Wojny I poł XVII wieku. Panowanie Wazów
Polacy w Moskwie. Walka o wpływy w Rosji
U schyłku XVI w. Rzeczpospolita znalazła się u szczytu potęgi. Zażegnano zagrożenie ze strony Moskwy dążącej do zdobycia dostępu do Bałtyku, a na południowym wschodzie, wprawdzie na krótko, bo w latach 1595–1601, udało się podporządkować Mołdawię i Wołoszczyznę. Mimo porażek na niektórych teatrach wojennych aż do połowy XVII w. Rzeczpospolita była podmiotem polityki międzynarodowej w Europie Środkowej. Wykorzystała m.in. kryzys w Rosji po śmierci ostatnich Rurykowiczów, aby podjąć próbę podporządkowania sobie państwa moskiewskiego.
Przeanalizujesz przebieg wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą z Moskwą w pierwszej połowie XVII wieku.
Opiszesz, czym była Wielka Smuta.
Scharakteryzujesz udział Polaków w wydarzeniach w czasie kryzysu państwa moskiewskiego.
Polecenie na przypomnienie
Postępujący kryzys państwa moskiewskiego
Po śmierci Iwana Groźnego w 1583 r. na tronie moskiewskim zasiadł jego syn Fiodor, schorowany fizycznie i zdradzający objawy choroby psychicznej. Faktyczną władzę w kraju sprawowała regencja, na czele której stał szwagier cara Borys Godunow. Fiodor, sam bezdzietny, miał małoletniego brata Dymitra, ten jednak zmarł w zagadkowych okolicznościach. Większość współczesnych winą za tę śmierć obciążała Godunowa. Gdy w 1598 r. wraz ze śmiercią Fiodora wygasła dynastia Rurykowiczów, czapkę monomacha (moskiewski odpowiednik korony) zaproponowano dotychczasowemu przywódcy regencji, który choć głośno twierdził, że nie jest tego godzien, w końcu objął władzę. Kraj zrujnowany przez rządy Iwana Groźnego pustoszyły katastrofalne nieurodzaje, głód i epidemie. Spekulacja zbożem wywołała wzrost cen i rozruchy. Wszystkie te plagi interpretowano jako karę Bożą za to, że na tronie zasiadł impostor, czyli człowiek do tego nieuprawniony. Nic więc dziwnego, że na widowni pojawił się „cudownie uratowany” carewicz.
Dymitriady
Dymitr Samozwaniec zjawił się w Rzeczypospolitej, na dworze wojewody sandomierskiego Jerzego Mniszcha, który – podobnie jak inni polscy magnaci kresowi – dostrzegł w nim znakomity pretekst do uzyskania osobistych korzyści. Jesienią 1604 roku Samozwaniec wraz z popierającymi go Rosjanami i prywatnymi wojskami polskich magnatów wkroczył do Moskwy. Śmierć cara Borysa Godunowa w kwietniu roku następnego otworzyła mu drogę na Kreml, ale rządy nowego cara trwały krótko. Bojarscy spiskowcy już w maju 1606 r. zamordowali Samozwańca, jego ciało spalili, a prochy wystrzelili z armaty. W ich ręce dostali się też Polacy z otoczenia Dymitra oraz posłowie negocjujący w Moskwie warunki antyszwedzkiego sojuszu między Rzecząpospolitą a państwem moskiewskim. Nowym carem obwołano Wasyla Szujskiego.
Wieść o śmierci Dymitra przeraziła jednak ludność Moskwy. Zabójstwo cara odczytano jako zapowiedź kolejnej kary Bożej, chyba że lud pomści jego śmierć. Na czele buntu chłopskiego stanął Iwan Bołotnikow. Rozruchy w latach 1606–1607 objęły prawie całą Moskwę, jednak brak koordynacji działań powstańczych spowodował upadek buntu. Na tym jednak nie skończyły się problemy nowego cara. W czerwcu 1608 r. doszło do oblężenia Kremla przez wojska drugiego Dymitra Samozwańca, znów „cudownie uratowanego”.
