Rzeczpospolita w XVI wieku. Kultura złotego wieku
nie jestem królem waszych sumień.
Renesans w Polsce. Związki z reformacją i renesansem europejskim
Idee renesansu, inspirowane antyczną filozofią, sztuką i literaturą, w ciągu życia kilku pokoleń nieodwracalnie zmieniły Europę. Zamiast średniowiecznego uniwersalizmu, podporządkowującego całość ludzkiego życia Bogu i religii, pojawił się antropocentryzm i indywidualizm.
Ruch reformacji, piętnujący nadużycia kleru w Kościele katolickim, rozbił jedność wspólnoty. Łacińskojęzyczna Europa zaczęła się wewnętrznie różnicować, a rozpowszechnienie druku sprzyjało upowszechnieniu języków narodowych.
Rzeczpospolita, będąca w XVI w. jednym z największych i najpotężniejszych państw kontynentu, czynnie uczestniczyła w tych procesach. Przez pewien czas pozostawała oazą spokoju i tolerancji obok ogarniętych szaleństwem wojny religijnej państw zachodu. Schronienie i bezpieczny dom znajdowali tu wypędzeni ze swych ojczyzn innowiercy, m.in. niderlandzcy anababtyści‑mennonici, którzy potem przyczynili się m.in.do rozwoju Żuław, czy bracia czescy, zasłużeni w rozwoju nauki.
Wyjaśnisz, jakie były najważniejsze przyczyny reformacji.
Omówisz rozwój idei protestanckich w XVI‑wiecznej Rzeczpospolitej.
Wymienisz najważniejszych polskich myślicieli renesansu, którzy inspirowali się reformacją.
Ocenisz wpływ reformacji na polską kulturę i tradycję.
Od renesansu do reformacji
Określenie „renesans” pochodzi od francuskiego słowa renaissance, które pojawiło się za sprawą dwóch historyków: Jules’a Micheleta i Jakoba Burckhardta dopiero w połowie XIX wieku. Prawdopodobnie pierwszy użył jej historiograf Giorgio Vasari w połowie wieku XVI. Występująca wymiennie polska nazwa tej epoki - „odrodzenie”, jest wiernym tłumaczeniem francuskiego słowa renaissance.
Za początek renesansu przyjmuje się symboliczne daty upadku Konstantynopola, końca wojny stuletniej (oba wydarzenia z 1453 r.) czy odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba (1492 r.). Jednak przejście od średniowiecza do renesansu, szczególnie w jego kolebce, czyli we Włoszech, oraz we Francji odbywało się płynnie; np. w sztukach pięknych długo panowała forma mieszana między sztuką gotycką i renesansową (styl gotycko‑renesansowy).
Bardziej ostre granice między kulturą renesansową i średniowieczną pojawiają się w krajach, w których pojawia się on później, szczególnie w Niemczech. W tym kraju za datę początkową przyjmuje się wystąpienie Marcina Lutra, mnicha augustiańskiego, z jego 95 tezami przybitymi 31 października 1517 r. w przedsionku kościoła zamkowego w Wittenberdze. Luter nawoływał do reformy Kościoła rzymskokatolickiego, sprzeciwiając się m.in. sprzedawaniu odpustów. Wobec braku porozumienia z papiestwem jego wystąpienie doprowadziło do podziałów w kościele, trwających do dziś.
Wpływy reformacji w Rzeczypospolitej
Nauki Lutra dotarły do Rzeczypospolitej już na początku lat 20. XVI w. i szybko zyskały zwolenników głównie wśród niemieckojęzycznej ludności miast Prus Królewskich, Wielkopolski i Śląska. Początkowo król Zygmunt Stary przeciwstawiał się tym ideom, pisząc w wydanym w 1523 r. edykcie, że każdy, kto by owe dzieła luterskie wprowadzał, sprzedawał, kupował, czytał; albo zasady Lutra głosił, bronił lub pochwalał, aby prócz spalenia samychże książek, on także śmiercią na stosie i konfiskatą dóbr wszystkich ukarany został*.
