Rzeczpospolita w XVI wieku. Kultura złotego wieku
Kultura polskiego odrodzenia
Renesans, czyli odrodzenie, to epoka, która narodziła się we Włoszech w drugiej połowie XIV w. Charakteryzował ją powrót do idei, wartości i estetyki starożytnej. Dominującym prądem umysłowym renesansu był humanizm, który ma podwójne znaczenie. W ujęciu węższym obejmuje odkrywanie, badanie i rozwijanie tradycji antycznej oraz wiedzy o człowieku, której głównym źródłem były filozofia i literatura. W szerszym znaczeniu humanizm stawia w centrum zainteresowania człowieka i wszystkie aspekty jego życia.
Do krajów leżących na północ od Alp – w tym również do Polski – idee renesansu zaczęły przenikać pod koniec XV w., a rozpowszechniły się w następnym stuleciu.
Opiszesz przejawy rozpowszechniania się idei humanistycznych w Polsce.
Przedstawisz zmiany w polskim szkolnictwie zachodzące w XVI wieku.
Ocenisz wpływy humanistów na rozwój życia umysłowego w Polsce.
Początki humanizmu w Polsce
Rozwój humanizmu i literatury renesansowej w Polsce przypada na koniec wieku XV i wiek XVI, a więc na okres, w którym odrodzenie włoskie weszło już w fazę schyłkową. Z ideami humanizmu najwcześniej zetknęli się Polacy studiujący we Włoszech. Jan Długosz (1415–1480) pobierał nauki w Bazylei, gdzie kolekcjonował dzieła rzymskich historyków. Jan z Ludziska (ok. 1400 – ok. 1460) przywiózł do Polski nie tylko odpisy dzieł antycznych, ale też zdobytą wiedzę i nabyte we Włoszech umiejętności retoryczne, które wykorzystywał w swojej działalności publicznej. Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki utrzymywał zażyłe stosunki z Erazmem z Rotterdamu, a prymas Jan Łaski odkupił od tego ostatniego bibliotekę (pozostawił mu ją jednak w dożywotnie użytkowanie). Dzieła Erazma gorliwie studiował Stanisław Hozjusz (1504–1471) – późniejszy biskup warmiński i kardynał, który z czasem stał się przywódcą reformacji w Polsce.
W 1470 r. przybył do Polski Filippo Buonaccorsi zwany Kallimachem (1437–1496), który popadł w zatarg z papieżem i musiał szukać ocalenia w ucieczce. Swoją opiekę roztoczył nad nim arcybiskup lwowski Grzegorz z Sanoka. Do historii Kallimach przeszedł przede wszystkim jako humanista i piszący w klasycznej łacinie poeta i prozaik. Na cześć swojego protektora i opiekuna napisał dzieło Życie i obyczaje Grzegorza z Sanoka…, utwór będący bardziej próbą nakreślenia wzorca osobowego biskupa‑humanisty niż rzetelnym dziełem biograficznym. Z czasem Kallimach został nauczycielem synów Kazimierza Jagiellończyka i królewskim sekretarzem oraz doradcą.
Buonaccorsiemu przypisuje się również autorstwo zbioru wskazówek politycznych dla monarchy, zatytułowanego Rady Kallimacha (Consillia Callimachi), w którym zalecał wzmocnienie władzy królewskiej w oparciu o mieszczaństwo. W artystycznej spuściźnie Kallimacha znalazły się też epigramaty (krótkie utwory poetyckie), dzieła hagiograficzne (żywoty świętych) i poezja miłosna. Spod jego pióra wyszedł żywot św. Stanisława oraz dzieło historyczne O królu Władysławie, czyli o klęsce warneńskiej. Napisał także sześćdziesiąt utworów miłosnych zaadresowanych do tajemniczej Fanii Swentochy.
Do Polski zawitał również niemiecki humanista i poeta Konrad Celtis (1459–1508). W 1488 r. studiował na krakowskiej Akademii matematykę i astronomię, a sam prowadził pozaakademickie wykłady z retoryki i poetyki. Zasłużył się dla rozwoju polskiej kultury humanistycznej: w Krakowie założył humanistyczne towarzystwo kształcenia wzorowane na rzymskich akademiach: Sodalitas Litteraria Vistulana. Podczas pobytu w Polsce tworzył elegie i ody, w których chwalił urodę Krakowa i okolic, jak również złośliwie komentował nieporządek.
