Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVI wieku. Ustrój i polityka (ZR)
Rzeczpospolita Obojga Narodów. Terytorium i ludność
Ostatni potomek kiedyś wielkiej dynastii Jagiellonów umarł na zamku w Knyszynie na początku lipca 1572 r. Król od dawna chorował i wielu przewidywało jego rychłą śmierć. On sam wierzył, że podobnie jak ojciec dożyje sędziwego wieku. Stało się inaczej. Odszedł w wieku 52 lat.
Zmarłemu władcy zarzucano wiele, m.in. to, że pod koniec jego rządów państwo stanęło w obliczu wielu problemów. Jednemu nie da się zaprzeczyć. Unia lubelska, której Zygmunt August był głównym architektem, wprowadziła Polskę i Litwę na zupełnie nowe tory historii.
Ocenisz, czy właściwa jest nazwa Rzeczpospolita Obojga Narodów.
Wyjaśnisz, jaka była struktura społeczna ludności .
Określisz, czy łatwo jest rządzić państwem, w którym mieszkają przedstawiciele różnych narodowości i wyznań.
Od krańców Litwy do podnóża Karpat, od ujścia Dniepru do Morza Czarnego
Unia lubelska podpisana w 1569 r. dała początek państwu, które otrzymało nową nazwę – Rzeczpospolita Obojga Narodów. W jej skład weszły ziemie należące do Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Królestwa Polskiego oraz tereny pozostające w zależności lennej. Obejmowało ono obszar ok. 800 tys. kmIndeks górny 22 i zamieszkiwane było przez ok. 8 mln ludzi.
Zapoznaj się z poniższym tekstem źródłowym. Określ na jakie były terytoria Rzeczypospolitej.
Andrzej Maksymilian Fredro, kasztelan lwowski, wojewoda podolski, pisarz, filozof, żyjący w XVII w.[Rzeczpospolita] rozciąga się na takie odległości, że gdybyś zechciał przeciągnąć sznur od krańców Litwy, leżących w pobliżu moskiewskiego pogranicza, do podnóża Karpat, potrzebowałbyś całego miesiąca na pokonanie tej odległości. A z drugiej strony – policz, ile musiałbyś przejść od ujścia Dniepru do Morza Czarnego po brzegi Bałtyku.
Źródło: Andrzej Maksymilian Fredro, kasztelan lwowski, wojewoda podolski, pisarz, filozof, żyjący w XVII w., [w:] Mariusz Markiewicz, Historia Polski 1492–1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2004, s. 19–20.
Pod względem zajmowanego terytorium Rzeczpospolita znajdowała się na trzecim miejscu w Europie (za Rosją i imperium osmańskim), z kolei pod względem zaludnienia wyprzedzały ją Hiszpania, Włochy, Francja, Rzesza Niemiecka. W skład Korony weszły ziemie stanowiące pod względem historycznym obszar zjednoczonego Królestwa Polskiego, ziemia wieluńska, ziemia dobrzyńska (włączona na mocy I pokoju toruńskiego z 1411), Podole (włączone w 1432 r.), Prusy Królewskie (inkorporowane w wyniku II pokoju toruńskiego z Krzyżakami z 1466 r.), Mazowsze (włączone w 1526 r.) oraz, włączone przed podpisaniem w 1569 r. unii lubelskiej Podlasie, część Wołynia, ziemie kijowska i bracławska. Korona dzieliła się na dwie prowincje: Wielkopolskę i Małopolskę. Prusy Książęce miały status odrębnej prowincji. W skład Litwy natomiast wchodziło osiem województw. Inflanty stanowiły wspólną własność Litwy i Korony. Województwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów dzieliły się na ziemie i okręgi zwane powiatami
Jak myślisz, jakie były przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności? Jaki wpływ na to mogły mieć brak większych ośrodków miejskich i niestabilna sytuacja polityczna?
Powstałe pod koniec XVI w. państwo było typowym krajem pogranicza, które czerpało z dorobku cywilizacyjnego wschodniego i zachodniego kręgu kulturowego. Wpływ na ukształtowanie się Rzeczypospolitej Obojga Narodów miała tradycja uformowanych w średniowieczu Wielkiego Księstwa Litewskiego, państwa polskiego i państwa zakonu krzyżackiego.
Mapa interaktywna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI wieku1
Zapoznaj się z mapą interaktywną i wykonaj polecenia.
Do terenów oznaczonych na mapie numerami 1–5 dopisz nazwę .
Zapoznaj się z opisem alternatywnym mapy, a następnie wykonaj ćwiczenia.