Wojna polsko - rosyjska. Początek
W 1609 r. w odpowiedzi na sojusz Wasyla Szujskiego z rządzącym Szwecją Karolem IX Sudermańskim król Zygmunt III Waza zdecydował się na interwencję w państwie moskiewskim. Wojska Rzeczypospolitej przystąpiły do oblężenia Smoleńska, które trwało blisko dwa lata. W 1610 r. Polacy pod wodzą hetmana koronnego Stanisława Żółkiewskiego rozbili pod Kłuszynem idącą na odsiecz Smoleńskowi armię rosyjsko‑szwedzką. Wasyl Szujski dostał się do niewoli, a przebywający w Moskwie bojarzy ogłosili detronizację cara, czapkę monomacha zaproponowali zaś polskiemu królewiczowi, 15‑letniemu Władysławowi Wazie, stawiając jednak warunek, by przeszedł on na prawosławie. Pomysł ten gorąco popierał Żółkiewski, tymczasem król Zygmunt III Waza chciał sam przyjąć tytuł cara i sprawować władzę z Warszawy; zamyślał też o doprowadzeniu do unii prawosławia z papiestwem, na wzór unii brzeskiej podpisanej przez część prawosławnych z terenu Rzeczypospolitej.
Brak jasnej linii politycznej w polskim obozie i gwałty wojsk szukających łupów (służących, jak mówiono, „nie na skarb Rzeczypospolitej, tylko jako wolni z dobrowolnej chęci”) spowodowały w 1611 r. wybuch antypolskiego powstania w państwie moskiewskim, na którego czele stanęli Kuźma Minin i kniaź Dymitr Pożarski. Pozbawiona nadziei na skuteczną odsiecz załoga polska na Kremlu skapitulowała 7 listopada 1612 roku. Zwołany w 1613 r. Sobór Ziemski ogłosił carem Michała Romanowa, który stał się założycielem nowej dynastii.
Rozejm w Dywilinie
Nowy car i popierający go bojarzy stopniowo wypierali z Moskwy obce wojska. W 1617 r. zawarto pokój ze Szwecją, który definitywnie odciął Moskwę od Bałtyku. Król Zygmunt III Waza również zmierzał do zakończenia wojny. Aby uzyskać jak najkorzystniejsze warunki, zezwolił, z poparciem sejmu, swemu synowi Władysławowi i hetmanowi litewskiemu Janowi Karolowi Chodkiewiczowi na podjęcie wyprawy na Moskwę w latach 1617‑1618 (popartej przez sejm Rzeczypospolitej). Formalnie chodziło o koronę carską, faktycznie zaś o zakończenie wojny silnym akordem. Szturm Moskwy nie powiódł się, ale skłonił Rosjan do negocjacji. W ich wyniku w grudniu 1618 r. zawarto między Rzeczpospolitą a państwem moskiewskim rozejm w Dywilinie na 14,5 roku, który wszedł w życie na początku stycznia 1619 roku. Na jego mocy Rzeczpospolita uzyskała ziemie smoleńską, siewierską i czernihowską, które Moskwa odebrała Litwie jeszcze w XV wieku.
Źródło: domena publiczna, wikipedia.org.
Najjaśniejszego i Wielkiego Hospodara Zygmunta III z bożej łaski króla polskiego i wielkiego księstwa litewskiego […] wojewoda kijowski, hetman korony polskiej, […] ja Stanisław Stanisławowicz Żółkiewski, wiadomo czynię tym moim umownym, utwierdzonym zapisem.
Posłać i bić czołem do Najjaśniejszego Wielkiego Zygmunta króla, i do syna Jego Królewskiej Mości, do królewicza Najjaśniejszego Władysława Zygmuntowicza, żeby na moskiewskie i na wszytkie wielkie hospodarstwa rosyjskie, syna swego Najjaśniejszego Władysława królewicza dał […].