Indeks dolny *Akta Synodów Różnowierczych w Polsce (1550‑1559), oprac. Maria Sipayłło, 1966, Warszawa. Indeks dolny koniec*Akta Synodów Różnowierczych w Polsce (1550‑1559), oprac. Maria Sipayłło, 1966, Warszawa.
Jednak potęga gospodarcza takich ośrodków jak Gdańsk, Toruń czy Elbląg sprawiła, iż kolejny władca - Zygmunt II August – był zmuszony w latach 1556‑57 do rozszerzenia przyznanej im wcześniej autonomii również na sprawy wyznaniowe. Jednocześnie coraz popularniejszy wśród polskiej szlachty stawał się nowy odłam reformacji - kalwinizm. Zdobywał on zwolenników również dzięki temu, że przyznawał świeckim decydujący wpływ na sprawy kościelne.
Choć za ruchem reformacyjnym w (także w jego luterańskiej odmianie) opowiedziała się zaledwie szósta część szlachty, była to jednak elita, kształcona na uniwersytetach i przodująca w walce o egzekucję dóbr i egzekucję praw – działania wymierzone zarówno w magnaterię świecką, jak i duchowną. Ona to domagała się udziału księży w podatkach na rzecz obrony państwa, zniesienia sądownictwa duchownego nad świeckimi i likwidacji dziesięcin. Sukcesy ruchów reformacyjnych w Polsce zbiegły się z rozwojem przywilejów szlachty, do których zaczęto zaliczać także prawo wyznawania przez nią dowolnie obranej religii. Ostateczną jego akceptację uzyskano w akcie konfederacji warszawskiej w 1573 roku.
Zasługi w kulturze polskich ewangelików
Na tle Europy Zachodniej sytuacja wyznaniowa w Polsce wyglądała nieco lepiej. Polscy innowiercy cieszyli się prawami zagwarantowanymi aktem konfederacji warszawskiej, choć z czasem bywały one kwestionowane przez radykalnych katolików. Formalnie jednak, aż do utraty niepodległości w 1795 r., akt konfederacji był prawem, którego przestrzegać zobowiązywał się każdy z władców podczas koronacji. Innowiercy brali też czynny udział w debacie publicznej, tworząc najsłynniejsze dzieła epoki.
Mikołaj Rej, powszechnie określany jako „ojciec literatury polskiej” poeta i prozaik epoki renesansu, a także poseł na Sejm I Rzeczypospolitej i teolog, był kalwinem (choć doszedł do tego wyznania poprzez luteranizm). Andrzej Frycz Modrzewski, który sprowadził do Polski bibliotekę najważniejszego myśliciela epoki, Erazma z Rotterdamu, wprawdzie przyjął niższe święcenia kapłańskie jako katolik, ale pod koniec życia zbliżył się do radykalnego skrzydła polskich protestantów – braci polskich.
Światłe idee Frycza Modrzewskiego znacznie wyprzedziły epokę - postulował on oparcie państwa na sprawiedliwym prawie i sądach, którym podlegać miał, w szczególnym przypadku, nawet król. Jego traktat Commentariorum de Republica emendanda czyli O naprawie Rzeczypospolitej, wydany w 1551 r. w Krakowie, czytano całej ówczesnej Europie; szybko też został przetłumaczony na język niemiecki, francuski, hiszpański i rosyjski.
W XVI‑wiecznej Rzeczpospolitej pod osłoną szlacheckich oraz magnackich protektorów powstawały protestanckie szkoły, zbory i drukarnie. W 1554 r. odbył się w Słomnikach (Małopolska) pierwszy synod Kościoła kalwińskiego; jego przywódcom nie udało się jednak doprowadzić do zjednoczenia wszystkich odłamów protestantyzmu. Już w pierwszej połowie XVI w. pojawili się w Polsce wygnani z ojczyzny niderlandzcy anabaptyści (mennonici), którzy zasłużyli się m.in. w zagospodarowaniu Żuław Wiślanych. Z kolei po 1548 r. w Wielkopolsce zaczęli osiadać wypędzeni ze swojego kraju bracia czescy.