Do terenów zaznaczonych numerami 1 - 5 w opisie alternatywnym dopisz nazwę.
Oceń, czy łatwo było rządzić tak rozległym państwem jak Rzeczpospolita Obojga Narodów. Wskaż jego mocne i słabe strony.
Stany w Rzeczypospolitej
Społeczeństwo Rzeczypospolitej Obojga Narodów miało charakter stanowy. To znaczy, że dzieliło się ono na zróżnicowane prawnie grupy: duchowieństwo, szlachtę, mieszczaństwo i chłopstwo.
Górną warstwę społeczeństwa staropolskiego stanowiła szlachta. Grupa ta, choć wewnętrznie podzielona w zależności od majątku, cieszyła się przywilejem wyłącznego piastowania urzędów i posiadania ziemi. W porównaniu z innymi krajami w Rzeczypospolitej Obojga Narodów dawał się zauważyć wyższy odsetek szlachty (wedle różnych szacunków, od ok. 6 proc. do ok. 8–10 proc. społeczeństwa). Początkowo zróżnicowany pod względem narodowym stan dzięki różnorakim kontaktom o charakterze politycznym, gospodarczym i rodzinnym z czasem ulegał unifikacji. Sprzyjało jej przyjęcie wspólnej kultury, wzorców, języka i wyznania. W ten sposób zaczęła się w XVI w. kształtować wspólnota, którą określano mianem narodu politycznego.
Uprzywilejowaną pozycją cieszyło się także duchowieństwo (0,5–1 proc. społeczeństwa), jako grupa odrębna pod względem sądowym, podatkowym i politycznym. Niestety umocnienie się pozycji szlachty w społeczeństwie staropolskim nastąpiło kosztem spadku znaczenia mieszczaństwa (ok. 20 proc.) W ciągu XV–XVI w. mieszkańcy miast zostali pozbawieni m.in. prawa do nabywania ziemi i udziału w życiu politycznym. Słabe ekonomicznie miasta, zróżnicowane pod względem narodowym i wstrząsane konfliktami społecznymi, nie zdołały stworzyć jednolitej siły politycznej, która stanowiłaby konkurencję dla aktywnej i zyskującej coraz większą przewagę szlachty. Pozycję najbogatszego miasta miał Gdańsk, przez który wędrował eksport zboża na zachód.
Wraz ze wzrostem pozycji szlachty rosło uzależnienie chłopów (ok. 70 proc. społeczeństwa). Na mocy przywilejów nastąpiło ograniczenie jego wychodźstwa ze wsi, zwiększenie wymiaru pańszczyzny i mocniejsze przywiązanie do ziemi pana (przywilej piotrkowski, ustawy z lat 1518–1520). Rozwiązania te sprzyjały rozwojowi nastawionej na produkcję zboża i jego zbyt na rynkach zagranicznych szlacheckiej gospodarki folwarcznej i ugruntowało dominację szlachty na polu ekonomicznym. Kilka procent w społeczeństwie staropolskim stanowili tzw. ludzie luźni, ludzie nieposiadający majątku, ani stałego miejsca zamieszkania czy zajęcia.
Podział stanowy – choć na pewno ważny – był jednak drugorzędny względem innych podziałów. Podstawową jednostkę społeczną stanowiła rodzina, w której najwyższą władzę rodzicielską sprawował ojciec. Kobiety miały ograniczone prawa i mogły dziedziczyć majątek tylko w przypadku braku męskiego potomka. Ważną rolę wśród przedstawicieli wszystkich stanów odgrywały wspólnota sąsiedzka i poczucie przywiązania do zamieszkiwanych prowincji.
Tygiel narodów i religii
Podziały stanowe pokrywały się z podziałami narodowymi. Od czasów średniowiecza Polskę zamieszkiwali przedstawiciele różnych narodów i grup etnicznych, dominowali jednak Polacy. Zmieniło się to w 1569 r., kiedy do Korony zostały wcielone ogromne obszary zasiedlone przez ludność ruską. Jej przedstawiciele posługiwali się językiem ruskim, wyznawali religię prawosławną oraz mieli inne obyczaje. Z czasem szlachta ruska zaczęła się polonizować, ale niższe warstwy – mieszkańcy wsi i miasteczek – pozostawały przy tradycji i wierze przodków. Podobne procesy zachodziły również u Litwinów. Pod koniec XVI w. szlachta i magnateria litewska mówiły przeważnie po polsku (w 1696 r. wprowadzono język polski jako urzędowy), a dawne obyczaje i kulturę zastępowały polskie wzorce kulturowe. Języka litewskiego używał tylko lud wiejski.
