do tej unijej, a mianowicie Wołynia i Podlasza nie chciało się im Polakom puścić, że też nawet ku końcowi sejmu nocą byli nie żegnając cicho poujeżdżali z Lublina przedniejszy senatorowie, wprzód pan Radziwiłł, wojewoda wileński, i pan Chodkiewicz, starosta żmudzki, marszałek wielki, a potem drudzy za nimi. Co króla było dziwnie ufrasowało, bojąc się, aby to, co przez kilka lat robił, i przez kilka miesięcy n tym sejmie wniwecz nie poszło. Przeto i pany, i posły polskie animował i do panów litewskich po kilkakroć posyłał, rozmaicie ich namawiając i prosząc, żeby się do Lublina wrócili. I tak ci wżdy się wrócili, i – […] uniją skończyli […]. Ale to pamiętam, że jeśli król się frasował, tedy nie mniej obywatele wołyńscy i podlascy, którzy byli radzi co rychlej do Korony przyłączeni i do wolności całych przypuszczeni, bo do onego czasu byli na poły osłami abo niewolnikami litewskimi. Tak tedy i im, i wielom rzeczy miłych, pociesznych i pożytecznych Pan Bóg dogodził, gdy unija stanęła na dobrym gruncie, a te narody jednym ciałem się stały
Źródło: Andrzej Lubieniecki, Poloneutychia, [w:] Tadeusz Cegielski, Katarzyna Zielińska, Historia. Dzieje nowożytne, Wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1998, s. 69.
Słownik
nazwa wywodzi się od staroruskiego bojarin i oznacza szlachtę na terenach ruskich; w Wielkim Księstwie Litewskim – niższą warstwę szlachecką, po zrównaniu w prawach szlachty polskiej i litewskiej mianem tym określano wolnych chłopów
nazwa nadana państwu polskiemu od XV w. (Korona Królestwa Polskiego); od czasów unii lubelskiej obszar poszerzony o tereny południowe Wlk. Księstwa Litewskiego inkorporowane przez Zygmunta Augusta podczas sejmu lubelskiego w 1569 r.
związek dwóch lub większej liczby państw poprzez osobę tego samego władcy (unia personalna) lub wspólne instytucje państwowe
polega na tym, że państwa, pomiędzy którymi została ona zawarta mają wspólnego władce
polega na tym, że wspólne dla państw są również instytucje państwowe, np. sejm, wojsko
unia zawarta między Polską a Wielkim Księstwem Litewskim, na mocy której Władysław Jagiełło poślubił Jadwigę i został królem polskim, a Litwa przyjęła chrzest
unia między Polską a Litwą, na mocy której ustalono w przypadku bezpotomnej śmierci króla nastąpi wspólny wybór nowego monarchy przez bojarów litewskich i panów polskich oraz przyznano dożywotnio tytuł wielkiego księcia litewskiego Witoldowi
unia zawarta między Polską a Wielkim Księstwem Litewskim, w wyniku której doszło do adopcji bojarów litewskich do herbów szlachty polskiej
unia, na mocy której powołano na tron litewski Zygmunta Kiejstutowicza oraz Podola powróciło do Korony.
unia, na mocy której potwierdzono równorzędność obu państw
unia zacieśniająca związek między Królestwem Polskim a Wielkim Księstwem Litewskim na zasadach unii realnej
(z łac. patrimonium – ojcowizna, dziedziczny majątek) najstarsza forma monarchii feudalnej, występowała we wczesnym średniowieczu, polega na tym, że władca jest uważany za właściciela wszystkich ziem, zasobów naturalnych, pana swych poddanych oraz najwyższego sędziego