Na tle konfliktów dogmatycznych i społecznych doszło w latach 1562–65 do rozłamu wśród zwolenników kalwinizmu. Pod wpływem ideologii włoskich antytrynitarzy powstał Kościół braci polskich (przez przeciwników zwanych arianami), za którymi opowiedziała się znaczna część intelektualnej elity protestantyzmu. Wykluczenie polskich antytrynitarzy z sandomierskiej zgody w 1570 r., uchwalonej przez kalwinistów oraz braci czeskich, a naśladowanej w innych krajach protestanckich Europy, nadszarpnęło pozycję polskiej reformacji oraz osłabiło szanse stworzenia Kościoła narodowego.
Protestantyzm spotkał się z całkowitą niemal obojętnością wśród ludności wiejskiej, zyskał zaś zwolenników w takich miastach Korony jak Kraków, Poznań czy Lublin. Na przełomie XVI i XVII w., już w czasach kontrreformacji, doszło w nich do stopniowej likwidacji zborów różnowierców; czasem towarzyszyły temu napady na ich sklepy i domy. Tumulty religijne stanowiły przejaw anarchizacji życia publicznego, a także wynik nieuchwalenia przez sejm (w którym znowu przeważać zaczęli katolicy) przepisów wykonawczych do postanowień konfederacji warszawskiej. Jej zdecydowanym przeciwnikiem był król Zygmunt III Waza, pozostający pod silnym wpływem jezuitów, z Piotrem Skargą na czele.
Dopiero jednak po wojnach połowy XVII w. (okres tzw. potopu), gdy Rzeczpospolita z trudnością uniknęła podziału między niekatolickich sąsiadów, Kościołowi katolickiemu udało się częściowo przekreślić postanowienia konfederacji warszawskiej: w 1658 r. sejm skazał braci polskich na banicję, dziesięć lat później zabronił odstępstwa od katolicyzmu, który zresztą — nawet w okresie największych triumfów reformacji — nie przestał być wyznaniem panującym.
Protestantyzm wpłynął pozytywnie na rozwój polskiej kultury, przyczyniając się m.in. do rozkwitu narodowego piśmiennictwa. Towarzyszył temu rozwój drukarni, wydających Pismo Święte oraz utwory polemiczne w języku polskim.
Różnowiercy stworzyli sieć szkół średnich, z najważniejszymi akademiami braci polskich w Rakowie i braci czeskich w Lesznie oraz gimnazjami luterańskimi w Toruniu i Gdańsku. W Lesznie wykładał wybitny pedagog Jan Ámos Komenský, należący do sporej rzeszy imigrantów wyznaniowych, którzy jeszcze w pierwszej połowie XVII w. przybywali do Rzeczypospolitej z Czech oraz Niemiec, znajdując w niej bezpieczny azyl.
Wpływy renesansowej sztuki w Polsce
Okres renesansu to złoty wiek polskiej kultury. Rozwijała się nauka (wkład m.in. Mikołaja Kopernika – odkrycie systemu heliocentrycznego) i literatura, ale Polska nie ustępowała reszcie Europy choćby w dbałości o wprowadzanie nowych architektonicznych założeń. Zygmunt Stary zadbał o rozbudowę Zamku Królewskiego na Wawelu, który stał się wzorcowym przykładem polskiej architektury renesansowej. Dwór królewski odwiedzali też włoscy humaniści i artyści, których sprowadzała pochodząca z Italii królowa Bona. Magnackie rody inwestowały w modernizację (albo budowę od podstaw) swoich siedzib, np. w Czersku, Golubiu czy Gniewie. Rozwijały się miasta, zwłaszcza Poznań, Gdańsk, Kalisz oraz Sandomierz – powstawały zdobne mieszczańskie kamienice i ratusze, a także liczne kościoły.
Najsłynniejszym przykładem renesansowego polskiego miasta (będącego jednocześnie odzwierciedleniem ideałów humanizmu) jest Zamość, założony przez kanclerza Jana Zamojskiego. Jego budowa rozpoczęła się w 1579 r. według projektu wybitnego Włocha Bernarda Morando. Powstało miasto nawiązujące do idei miasta doskonałego, z przestronnym Rynkiem Wielkim (i mniejszymi rynkami), pięknym ratuszem oraz Pałacem Zamoyskich. Kanclerz założył tam również świecką Akademię Zamojską, która zapewniała synom szlacheckim i mieszczańskim edukację na wysokim poziomie.