Struktura narodowościowa Rzeczypospolitej po unii lubelskiej
- Żydzi; Wartość: 5; Udział procentowy: 5%
- Niemcy; Wartość: 10; Udział procentowy: 10%
- inni; Wartość: 12; Udział procentowy: 12%
- Litwini; Wartość: 13; Udział procentowy: 13%
- Rusini; Wartość: 20; Udział procentowy: 20%
- Polacy; Wartość: 40; Udział procentowy: 40%
Prócz Rusinów i Litwinów na ziemiach polskich mieszkali Niemcy. W większości przybyli oni na tereny Rzeczpospolitej jeszcze w okresie średniowiecza. Zamieszkiwali w większości tereny Prus Królewskich i duże miasta Korony: Kraków, Lwów, Wilno i Poznań; posługiwali się językiem niemieckim i wyznawali protestantyzm. Pochodzenia niemieckiego był głównie patrycjat, niższe warstwy miały charakter mieszany pod względem narodowym lub były polskie.
Dużą grupę etniczną stanowili Żydzi (ok. 5 proc.). W przeciwieństwie do większości innych krajów europejskich Rzeczpospolita była krajem, w którym wspólnota żydowska cieszyła się dużymi swobodami. Żydzi bez przeszkód mogli wyznawać swoją religię i posługiwać się własnym językiem, a podobnie jak szlachta mieli własny sejm (tzw. Waad), sejmiki i sądownictwo. Wspólnoty żydowskie rozsiane były na terenie całej Rzeczypospolitej, a najwięcej Żydów, skupionych w małych miasteczkach, zamieszkiwało województwa wschodnie.
Grupy etniczne wyodrębnione pod względem prawnym stanowili także Tatarzy, Karaimi, Szkoci, tzw. Olędrzy (osadnicy z Niderlandów) i Romowie. W miastach zaś znajdowały się dość duże skupiska Włochów i Greków, prowadzących handel ze swoimi macierzystymi krajami. Duże znaczenie gospodarcze miała mniejszość ormiańska ze względu na to, że jej przedstawiciele mieli monopol na handel ze Wschodem.
Trenuj i ćwicz1
Przeanalizuj mapę, a następnie wskaż właściwe dokończenia zdań.
Zapoznaj się z opisem mapy, a następnie wskaż właściwe dokończenia zdań.
Przeanalizuj oba źródła, a następnie określ, czy dotyczą one tej samej grupy społecznej w Rzeczypospolitej w XVI w.
Konstytucja sejmu piotrkowskiego z 1538 r.Opierając się na dawnych konstytucjach naszych poprzedników i poruszani prośbami naszych poddanych stanowimy, aby [nazwa stanu] stosownie do zakazu statutowego, odtąd nie kupowali dóbr dziedzicznych ziemskich, a wpisy, które byłyby w sądach ziemskich na ich rzecz co do tych dóbr uczynione, aby były tym samym nieważne, a sędzia, który by na wpis zezwolił, aby popadł w karę stu grzywien, która będzie od niego z urzędu ściągnięta.
Źródło: Konstytucja sejmu piotrkowskiego z 1538 r., [w:] Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, t. 2, oprac. K. Matwijowski, S. Ochmann, Wrocław 1981, s. 27.
Zapoznaj się z mapą oraz ilustracjami, a następnie wykonaj polecenie.
Wykonaj ćwiczenie zgodnie z poleceniem.
Czy wszystkie elementy opisujące daną mniejszość narodową lub etniczną (narodowość, charakterystyka oraz ilustracja) do siebie pasują?