Pobyt Kallimacha i Celtisa w Polsce wpłynął pobudzająco na miejscowe środowisko artystyczne i umysłowe.
Przypomnij sobie, na czym polegała technika drzeworytu.
Zwróć uwagę na epizody z życia codziennego przedstawione na ilustracji.
Jednym z pierwszych rodzimych poetów był Jan z Wiślicy (ok. 1485–1520), który w 1516 r. wydał poemat Bellum Prutenum (Wojna pruska). Najważniejszą część poematu – opis bitwy pod Grunwaldem – wzorował na Wergiliuszu.
Dramat renesansowy w Polsce
Wczesnorenesansowy dramat polski był kontynuacją tradycji średniowiecznej. Najczęściej graną sztuką teatru ludowego w Polsce była Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim – misterium, którego autorstwo przypisuje się Mikołajowi z Wilkowiecka.
Mikołaj z Wilkowiecka (? – 1601) był starannie wykształconym zakonnikiem i prowincjałem paulinów. Pisał również kazania i pisma hagiograficzne.
Stosunkowo późno pojawił się polski moralitet, czyli utwór o charakterze moralizująco‑dydaktycznym. Do tego gatunku należą dzieła Mikołaja Reja Kupiec oraz Marcina Bielskiego Komedyja Justyna i Konstancyjej. Ta ostatnia przedstawia walkę cnót i występków.
W XVI w. – stuleciu gorących polemik religijnych i politycznych – bardzo popularną formą stały się dialogi. W połowie XVI w. ukazała się znana obecnie tylko z fragmentów Rozprawa krótka a prosta o niektórych ceremoniach a ustawach kościelnych teologa Jana Seklucjana. Wyszła ona z kręgów protestanckich, dlatego przedstawiona w nim dyskusja między prezentującym idee reformacyjne studentem a katolickim księdzem kończy się zwycięstwem tego pierwszego. Przeciwstawny pogląd ukazuje wydana mniej więcej w tym samym czasie Rozmowa nowa niektórego Pielgrzyma z Gospodarzem o niektórych ceremoniach kościelnych… autorstwa Stanisława ze Szczodrkowic Morawickiego. Oba te dzieła kunsztem przewyższa jednak utwór zatytułowany Rozmowy Dworzanina z Mnichem humanisty, historyka i dyplomaty Marcina Kromera. Celem Kromera była obrona katolicyzmu przed zarzutami ze strony zwolenników reformacji. Rozmowa pierwsza zawiera zarzuty Dworzanina przeciw Kościołowi. W rozmowie drugiej zaczyna się zarysowywać przewaga argumentów Mnicha, które ostatecznie przekonują Dworzanina w części czwartej.
Szczytowym osiągnięciem polskiego dramatu renesansowego jest Odprawa posłów greckich pióra Jana Kochanowskiego. Jej motyw przewodni stanowi znany z Iliady Homera grecki mit o wojnie trojańskiej. Prapremiera Odprawy posłów greckich odbyła się w Jazdowie pod Warszawą w 1578 r., podczas uroczystości weselnych kanclerza Jana Zamoyskiego i jego drugiej żony Krystyny Radziwiłłówny w obecności pary królewskiej – Stefana Batorego i Anny Jagiellonki.
Z twórczością dramaturgów antycznych polscy czytelnicy i widzowie mogli się zapoznać dzięki ich polskim wydawcom. W pierwszej połowie XVI w. wyszło w Polsce kilkanaście wydań Terencjusza. Z Eurypidesa na język polski przetłumaczono Hekubę, a w przekładzie łacińskim wydano Ifigenię w Aulidzie. Publikowano również dzieła Seneki.
W Polsce występowały wszystkie rodzaje sceny teatralnej: symultaniczna, terencjuszowska i sukcesyjna. W konwencji sceny symultanicznej prawdopodobnie była wystawiana Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim, natomiast scenę terencjuszowską stosował wczesnohumanistyczny teatr szkolny. Projekty włoskiego architekta Sebastiana Serlia były natomiast znane w Polsce z jego opracowań.