Wirtualny spacer - poznaj renesansową architekturę w Polsce
Zapoznaj się ze spacerem po zamku w Krasiczynie. Następnie wykonaj poniższe polecenia.
Na podstawie multimedium wymień cechy polskiej architektury renesansowej. Wyjaśnij, czym różniła się ona od południowoeuropejskiej.
Wymień elementy, które nawiązują do architektury antycznej.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj poniższe ilustracje przedstawiające zabytki architektury w Polsce, a następnie wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z opisami poniższych ilustracji przedstawiających zabytki architektury w Polsce, a następnie wykonaj polecenie.
Źródło A
Źródło B
Źródło C
Źródło D
W okresie renesansu powstało w Polsce wiele tekstów inspirowanych reformacją. Przeanalizuj poniższe dwa fragmenty i wykonaj polecenia.
Źródło A
Fragment wypowiedzi Pawła z Wizny[...] trzeba się pilno Panu Bogu modlić i samym się do tego mieć, aby się jaki błąd między nami nie utaił [...]. poddane niektórzy bracia trzymają, a niektórzy niewolną czeladź [służba] dotąd mają i w niewoli ją przeciw Bożemu słowu dzierżą [...] Bo jak tak rozumiem i tak wierzę, iż się wiernemu nie godzi mieć poddanych, a daleko mniej [jeszcze bardziej niewolników] i niewolnic; gdyż to jest rzecz pogańska panować nad swoim bratem, potu jego abo raczej krwie używać. Ano Pismo Święte jaśnie świadczy, że Bóg z jednej krwie uczynił wszytek rodzaj człowieczy; wedle czego wszytcy jesteśmy sobie równi, bo jeśliśmy wszytcy z jednej krwie, tedyśmy wszytcy sobie bracia, a jakoż może brat nad bratem panować? Jako może tego potu używać?
Źródło: Fragment wypowiedzi Pawła z Wizny. Cytat za: Wybór tekstów źródłowych do historii Kościoła, cz. 2, Nowożytność i czasy najnowsze, oprac. I. Wilczyński, Wyd. Rys, Poznań 2007, s. 84-85.
Źródło B
Fragment dramatu pt. KupiecA toć jest nasza nadzieja:
mając tego Dobrodzieja,
iż nie może zginąć marnie,
Kto się jeno k Niemu garnie.
A ten ci jest jedyny Pan,
ten jeno wszytki zbawi sam:
toć jest biskup, papież i król,
ten cielesny i duszny ból
gdy jedno ujrzy, wnet zgadnie,
a uzdrowi, gdy chce, snadnieŹródło: Fragment dramatu pt. Kupiec, dostępny w internecie: polona.pl.
Słownik
(gr. anthropos – człowiek i łac. centrum – środek) – pogląd filozoficzny i religijny, zgodnie z którym człowiek stanowi centrum i cel Wszechświata; prekursorami antropocentryzmu poznawczego byli sofiści, od ich przedstawiciela – Protagorasa (480‑410 p.n.e.) pochodzi określenie: „człowiek jest miarą wszechrzeczy”
nauka teologiczna Ariusza (zm. w 336 r.) dotycząca natury związku Ojca i Syna w chrześcijańskiej doktrynie Trójcy Świętej, zapoczątkowana w Aleksandrii w IV w.; odrzuca dogmat Trójcy Świętej
(z łac. Humanus – ludzki) główny prąd intelektualny epoki renesansu, narodził się w XV wieku we Włoszech, ale jego korzenie sięgają wieku XIV. Jego cechy charakterystyczne to fascynacja antykiem oraz antropocentryzm, czyli pogląd, który stawia człowieka w centrum świata. Humanizm przejawiał się np. w poezji Petrarki, czy twórczości Leonarda da Vinci.
opieka nad artystami i finansowanie ich działalności przez miłośników sztuki lub fundatorów i kolekcjonerów; określenie pochodzi od imienia Mecenasa, żyjącego w I w. p.n.e. opiekuna pisarzy rzymskich
zamieszki, rozruchy