Państwo bez stosów. Tolerancja religijna w Rzeczypospolitej w XVI wieku
Kościół prawosławny w Rzeczypospolitej. Unia brzeska
Cerkiew prawosławna na początku XVI w. przeżywała podobne problemy jak Kościół katolicki. Rażący był niski poziom intelektualny duchowieństwa, brak głębszych zainteresowań religijnych wśród hierarchów, upadek rygorów życia zakonnego. Prawosławie podlegało patriarchatowi Konstantynopola, który tracił na znaczeniu, tymczasem rosła pozycja Moskwy jako ostoi i opiekuna Kościoła wschodniego, zwłaszcza po utworzeniu w 1589 r. patriarchatu moskiewskiego.
W Rzeczypospolitej sytuację tę obserwowano z niepokojem. Obawiano się, że jej prawosławni mieszkańcy podlegać będą duchownemu rezydującemu w kraju, z którym Rzeczpospolita toczyła wojny. Jednocześnie król Zygmunt III Waza pozostawał pod wpływem ks. Piotra Skargi, namawiającego go do zjednoczenia różnych Kościołów w kraju. W XVI w. Rzeczpospolita Obojga Narodów była bowiem państwem wielonarodowym i wielowyznaniowym. Ale do unii skłaniali się również prawosławni duchowni, dostrzegając konieczność reform. W ten sposób doszło do wydarzenia, które przyczyniło się z jednej strony do powstania nowego Kościoła greckokatolickiego, a z drugiej – nowych napięć religijno‑narodowościowych w Rzeczypospolitej.
Omówisz sytuację Kościoła prawosławnego w XVI w. i dążenia do zmian.
Przeanalizujesz, dlaczego prawosławni duchowni gotowi byli przyjąć zwierzchnictwo papieża i czy wszyscy podporządkowali się tej decyzji.
Wyjaśnisz, dlaczego w wyniku unii brzeskiej powstała jedna Cerkiew z hierarchami, ale bez wiernych, a druga zachowała wiernych, ale pozostała bez hierarchów.
Scharakteryzujesz wielowyznaniowy charakter Rzeczypospolitej.
Dążenie do odrodzenia prawosławia
W XVI w. zmieniło się położenie Kościoła prawosławnego. W wyniku ekspansji większość wyznawców prawosławia znalazła się pod panowaniem tureckim, a wierni musieli się skoncentrować na obronie swojej tożsamości. Część z nich zaczęła stopniowo odchodzić od swojej wiary, mimo że nie było to odgórnie narzucone. Przejście na islam przynosiło poprawę warunków życia i umożliwiało zrobienie kariery wojskowej lub dworskiej. Dodatkowym czynnikiem działającym na niekorzyść prawosławia było niewykształcenie się nurtu humanistycznego w tym kręgu kulturowym, co zniechęcało do Cerkwi szlachtę, gdyż ta chciała obracać się w kręgu oddziaływania nowej intelektualnej mody. Braki te piętnowali ludzie świeccy i to właśnie oni stali się orędownikami zmian. Pierwsze miejsce wśród nich zajmował najbogatszy magnat Rzeczypospolitej Konstanty Wasyl Ostrogski, założyciel prawosławnej trójjęzycznej akademii w Ostrogu oraz sieci szkół przycerkiewnych na Wołyniu, a także inicjator pierwszego pełnego przekładu Pisma Świętego na język staro‑cerkiewno‑słowiański, który opublikowano w 1581 r. i nazwano Biblią ostrogską. Ważny czynnik odnowy stanowiły również świeckie bractwa religijne, powstające w większych miastach.
W stronę unii
Król Zygmunt III Waza zaczął naciskać na podporządkowanie polskiej Cerkwi prawosławnej Kościołowi katolickiemu. W dzieło reformy włączyli się wkrótce prawosławni biskupi, którzy – aby uwolnić się od nacisku świeckich, a także zabezpieczyć się przed rosnącą potęgą patriarchatu moskiewskiego i cara – gotowi byli zgodzić się na unię z Kościołem katolickim. Jej istotą miało być uznanie prymatu papieża przy jednoczesnym zachowaniu własnego języka nauczania i form kultu. Pomysł ten podjęli biskup krakowski Bernard Maciejowski i jezuici z Piotrem Skargą na czele. W Polsce unię ogłoszono w 1596 r. na synodzie w Brześciu nad Bugiem, od którego zyskała ona miano unii brzeskiej, choć oficjalnie zawarto ją uroczyście w Rzymie w roku poprzednim.