Animacja - Wczesnorenesansowy dramat polski
Zapoznaj się z animacją i wykonaj kolejne polecenia.
Wyjaśnij, na czym polega różnica między sceną symultaniczną a poznanym wcześniej teatrem antycznym. Wyjaśnij, dlaczego sceny symultaniczne były popularne w średniowieczu i początkach odrodzenia.
Jakie znaczenie dla rozwoju teatru renesansowego miał postęp naukowy i techniczny?
Język i komunikacja
Humaniści przywiązywali ogromną wagę do języka. W Polsce, podobnie jak w innych krajach z kręgu cywilizacji zachodniej, nastąpiło odrodzenie łaciny klasycznej. Jej pozycja w nauce i polityce pozostawała niezachwiana. Po części było to spowodowane niedostatecznym rozwojem wyspecjalizowanej terminologii filozoficznej i naukowej w języku polskim. Poza tym język łaciński pozostał językiem dyplomacji i uczonych. Każdy z nich musiał biegle się nim posługiwać, jeśli chciał na bieżąco czerpać z dorobku innych uczonych i pragnął wnieść własny wkład w rozwój nauki.
Rozkwit łaciny klasycznej nie zahamował jednak rozwoju języka polskiego, który w XVI w. stał się językiem literackim. Najwcześniej tworzono w nim literaturę piękną – poezję, dramat, opowieści epickie. Nieco później i w mniejszym stopniu znalazł zastosowanie w literaturze publicystycznej i polemicznej. Sprzyjała temu rosnąca temperatura sporów politycznych i religijnych, związanych z szerzeniem się ruchu egzekucyjnego i reformacji.
Do rozkwitu piśmiennictwa w Polsce przyczynił się też rozwój drukarstwa. Pierwsze drukarnie na ziemiach polskich powstały w 1475 r. w Krakowie. Z początku nie miały wielu zamówień, drukowały głównie książki na potrzeby kościelne. W 1503 r. powstała drukarnia Jana Hallera, w której w 1508 r. wydano pierwszą polską książkę, była to Historia męczeństwa Jezusa. Z czasem poszerzał się krąg czytelników i rosła liczba drukarni. Szacuje się, że w ciągu XVI stulecia polskie drukarnie wypuściły ok. 3,5 mln egzemplarzy książek i innych rodzajów druków.
Szkolnictwo
Najważniejszą placówką edukacyjną w Polsce nadal pozostawała Akademia Krakowska. Zatrudnieni w niej uczeni już w XV w. żywo interesowali się kulturą humanistyczną Włoch i antykiem. Do programów wydziału sztuk wyzwolonych wprowadzano takich autorów jak Wergiliusz, Owidiusz, Horacy, Terencjusz. W ostatnich latach XV stulecia wykłady gościnne dla krakowskich studentów wygłaszali humaniści tej miary co Kallimach i Celtis, a wśród jej wychowanków znaleźli się tacy przyszli humaniści jak Mikołaj Kopernik, Andrzej Frycz Modrzewski, Stanisław Hozjusz i Jan Dantyszek. Wprawdzie w pierwszej połowie XVI w. na skutek oporu konserwatywnej części profesury oraz hierarchów kościelnych zainteresowanie humanizmem na krakowskiej uczelni osłabło, ale nie wygasło całkowicie.
Ważnym wydarzeniem było utworzenie w Poznaniu przez biskupa Jana Lubrańskiego w 1519 r. akademii. Akademia Lubrańskiego posiadała bogatą bibliotekę, a od 1689 r. również własną drukarnię. W 1544 r. powstał protestancki uniwersytet w Królewcu, który szybko stał się ważnym ośrodkiem życia umysłowego.
Ostatnim wielkim renesansowym przedsięwzięciem było utworzenie w 1594 r. przez kanclerza Jana Zamoyskiego akademii w Zamościu. W tym ważnym przedsięwzięciu fundatora wspierał poeta Szymon Szymonowic, który pozyskał dla nowej uczelni wybitnych wykładowców oraz zorganizował bibliotekę i drukarnię.