[Królewicz Władysław zobowiązuje się] chrześcijańskiej prawosławnej wiary […] ni w czym nie naruszać i nie urągać i inszych nijakich wiar nie wnosić […]. I rosyjskiego hospodarstwa prawosławnych ludzi prawosławnych chrześcijan od greckiej wiary w rzymską ani w która insza wiarę przymuszeniem i nijakiemi przyczynami nie odwodzić […]. A polskim i litewskim ludziom w Moskwie ni w jakich ziemskich sądowych sprawach i po zamkach wojewodami […] i w namiestnictwo i w starostwo zamków polskim i litewskim ludziom nie dawać […]. I przeszłych obyczajów i stanów, które były w moskiewskim hospodarstwie, nie odmieniać […]. O Smoleńsk mnie hetmanowi prosić i pisać do króla Jegomości, żeby do Smoleńska bić, i gwałtu żadnego czynić nie kazał. A hospodarowi Jegomości Władysławowi Zygmuntowiczowi królewiczowi pożałować, okrzcić się w prawosławną wiarę chrześciańską greckiego zakonu, i być w prawosławnej chrześciańskiej wierze greckiej […].
Pisan w obozie pod stołecznym miastem Moskwą dnia 27 Augusti anno [tj. 27 sierpnia roku] 1610.
Porozumienie Stanisława Żółkiewskiego z bojarami rosyjskimi pod Moskwą (27 sierpnia 1610).
Źródło: dostępny w internecie na: pl.wikisource.org.
Na podstawie danych załączonych do mapy oceń skutki wojny Rzeczypospolitej z Moskwą w latach 1609–1619.
Wyobraź sobie, że jesteś twórcą scenariusza serialu fabularnego o wojnach polsko‑moskiewskich w latach 1609–1619. Zaproponuj tytuł serii oraz tytuły pięciu odcinków serialu.
Wojna smoleńska i pokój w Polanowie
W 1632 r., niedługo przed upływem terminu rozejmu z Moskwą, zmarł Zygmunt III Waza. W czasie bezkrólewia i przygotowań do elekcji najstarszego królewicza Władysława Rosjanie rozpoczęli nową wojnę, przystępując do oblężenia Smoleńska. Nie udało im się jednak zdobyć miasta, a odsiecz, którą dowodził osobiście nowy król, zmusiła ich do kapitulacji. W maju 1634 r. Rzeczpospolita i państwo moskiewskie zawarły pokój wieczysty w Polanowie, który potwierdzał warunki terytorialne rozejmu w Dywilinie. Władysław IV, zainteresowany odzyskaniem przede wszystkim ojczystego tronu szwedzkiego i przygotowaniami do wojny z zamorskim sąsiadem, zrzekł się pretensji do tytułu carskiego. Pokój w Polanowie zamykał pierwszy etap konfliktu polsko‑rosyjskiego, rozpoczętego agresją Iwana Groźnego na Inflanty w 1558 roku. Rzeczpospolita zachowała w tym starciu przewagę.
Kalendarz juliański i gregoriański
Wprowadzony przez Juliusza Cezara w 46 r. p.n.e. kalendarz, zwany juliańskim, który mimo upadku cesarstwa rzymskiego przetrwał w całej chrześcijańskiej Europie, obciążony był niedokładnościami. W miarę upływu stuleci powodowały one odsuwanie się świąt Zmartwychwstania Pańskiego (Wielkanocy) od wiosennej równonocy, względem której wyznacza się ich datę. Astronomowie kościelni dostrzegli to już w IX w., a od XV w. wysuwano projekty reformy kalendarza. W 1582 r. opracowano nowy kalendarz, od imienia papieża Grzegorza XIII nazwany gregoriańskim. Najszybciej wprowadzono go w państwach katolickich (w Polsce już za Stefana Batorego), kraje protestanckie przyjęły go w XVIII w., Moskwa zaś w 1918 r. By uniknąć nieporozumień, przy datacji juliańskiej dodawano odtąd adnotację starego stylu, a przy gregoriańskiej nowego stylu. I tak, np. rewolucja październikowa wybuchła w 1917 r. w dniu 25 października starego stylu, czyli 7 listopada nowego stylu, zatem po przejściu na kalendarz gregoriański jej rocznicę obchodzono pod tą ostatnią datą. Po upadku komunizmu 7 listopada ustanowiono w państwie moskiewskim nowe święto – Dzień Jedności Narodowej – na pamiątkę odebrania wojskom polskim Kremla w 1612 roku. Kalendarz juliański obowiązuje do dziś m.in. w liturgii prawosławnej.
Trenuj i ćwicz
Wymienione wydarzenia ułóż w kolejności chronologicznej.
Rozstrzygnij, czy bitwa przedstawiona na mapie 1 została stoczona podczas kampanii wojennej przedstawionej na mapie 2. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do treści obu map.