Piotr Skarga, Synod brzeski
Zapoznaj się z poniższym schematem, a następnie wykonaj polecenia.
A nie dlaczego inszego rozmnożyło się między ludźmi takie lenistwo, ospalstwo, odstąpienie, jako najwięcej dlatego, iż ustali nauczyciele, ustali przepowiadacze Słowa Bożego, ustały nauki, ustały kazania, a zatem nastąpiło zniszczenie i umniejszenie chwały Bożej i Cerkwi jego, nastąpił głód słuchania Słowa Bożego, nastąpiło zatym odstąpienie od wiary i zakonu […].
Źródło: Tomasz Kempa, Konstanty Wasyl Ostrogski wobec katolicyzmu i wyznań protestanckich, w: „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1996, R. 40, s. 29., 2. Piotr Skarga, O jedności Kościoła Bożego pod jednym pasterzem i o greckiem od tej jedności odstąpieniu, Wilno 1577 Od tego Piotra Rzymskiego, i Pasterza owiec Chrystusowych, kto odstąpi, do prawdy Bożej nie trafi. Ta sama stolica jedności kościelnej i miłości chrześcijańskiej, bez której zbawion nikt być nie może, stróżem, przyczyną, powodem i zatrzymaniem jest. Bez której niezgoda, rozerwanie i odszczepieństwo panuje i królestwa chrześcijańskie giną […]. Bo które się kolwiek chrześcijańskie państwo i królestwo od tej głowy i jedności Stolicy Piotra św. oddzieliło, nie tylo w rozmaite kacerstwa i niedowiarstwa a zgubę duszną, ale też i w niewolę a rękę pogańską wpadło, abo samo zniszczało. […]
Nie bądźcie jako ci młodsi Grekowie, bracia wasi, którzy tak wielekroć czyniąc zgodę, postanowienia i zjednoczenia z Kościołem Bożym, nigdy nic statecznie nie trzymali, ale odmienni a nieprawi przeciw świętym Zborom, nad umowę, nad prawo, nad przystojność i postanowienie kościelne i Ducha Świętego, niezszywaną sukienkę Chrystusową rozdzielali. […]
Co się innych rzeczy, to jest obrządków kościelnych i zwyczajów nabożeństwa greckiego, które od świętych swoich przodków mają, Słowu Bożemu i wierze świętej nieprzeciwiających się, dotycze, przy tym by się wszystkim zostali, żadnej odmiany nie czyniąc. Bo Kościół Boży rozlicznością (bez sprzeciwności) przybrany jest, jako królowa, w farby szat i kamieni, a pereł rozmaitych. […] A tak się tobie, narodzie Ruski, o twoje nabożeństwa i obrządki greckie bać nic nie potrzeba. W tym zjednoczeniu z Kościołem Bożym nie utracisz ich, ale je ozdobisz i ożywisz sobie na zbawienny pożytek. Bo teraz martwe tobie są, jako i inne dobre uczynki twoje, pożytkuć żadnego nie niosą, ani u Boga odpłaty.
Źródło: Tomasz Kempa, Piotr Skarga a kwestia dialogu katolicko‑prawosławnego w historii i czasach współczesnych, w: „Litteraria Copernicana” 2015, 1 (15), s. 57–59., 3. Fragment aktu unii brzeskiej z 1596 r. My w Bogu tu na synodzie porządnym w Brześciu Litewskim roku Pańskiego 1596 […] w cerkwi św. Mikołaja zebrani, metropolii i władykowie [biskupi] obrzędu greckiego, niżej podpisani, oznajmujem na wieczną pamiątkę, iż […] Kościół Chrystusów mocno stojąc od jednego rządzony i sprawowany był; aby u jednego ciała jedna głowa, w jednym domu jeden gospodarz i szafarz obroków Bożych nad czeladką postawiony rząd i dobro wszystkich obmyślał i tak ten rząd Kościoła Bożego od czasów apostolskich zaczęty trwał po wszystkie wieki; iż wszystkie patryarchie do jednego się potomka Piotra św., papy rzymskiego, zawżdy w nauce wiary i w braniu mocy duchownej i w sądach biskupich i w apelacjach uciekały.