Byli jedną z najmniejszych grup etnicznych I Rzeczpospolitej. Ich liczba nie przekraczała 1,5 tys. Głównym ośrodkiem Karaimów były Troki na Litwie, Łuck na Wołyniu i Halicz na Rusi. Ich ubiór przypominał strój turecki. Zajmowali się handlem, kupiectwem, służyli w wojsku. Ich pozycję regulowały przywileje królewskie, zapewniające im odrębne sądownictwo i swobodę religijną. Możliwe odpowiedzi: 1. Karaimi, 2. Szkoci, 3. Niemcy, 4. Żydzi
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Andrzej Maksymilian Fredro, kasztelan lwowski, wojewoda podolski, pisarz, filozof, żyjący w XVII w.Wiedz, że Polska składa się z prowincji jakby z poszczególnych królestw. Rozciąga się ona na takie odległości, że gdybyś zechciał przeciągnąć sznur od krańców Litwy, leżących w pobliżu moskiewskiego pogranicza, do podnóża Karpat, potrzebowałbyś całego miesiąca na pokonanie tej odległości. A z drugiej strony – policz, ile musiałbyś przejść od ujścia Dniepru do Morza Czarnego po brzegi Bałtyku. Pytam zatem: Czy kiedy przedstawiciele tylu ludów, które różnią się odmiennymi losami i rodzajem dobytku; i których nie łączą ani wspólne rodziny, ani więzy powinowactwa; czy, pytam, kiedy ich przedstawiciele zejdą się na sejmie, może ich ożywić jeden wspólny zamysł? Wszak zdarza się, że gdy jedna część Rzeczypospolitej narażona jest na śmiertelne niebezpieczeństwo, inna zaledwie o tym wie i patrzy na jej klęski, jakby to były klęski nie swoich, a obcych obywateli. I owa zagrożona część byłaby wielokroć pozostawiona samej sobie, gdyby nie troska nielicznych obywateli obdarzonych wyższym umysłem. […]
A zatem w republice tego rodzaju nie te same interesy mają ludy ją zamieszkujące, nie ten sam łączy je lęk przed niebezpieczeństwem, nie te same cechują ją dążności do obrony poszczególnych terytoriów. Kiedy mieszkańcom Czernihowskiego zagraża niebezpieczeństwo, mieszkaniec Pomorza Gdańskiego zaledwie chce ten fakt przyjąć do wiadomości i nie zgadza się na obciążenie siebie poważnymi ciężarami związanymi z obroną odległego województwa. […]
Gdyby zaś sprawy rozstrzygały się większością, wówczas ta czy inna część ludu – przy pozorach wolności – cierpieć musiałaby dotkliwsze krzywdy, niż gdyby była rządzona przez absolutnego monarchę; zostałaby zmajoryzowana głosami tych, którzy przecież ani nie rozumieją się na jej potrzebach, ani nie wiedzą, na czym polega jej dobro. […]
Jasne jest, że w państwie, które rozciąga się na wielkich obszarach, niełatwo rozwijać się może wśród zamieszkałych je różnych ludów, osiadłych w prowincjach tak bardzo od siebie oddalonych, przywiązanie do wspólnej ojczyzny.
Źródło: Andrzej Maksymilian Fredro, kasztelan lwowski, wojewoda podolski, pisarz, filozof, żyjący w XVII w., [w:] Mariusz Markiewicz, Historia Polski 1492–1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2004, s. 19–20.
Słownik
liczba osób przypadająca na określoną jednostkę powierzchni danego państwa
w ustroju lennym dobro będące przedmiotem kontraktu lennego, tj. nadawane przez seniora wasalowi w użytkowanie, i pobieranie części pożytków w zamian za wsparcie militarne lub finansowe; później przez lenno rozumiano całość stosunków pomiędzy seniorem a wasalem typowych dla feudalizmu
zbiorowość społeczna w społeczeństwie feudalnym, wyróżniająca się odrębną sytuacją prawną
nazywana także Rzeczpospolitą (z łac. res publica – rzecz publiczna, powszechna); państwo składające się z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, powstałe na mocy unii lubelskiej i istniejące w od 1569 do 1795 r.
grupa ludzi pochodząca z innego państwa, wyróżniająca się językiem, czasem wyznaniem, obyczajowością
inaczej ortodoksja (z gr. orthos – słuszny, prawdziwy, doksa – pogląd) zespół wierzeń i dogmatów charakterystycznych dla Cerkwi prawosławnej, trzeciego co do wielkości wyznania na świecie
(z arab. masdżid – miejsce kultu) świątynia muzułmańska
(gr. jedna natura) doktryna teologiczna, według której Chrystus ma jedną naturę – boską i ludzką, ale nie istnieje jednocześnie w dwóch postaciach, ponieważ jego boska natura wchłonęła ludzką
(z gr. Ioudaios – Żyd, mieszkaniec Judei) religia monoteistyczna głosząca wiarę w jedynego Boga, wyznawana przez ludność żydowską
(z gr. synagoge – zgromadzenie, miejsce zebrań) żydowski dom modlitwy
(z gr. kyriakon – dom Pański) zgromadzenie, później świątynia w prawosławiu lub religii greckokatolickiej
grupa etniczna mieszkająca na terenie innej zbiorowości, różniąca się od niej kulturą, pochodzeniem, obyczajowością; w odróżnieniu od mniejszości narodowej nie posiada własnego państwa