Druga połowa XV i XVI stulecie to również szybki rozwój szkolnictwa parafialnego, np. w archidiecezji gnieźnieńskiej w drugiej połowie XV w. liczba szkół wzrosła z 253 do 617 i na początku XVI w. cztery szkoły przypadały na dziewięć parafii. Przyczyniło się to do znacznego wzrostu liczby osób piśmiennych.
Renesansową nowością były gimnazja. Nazwy tej używano na określenie humanistycznej szkoły średniej, w której główny nacisk kładziono na naukę wymowy i języków klasycznych. W Polsce gimnazja powstawały niejako w opozycji do już nazbyt w tym czasie konserwatywnej Akademii Krakowskiej. W Gdańsku i Toruniu utworzono gimnazja o wyraźnie mieszczańskim charakterze, a w 1558 r. w Pińczowie gimnazjum kalwińskie. Szkoły innowiercze pojawiły się również w Krakowie, Secyminie, Łańcucie i Lubartowie.
Przeciwwagę dla szkolnictwa innowierczego miały stanowić kolegia jezuickie, pierwsze zostało utworzone w 1564 r. w Braniewie przez biskupa Stanisława Hozjusza. W kolegiach jezuickich panował wysoki poziom nauczania, program nawiązywał do myśli humanistycznej i idei odnowy Kościoła. Nauczanie było w nich bezpłatne, dzięki czemu dostęp do nich mieli również uczniowie niezamożni i nieszlacheckiego pochodzenia.
Trenuj i ćwicz
Spośród wymienionych postaci wybierz te, których dotyczą informacje zamieszczone w tabeli, i umieść je we właściwej rubryce.
Wskaż zdania prawdziwe i fałszywe.
Uzupełnij zdania.
Na podstawie zamieszczonych poniżej danych statycznych i wiedzy własnej wskaż przyczyny zachodzących od XV do końca XVI w. zmian w procentowym udziale pochodzenia społecznego przedstawicieli trzech stanów w gronie pisarzy.
Pisarze polscy
Okres | Ogółem | Ogółem – w % – pisarze | ||||
z wykształceniem | duchowni | szlachta | mieszczanie | |||
krajowym | zagranicznym | |||||
XV w. | 43 | 77* | 46* | 88 | 33 | 67 |
1501–1550 | 66 | 62 | 35 | 71 | 33 | 67 |
1551–1600 | 154 | 46 | 49 | 43 | 61 | 39 |
Indeks dolny * Suma składników przekracza 100%, ponieważ pisarze posiadający wykształcenie krajowe i zagraniczne liczeni są podwójnie.
> Za: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, Warszawa 2003, s. 140. Indeks dolny koniec* Suma składników przekracza 100%, ponieważ pisarze posiadający wykształcenie krajowe i zagraniczne liczeni są podwójnie.
> Za: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, Warszawa 2003, s. 140.
Na podstawie danych statystycznych scharakteryzuj zmiany, jakie zaszły w zainteresowaniach mieszczan w świetle tematyki zbiorów bibliotecznych tej grupy społecznej między drugą połową XVI a pierwszą połową XVII w.
Tematyka książek | Druga połowa XVI w. | Pierwsza połowa XVII w. |
książki – w odsetkach | ||
Ogółem | 100,0 | 100,0 |
Religijna | 33,5 | 33,4 |
Humanistyczna | 33,5 | 28,7 |
Medyczna | 10,1 | 4,7 |
Prawnicza | 7,4 | 19,4 |
Historyczna | 5,1 | 8,5 |
Astronomiczna | 3,7 | 1,7 |
Słowniki | 2,0 | 0,8 |
Matematyczne | 1,0 | 0,6 |
Inne | 3,7 | 2,2 |
Indeks dolny Za: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, Warszawa 2003, s. 138. Indeks dolny koniecZa: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, Warszawa 2003, s. 138.
Przeczytaj tekst źródłowy i na podstawie jego treści rozstrzygnij, jaki model edukacji preferuje jego autor: scholastyczny czy humanistyczny. Uzasadnij odpowiedź.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i na podstawie jego treści rozstrzygnij, jaki model edukacji preferuje jego autor: scholastyczny czy humanistyczny. Uzasadnij odpowiedź.