Jako się to z soborów i kanonów abo prawideł Ojców św. pokazuje i nasze słowiańskie pisma, z greckich z starodawna przełożone, dostatecznie to w prawidłach Ojców św. oznajmują i starzy św. Ojcowie Wschodniej Cerkwi to świadczą, którzy tę Piotra św. stolice i zwierzchność a władzę jej nad biskupy wszystkiego świata znają. Niemniej też carogrodzcy [konstantynopolitańscy] patriarchowie, od których ta strona ruska swą wiarę wzięła, tę zwierzchność stolicy rzymskiej Piotra św. długo znali i jej podlegali i od niej błogosławieństwo brali. Od której wielokroć odstępowali, ale się zaś z nią jednali i do posłuszeństwa jej wracali, a ostatnie na concilium abo soborze florenckim roku P. 1439 […] zupełnie się do tego posłuszeństwa wrócili; wyznawając, iż rzymski papa ojcem jest i mistrzem i sprawcą wszystkiego chrześcijaństwa i prawym Piotra św. następcą. Na którym też florenckim soborze był nasz kijowski i wszej Rusi metropolii Isidorus, który to zjednoczenie patriarchiej carogrodzkiej i wszystkich kościołów do niej należących przyniósł i te kraje ruskie w tymże posłuszeństwie i zwierzchności Kościoła rzymskiego utwierdził. Dlaczego królowie polscy, a mianowicie Władysław król polski i węgierski i inni dali przywilej duchowieństwu obrządku greckiego, którym na walnym sejmie wolności im Kościoła katolickiego rzymskiego nadali. Od którego zjednoczenia kościelnego, gdy patriarchowie carogrodzcy odstąpili, a za taki swój grzech odszczepieństwa i rozerwania jedności kościelnej w moc pogańską i turecką wpadli, zaczym wiele błędów i złych postępków ich i zaniechanie dozoru prawego tych krajów ruskich i wiele brzydkiego świętokupstwa nastąpiło, iż się herezje rozsiały i prawie wszystką Ruś opanowały, cerkwie pustosząc i chwałę Bożą psując. My nie chcąc być uczestnikami grzechu tak wielkiego i niewolstwa pogańskiego, które za tym przyszło, carogrodzkich patriarchów i nie chcąc im odszczepieństwa i rozerwania kościelnej św. jedności pomagać i zabiegając spustoszeniu kościołów i zgubie dusz ludzkich przez herezje, które się teraz podniosły, […] roku przeszłego wyprawiliśmy do Ojca św. Klemensa VIII papy rzymskiego posły nasze przewielebne […] – prosząc, aby nas do swego posłuszeństwa, jako najwyższy pasterz Kościoła powszechnego katolickiego, przyjął i od zwierzchności patriarchów carogrodzkich wyzwolił i rozgrzeszył, zachowując nam obrządki i ceremonie kościołów wschodnich greckich, a żadnej odmiany w cerkwiach naszych nie czyniąc. Co iż uczynił i na to swoje przywileje i pisma posłał, rozkazując, abyśmy się na synod zwoławszy, wyznanie wiary św. uczynili i posłuszeństwo stolicy rzymskiej Piotra świętego Klemensowi VIII i jego potomkowi oddali – tośmy dziś na tym Synodzie uczynili […].
Źródło: Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1997, s. 149–150., 4. Książę Janusz I Radziwiłł o wypełnianiu obowiązku nadawania godności duchownych, katolickich i prawosławnych […] jeżeliby […] kościół rzymski w księstwie słuckim, abo cerkiew ruska przez zejście, albo ustąpienie plebana […] wakować będzie tedy ma i powinien będę zespole z Księżną J.M. małżonką swoją inszego człowieka godnego z tejże wiary rzymskiej, abo ruskiej urzędowi duchownemu prezentować, bez omieszkania przestrzegając tego, aby podczas wakancyi we wszelkich dochodach, nadaniach kościołowi i cerkwiom żadnego ubliżenia i ruiny nie było, ale całe wszystko sukcesorowi dostało.
