Tolerancja religijna. Konfederacja warszawska

Jednym z postulatów polskich zwolenników reformy religijnej było zwołanie narodowego synodu z udziałem katolików i protestantów. Jego celem miało być wprowadzenie zmian w doktrynie i formach kultu, umożliwiających zawarcie kompromisu między wyznaniami, a w najbardziej skrajnym wypadku – zerwanie z Rzymem.

Król i sejm wobec idei Kościoła narodowego

Zwołania synodu narodowego domagały się zdominowane przez protestantów sejmy w latach 1552 i 1555. Przychylny tej idei był również prymas Jakub Uchański, podejrzewany o sympatyzowanie z reformacją. Przygotowano nawet wyznanie wiary wzorowane na konfesji augsburskiej. Na przeszkodzie stanęli jednak biskupi i król Zygmunt August, bez którego udziału przedsięwzięcie było niewykonalne. Władca postawił warunek, by koncepcja synodu narodowego została najpierw zaakceptowana przez papiestwo, co od początku było mało prawdopodobne. Wysłane do Wiecznego Miasta poselstwa nie uzyskały zgody Stolicy Apostolskiej, a przyjęcie postanowień soboru trydenckiego przez sejm w 1564 r. przekreśliło ideę Kościoła narodowego.

Przedstawiciele wyznań reformowanych w Rzeczypospolitej zdawali sobie sprawę z konieczności współdziałania w obliczu kontrreformacyjnej ofensywy katolicyzmu. Próby doprowadzenia jeśli nie do zjednoczenia, to przynajmniej do współpracy podejmował wybitny reformator religijny, kalwinista Jan Łaski. Dopiero dziesięć lat po jego śmierci, w 1570 r., doszło do zawarcia porozumienia, które zyskało nazwę zgody sandomierskiej. W obliczu kontrreformacji polscy luteranie, kalwini i bracia czescy postanawiali wzajemnie się wspierać, współpracować w zwalczaniu arianizmu oraz rozwiązywać sporne problemy. Nie udało im się natomiast osiągnąć porozumienia w kwestiach teologicznych.

Konfederacja warszawska

W czasach, gdy państwa Europy Zachodniej rozdzierały wojny religijne i prześladowania na tle wyznaniowym, Rzeczpospolita cieszyła się pokojem. Dla szlachty fakt, że w Polsce nie doszło do podobnych okrucieństw, stał się na wiele dziesięcioleci przekonującym dowodem wyższości rodzimego ustroju. Niektórzy historycy zachodni tłumaczą ten fenomen słabością władzy państwowej w Polsce, ale jest to wyjaśnienie bałamutne choćby dlatego, że w tym samym czasie tolerancja religijna panowała także w Turcji, której nie sposób posądzić o brak silnej władzy centralnej. Kluczem do zrozumienia polskiej specyfiki jest datująca się od średniowiecza obecność na naszych ziemiach przedstawicieli innych wyznań i religii: prawosławnych, żydów, a nawet muzułmanów. Takich tradycji brakowało w krajach Zachodu, a nierzadko były one nawet areną krwawych walk z odstępcami.

R1QR7H47RRUU3

Mapa przedstawia sytuację wyznaniową w Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVI wieku. Kolejno wymieniono tereny, na których dominowali: katolicy – Wornie, Birże, Poniewież, Klejdany, Gdańsk, Elbląg, Chełmża, Bydgoszcz, Skoki, Poznań, Bojanowo, Koźminek, Warszawa, Węgrów, Secemin, Kraków, Łańcut, Baranów, Radziejów; prawosławni – Połock, Witebsk, Mohylew, Mińsk, Słuck, Turów, Homeł, Lachowce, Kijów, Winnica, Stanisławów; luteranie – Dropat, Wenden, Ryga, Królewiec, Toruń, Leszno; kalwini – Kowno, Klejdany, Lewartów, Lublin, Raków, Pińczów, Baranów, Łańcut.

Bezpotomna śmierć Zygmunta Augusta w 1572 r. i perspektywa wyboru nowego króla stwarzała niebezpieczeństwo przeniesienia do Polski europejskich konfliktów religijnych. W styczniu 1573 r. podczas sejmu zwołanego do Warszawy w celu opracowania procedury elekcji wyłoniono komisję, która miała przygotować dokument gwarantujący pokój religijny. W jej skład weszli przywódcy ruchu egzekucyjnego: Piotr Zborowski, Hieronim Ossoliński, arianin Mikołaj Sienicki, członek Jednoty Braci Czeskich Rafał Leszczyński oraz katoliccy biskupi Stanisław Karnkowski i Franciszek Krasiński. Komisja opracowała dokument, nazwany konfederacją warszawską, który został następnie przyjęty przez sejm i wpisany między najważniejsze zasady ustrojowe państwa – do Artykułów henrykowskich. Był to akt, w którym szlachta wszystkich wyznań udzielała sobie wzajemnej gwarancji wolności sumienia i zapewniała, że nikt w Rzeczypospolitej nie będzie prześladowany z powodu wyznawanej wiary.