Rady Piotra Illicino ze Sieny w kwestii reformy szkolnictwa polskiegoWiesz, jak przychylnie i łaskawie królowie Polski patrzą na mędrców i uczonych; ty jesteś tej przychylności najlepszym przykładem, bo gdybyś nie był mądry i roztropny, nie byłbyś biskupem ani kanclerzem królestwa, które to godności wyłącznie dzięki swej cnocie uzyskałeś. W związku z Twoją pilnością i staraniem na tych obu urzędach wykazywanych jedno chcę powiedzieć: Ustal dla doktorów i magistrów najsłuszniejsze metody nauczania, nakaż wszystkim, by wykładali rzeczy najlepsze (jak zaleca Kwintylian), nie pozwalaj czytać autorów marnych i niedorzecznych, odrzuć błahostki i brednie, każ pominąć barbaryzmy. Niech zamilkną wykładowcy ksiąg pospolitych. Niech będą wykładane wyłącznie dzieła autorów najgodniejszych – Platona, Arystotelesa, Isokratesa, Demostenesa, Ksenofonta, Homera, Hezjoda, Sofoklesa, Cycerona, Wergiliusza, Salustiusza, Cezara i innych im podobnych.
Źródło: Rady Piotra Illicino ze Sieny w kwestii reformy szkolnictwa polskiego, [w:] Teksty źródłowe do dziejów wychowania. Odrodzenie, t. 3, oprac. S. Możdżeń, Kielce 1993, s. 49–50.
Oceń, czy termin „gramatyka” w źródle B został użyty w tym samym znaczeniu co w źródle A. Uzasadnij odpowiedź, odnosząc się do obu źródeł.
Źródło A
Mowa o pochwale filozofii (1539)Jeśli zaś pragniemy przyjrzeć się dokładnie członkom tak wielkiego ciała, najpierw spójrzmy na naukę dotyczącą piśmiennictwa – literatury, nazwanej tak od liter, które strzegą swoich dźwięków i oddają je jak powierzony depozyt. Po grecku zwie się ona gramatyka. Jest to matka i żywicielka wszystkich innych nauk. Nasycony jej mlekiem znajdzie otwarte podwoje do wszelkich innych sztuk. […] Gramatyka bowiem należy do tego typu nauk, że jeśli nie da ona przyszłemu mówcy trwałych fundamentów, zawali się wszystko, co potem zechcielibyśmy budować. Jest ona niezbędna dla dzieci, miła dla starców. Ona jedna ze wszelkiego typu nauk więcej zamyka w sobie wysiłku niż zewnętrznych pozorów uczoności. Dlatego też w dawnych czasach krytycy i imperatorzy autorów chętnie używali tego imienia. Angelo Poliziano w utworze Czarownica nazywa ich gramatykami, twierdząc, że ich zadaniem jest zbadać i objaśnić wszelki rodzaj piśmiennictwa: poetów, historyków, mówców, filozofów, lekarzy, prawników. Lecz nasze pokolenie, mało obeznane ze starożytnością, dla gramatyki przeznaczyło bardzo wąski zakres. Natomiast niegdyś, w starożytnych czasach, stan ten cieszył się tak wielką powagą, że cenzorami i sędziami wszystkich pism byli wyłącznie gramatycy. Ich też właśnie dlatego nazywano krytykami. Przeto nie tylko wiersze zaznaczali (jak to określa Kwintylian) ołówkiem cenzora, lecz również i księgi, które w ich przekonaniu były nieautentyczne, pozwalali sobie usuwać, tak jak z rodziny wyrzuca się podrzutki. Ponadto jednych autorów ustawiali w określonym porządku, innych w ogóle wyłączali z liczby pisarzy.
Źródło: Jerzy Liban z Legnicy, Mowa o pochwale filozofii (1539), [w:] Materiały źródłowe do historii kultury. Odrodzenie, oprac. M. Demska-Trębaczowa, Warszawa 1981, s. 162.
Źródło B
Historia literatury polskiej. RenesansGramatyka polska Statoriusa wyszła w roku 1568 u Wirzbięty w Krakowie […]. Źródłem przykładów dla polskiej gramatyki w znacznej części jest Rejowy Wizerunk w wydaniu z roku 1558.
W dedykacji swej gramatyki Stojeński twierdzi, że w języku polskim są określone i stałe prawa gramatyczne, dzięki którym nauka tego języka staje się nietrudna i przyjemna.