Źródło: Marek Melnyk, Ewangelicko‑prawosławna komunikacja społeczna na ziemiach ruskich w I Rzeczypospolitej (przełom XVI i XVII w.), w: „Studia Religiologica” 2019, t. 52, nr 2, s. 143. , 5. Fragmenty ugody hadziackiej Komisja między Stanami Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego z jednej a Wielmożnym Hetmanem i Wojskiem Zaporoskim z drugiej strony […] w obozie pod Hadziaczem 16 września, roku pańskiego 1658. […] Na którym miejscu Wielmożny Hetman Zaporoski z wojskiem swym […] deklarował się ze wszystkim wojskiem. […]
1. Religia grecka starożytna [prawosławna] […] aby przy swoich prerogatywach i wolnym używaniu nabożeństwa zostawała, […] tak w Koronie Polskiej jako i w Wielkim Księstwie Litewskim […] nie tylko w cerkwiach, ale publicznie […] tak jak nabożeństwa swego publicznie i swobodnie (libere et publica) zażywa obrządek rzymski (ritus romanus). Tejże religii greckiej daje się moc wolnego erygowania cerkwi, zakonów, monastyrów nowych, jako i starych […] naprawiania. […] Panowie zaś świeccy, tak dziedziczni, jako i urzędnicy Jego Królewskiej Mości religii rzymskiej, żadnej jurysdycji mieć nie będą nad duchownymi, świeckimi i zakonnikami religii greckiej, prócz należnego pasterza. […]
W województwie kijowskim dygnitarstwa senatorskie mają być dawane, tylko szlachcie obrządku greckiego […].
Akademię w Kijowie pozwala Jego Królewska Mość i Stany Koronne erygować, która takimi prerogatywami i wolnościami ma się cieszyć […], jako Akademia Krakowska, tą jednak kondycją, aby w tej Akademii żadnych sekt: ariańskiej, kalwińskiej, luterskiej profesorów, mistrzów i studentów nie było. […] Gimnazja, kollegia, szkoły i drukarnie, ile ich potrzebować będą bez trudności stanowić będzie wolno […].
Źródło: Historia. Teksty źródłowe, pod red. S. Sierpowskiego, Warszawa 1998, s. 108–109.
Przedstaw najważniejsze różnice i podobieństwa między Kościołem unickim a prawosławnym.
Wyjaśnij, co zdaniem Konstantego Ostrogskiego osłabiało Cerkiew prawosławną.
Przedstaw swobody religijne zagwarantowane Kozakom w ugodzie hadziackiej.
Unia stała się powodem rozłamu w Cerkwi, jako że bractwa religijne i część duchowieństwa jej nie uznały. Za unią opowiedział się król Zygmunt III Waza i choć nie podjął aktywnych działań w celu zwalczania prawosławia, to jednak do 1609 r. Cerkiew prawosławna działała nielegalnie. Spór załagodził dopiero Władysław IV, zobowiązując się do prowadzenia polityki mającej na celu pogodzenie unitów (katolików obrządku wschodniego) i dyzunitów (prawosławnych). W międzyczasie jednak większość magnaterii i szlachty ruskiej zdążyła już przejść na katolicyzm, a obrońcami prawosławia stali się Kozacy.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj tekst źródłowy, a następnie posiłkując się wiedzą pozaźródłową, wskaż w poniższej tabeli zdania prawdziwe i fałszywe.
Władyka włodzimierski Hipacy Pociej o swoich poglądach religijnych
Prawda jest, znam się do tego i wyznawani ten grzech moj na się, iżem czas niemały był ewangielikiem, bom się z młodości mojej w takiej szkołę uczył, a potem i panu takiemu, gdzie heresia gniazdo swoje miała, czas niemały służył. Ale, żebym arianinem, albo nowokrzczeńcem kiedy być miał, to nigdy nie było, i owszem ariańska i nowokrzczeńska nauka ta mię i od ewangielickiey odegnala, i także wróciłem się do swej starożytnej wiary ruskiej, w którejem się z dziada, z pradziada i z ojca był urodził, mało nie dwudziestu łat przed tym, niżelim został duchownym.Cytat za: Tomasz Kempa, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka” a unia brzeska, w: „Czasy Nowożytne” 1997, t. 11, s. 59.