RTNas3kUmz1Jw

IlustracjaIlustracja przedstawia akt konfederacji warszawskiej z 1573 roku. Jest to duża spisana karta pergaminu. Ukazano także pieczęcie głosujących.

Audiobook

W Rzeczypospolitej kompromis międzywyznaniowy przybrał  formę. swobody  praktyk religijnych w miejscach publicznych  Ponieważ jednak religia w epoce reformacji i kontrreformacji rozniecała namiętności tłumów, mniej lub bardziej spontaniczne akty przemocy były nieuniknione, szczególnie w miastach, zamieszkiwanych przez ludność wielu wyznań, a zarazem dających sprawcom zamieszek poczucie anonimowości. Już pod koniec XVI w., za rządów tolerancyjnego Stefana Batorego, w Krakowie, Wilnie, Poznaniu i Lwowie doszło do pierwszych wystąpień antyprotestanckich. Z kolei za panowania sprzyjającego kontrreformacji Zygmunta III Wazy, w 1632 r., sejm, częściowo kierując się chęcią uniknięcia dalszych gwałtów, wydał zakaz budowania świątyń innowierczych w miastach królewskich. Sam król sprzeciwiał się też inicjatywie szlachty, aby uchwalić prawo skierowane przeciw sprawcom tumultów religijnych.

Ciekawostka

Warto wiedzieć

Tumult toruński

R1XMG7G6U4MTG1

Ilustracja przedstawia karykaturę chrześcijańskiego rycerza. Czarno biały rysunek przedstawia mężczyznę próbującego przemówić do zwierząt, w ręku trzyma krzyż i siekierę.

Spośród tumultów, czyli rozruchów na tle religijnym, które miały miejsce w Rzeczypospolitej, szczególnym echem odbił się w Europie tumult toruński z 1724 roku. W efekcie sprzeczki między młodymi katolikami i luteranami wybuchły zamieszki, w trakcie których mieszczanie toruńscy splądrowali jezuickie kolegium. Sprawa została oddana pod sąd królewski i zakończyła się egzekucją dziewięciu uczestników awantury, którzy dopuścili się profanacji szkolnej kaplicy, oraz burmistrza Torunia, uznanego winnym zaniechania interwencji przez miejskich strażników. Tumult toruński wywołał w Europie poruszenie, którego efektem była ciążąca przez dziesięciolecia opinia o Polakach jako fanatykach religijnych. Nie ma powodu bronić okrutnego wyroku, ale warto pamiętać, że w owym czasie katolicy w krajach protestanckich – np. w Anglii czy państwach skandynawskich – nie mieli prawa do swobody kultu. W tolerancyjnych Niderlandach zezwalano jedynie na kult domowy, z Francji wygnano hugenotów, a w Rosji prześladowano zwolenników poglądów niezgodnych z prawosławną ortodoksją, tzw. starowierców.

R1UL7R16SZU7X

Ilustracja przedstawia egzekucję protestantów w Toruniu w 1724 roku. Czarno‑biała rycina pokazuje sytuację odbywającą się na rynku, gdzie na podwyższeniu zabijano ludzi. Wokół zgromadzony jest tłum.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 1

Rozstrzygnij, jaki związek z uchwaleniem aktu konfederacji warszawskiej ma scena przedstawiona na obrazie.

RjQmXBQecuPrW

Ilustracja przedstawia krajobraz obozu wojennego. Widoczny jest namiot przywódcy, wokół znajduje się mnóstwo żołnierzy. Powiewają chorągwie na wietrze. W oddali widać dym.

R1Mr1BGHMBKdC

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zidentyfikuj scenę: w jakich okolicznościach stawiano duży namiot, kim jest osoba w głębi sceny z krzyżem w ręku, kim jest osoba na pierwszym planie, kłaniająca się; jaki nosi strój.

Pokaż odpowiedź

Scena przedstawia elekcja Henryka Walezego; jego wybór na tron zrodził wśród szlachty obawę co do przestrzegania zasad tolerancji religijnej i potrzebę uchwalenia osobnego dokumentu, regulującego tę kwestię.

Słownik