Źródło: Jerzy Ziomek, Historia literatury polskiej. Renesans, Warszawa 1980, s. 56.
Przeczytaj fragmenty dwóch opracowań naukowych, a następnie porównaj poglądy obu historyków na temat przyczyny rozpowszechniania się języka polskiego w piśmiennictwie.
Zapoznaj się z fragmentami dwóch opracowań naukowych, a następnie porównaj poglądy obu historyków na temat przyczyny rozpowszechniania się języka polskiego w piśmiennictwie.
Dogonić EuropęPopularyzacja języka polskiego przez piśmiennictwo pierwszej połowy XVI w. łączyła się z paroma zjawiskami. Druki przestały służyć wyłącznie potrzebom środowiska kościelnego, szkolnego czy naukowego. Publikowano przecież wówczas przepisy prawne, dokumenty i konstytucje sejmowe (pierwsze z nich wydał Jan Łaski w swoich Statutach w 1506 r.), mowy i listy, poezję humanistyczną. Oprócz nich pojawiły się również teksty literackie niższych lotów, a później pisma polemiczne, modlitewniki, kazania, historie, kroniki itp. Od 1543 r. tylko po polsku drukowane były konstytucje sejmowe, polszczyzna dominowała w urzędowaniu i zapisach sądów szlacheckich oraz wiejskich (czyli chłopskich w tym okresie), potem spolonizowała się dokumentacja gospodarcza i skarbowa.
Źródło: Andrzej Wyczański, Dogonić Europę, Kraków 1987, s. 41–42.
Polska w czasach nowożytnych (1501–1795)Tym niemniej już około połowy XVI wieku język polski zaczął dominować w życiu publicznym. Świadectwem tego jest m.in. fakt drukowania od połowy wieku uchwał sejmowych po polsku, a także coraz częstsze występowanie przeciw łacinie w sądach. […]
Autorom zaczynało zależeć na dotarciu do możliwie licznych czytelników. Starali się więc pisać po polsku. […] W XVI wieku, jak twierdzi Teresa Skubalanka, zaczął wykształcać się polski styl naukowy wraz z naukową, oczywiście w początkowym stadium, terminologią.
Źródło: Jerzy Topolski, Polska w czasach nowożytnych (1501–1795), Poznań 1999, s. 123.
Słownik
technika graficzna zaliczana do druku wypukłego oraz odbitka uzyskana tą techniką
(z gr. epigramma – napis) krótki, zazwyczaj lekki i dowcipny utwór poetycki, zakończony wyrazistą puentą, często o charakterze satyrycznym lub refleksyjnym
(z łac. epitaphium – oracja pogrzebowa) literacki zwięzły napis nagrobny, najczęściej wierszowany, także utwór żałobny
(z gr. hagios – święty + graphein – pisać) dział piśmiennictwa chrześcijańskiego obejmujący żywoty świętych
(z łac. humanus – ludzki) termin oznaczający nurt umysłowy, który polegał na odrodzeniu znajomości języków i literatury klasycznej oraz przyznaniu człowiekowi miejsca w centrum zainteresowania kultury
rodzaj ukształtowania przestrzeni scenicznej, charakteryzujący się zamknięciem pomostu scenicznego ścianą zbudowaną z łuków oddzielających zasłonięte kurtynami wejście do 3‑5 mniejszych scen wewnętrznych
rodzaj ukształtowania przestrzeni teatralnej, stosowanej w średniowiecznych widowiskach misteryjnych, składający się z szeregu różnych miejsc akcji ukazanych równocześnie obok siebie jako odrębne elementy dekoracji (tzw. mansjony)
modelu przestrzeni teatralnej usytuowanej w odrębnym, całkowicie zadaszonym budynku, w którym miejsce akcji ukazywane jest oddzielne dla każdej kolejnej sceny przy pomocy dekoracji zmiennych
przedmioty wykładane w szkołach starożytnego Rzymu i w średniowiecznej Europie; dzieliły się na dwa stopnie: trivium (obejmujące gramatykę, retorykę, dialektykę) i quadrivium (obejmujące arytmetykę, geometrię, muzykę i astronomię)