Przeanalizuj tekst źródłowy, a następnie wykonaj polecenia.
Ustalenia w sprawie dyzunitów na sejmie konwokacyjnym w 1632 r.
Punkta uspokojenia obywatelów korony i wielkiego księstwa litewskiego, narodu ruskiego, religji greckiej będących, przez najjaśniejszego króla […] Władysława […] ad effectationem (do wykonania) wszystkiej rzeczypospolitej przy deputowanych obojga narodów i stanów namówione.Naprzód wolne odprawianie nabożeństwa i sakramentów świętych, administracją cerkwi i poprawiania i onych za wyraźnym konsensem (pozwoleniem/zgodą) J.K.M. murowanie i budowanie, tudzież szpitalów, seminarji, szkół, typografij (drukarń), i wolny do urzędów miejskich przystęp w unji [brzeskiej] nie będącym, we wszystkich miastach i miasteczkach dóbr rzeczypospolitej. Bractwa cerkiewne wszystkie in genere (w rodzaju) którekolwiek dotąd są u nieunitów, także i te, które potem przez nich będą instytuowane (zakładane) z swymi cerkwiami, mają być przy nich w spokojnem posiadaniu i wolnem odprawianiu nabożeństwa. Metropolita kijowski w unii będący ma mieć wolne prawo i tytuł nad wszystką Rusią w unii będącą, i jego sucessorowie, a dobra do metropolji należące przy teraźniejszym księdzu metropolicie, mają zostawać z monasterem Wydobyckim, a po śmierci jego te dobra, które w województwie kijowskim do ś. Zofji należą, mają się do tejże cerkwi ś. Zofji wrócić, albo im odpowiadające od króla J.M. i rzeczypospolitej nadane będą, którato cerkiew świętej Zofji kijowska z poddanymi na placach, tudzież w około niej będącymi przy nieunitach ma zostawać i przy metropolicie sakrę [święcenia] od patrjarchy konstantynopolskiego mającym, który zawsze z pośrodka ślachty narodu ruskiego, według dawnych praw i zwyczajów i obywatelów koronnych i W.X. Litewskiego tejże religji greckiej i nie w unji będących, ma być obierany i od króla J.M. uprzywilejowany, co się i o lwowskim, łuckim, przemyskim, mścisławskim władykach i pieczarskim [monasteru w kijowskiej Ławrze Peczerskiej], także uniowskim [klasztor bazylianów w Uniowie z XIV w.] archimandrytach ma rozumieć.
Cytat za: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, z. 36, Od rokoszu zebrzydowskiego do wojen kozackich, oprac. K. Tyszkowski, Kraków 1923, s. 19.
Słownik
(z łac. humanus – ludzki) prąd umysłowy i kulturalny okresu odrodzenia, przeciwstawiający teocentrycznej kulturze średniowiecznej zainteresowanie człowiekiem i życiem ziemskim
(z gr. patriarches – praojciec, głowa rodu, od patria – rodowód, rodzina, ojczyzna, pater – ojciec + archon – władający) w Kościołach wschodnich najwyższy duchowny dostojnik
(z łac. unitus – zjednoczony) wyznawcy Kościołów wschodnich, które połączyły się z Kościołem katolickim na mocy postanowień unii brzeskiej z 1596 r.; unici zaakceptowali dogmaty katolickie i uznali zwierzchność papieża, ale zachowali liturgię grecką i małżeństwo księży, obchodzili święta według kalendarza juliańskiego
(z łac. disunitus – wynikły z zerwania jedności) wyznawcy religii prawosławnej w Rzeczypospolitej, którzy nie przyjęli unii brzeskiej z 1596 r., oraz Ormianie, którzy odrzucili unię zawartą we Lwowie w 1630 r.; nie uznawali dogmatów katolickich ani władzy papieża