Mapa 1
Mapa 2
Dopasuj opisy do obrazów, a następnie ułóż je w kolejności chronologicznej.
Na podstawie zamieszczonych tekstów oceń wartość pamiętników Samuela Maskiewicza jako źródła historycznego. Uzasadnij odpowiedź, podając trzy argumenty.
Źródło A
Obraz państwa moskiewskiego i jego mieszkańców w pamiętniku Samuela MaskiewiczaWspomnienia z uczestnictwa Samuela Maskiewicza w kampanii moskiewskiej lat 1609‑1612 stanowią przeważną część jego pamiętnika. Nie będzie przesadnym stwierdzenie, że utwór litewskiego pisarza przynosi najbogatszy obraz państwa carów ze wszystkich pamiętników żołnierzy biorących udział w tej wojnie. Maskiewiczowe „opisanie Moskwy” jest także wyjątkowe w skali całej polskiej twórczości pamiętnikarskiej z XVII wieku – barwnością ustępuje jedynie „duńskim” fragmentom utworu Jana Chryzostoma Paska. Co ciekawe, ten wizerunek wschodniego sąsiada Rzeczypospolitej różni się znacznie od stereotypu moskiewskiej barbarii, utartego w świadomości polsko‑litewskiej szlachty. Nowogródzki husarz raz tylko używa określenia „Moskwicin hruby” [tj. nieokrzesany], w jednym miejscu mówi również o moskiewskim wiarołomstwie – najczęściej chyba podkreślanej przez ówczesnych Polaków cesze charakteru narodowego Rosjan. […]
Warto zauważyć, że Maskiewicz nie przemilcza słów o słabości praw w Rzeczypospolitej, które służą tylko możnym. […] Carska metropolia ze wspomnień Samuela Maskiewicza jest miejscem wyjątkowym, prawdziwą perłą wśród miast. Pamiętnikarz z zachwytem opisuje jej ulice, zaniki i cerkwie, z żalem konstatując: A przecie my to wszystko we trzech dniach w popiół obrócili, tak wielkie ozdoby miasta tego w króciuchnym czasie zniknęły […].
Źródło: Marcin Bauer, Obraz państwa moskiewskiego i jego mieszkańców w pamiętniku Samuela Maskiewicza. Cytat za: „Napis” 2006, seria XII, s. 178–181 (wersja elektroniczna: rcin.org.pl).
Źródło B
Samuel Maskiewicz herbu Odrowąż (ur. ok. 1580 roku – zm. po 1632 roku) – podwojewodzi nowogródzki, pisarz grodzki nowogródzki w 1632 roku, poborca ziemi nowogródzkiej w 1625 roku, polski pamiętnikarz i husarz […]. Od 1601 roku służył w wojsku […]. Pod dowództwem hetmana Stanisława Żółkiewskiego w 1608 roku wziął udział w wyprawie moskiewskiej. Był pod Smoleńskiem, po bitwie pod Kłuszynem w 1610 roku został porucznikiem, do wiosny 1612 roku przebywał w oblężonej Moskwie do wiosny 1612 roku. Wrócił do kraju i został w 1613 pułkownikiem. Był deputatem od wojska na sejm. Prawdopodobnie w latach 1625–1631 napisał Diariusz, przedstawiający wydarzenia z lat 1594–1621, m.in. dymitriady i wojnę polsko‑turecką 1620–1621 z bitwą pod Cecorą. Oprócz wydarzeń wojennych i politycznych Maskiewicz zawarł też w Diariuszu porównanie kultury polskiej i rosyjskiej. Sposób opowiadania, zastosowany w dziele, jest charakterystyczny dla formującej się poetyki gawędy szlacheckiej.
Cytat za: artykuł Samuel Maskiewicz, tekst dostępny online: Wikipedia.org.
Zapoznaj się z fragmentem pamiętnika Samuela Maskiewicza. W imieniu polskiego szlachcica sformułuj dwa argumenty przeciwko wypowiedzi mieszkańca Moskwy.
W rozmowach z [mieszkańcami Moskwy] nasi [tj. Polacy i Litwini] zalecali im wolność, aby się z nami spoiwszy tejże nabyli, a oni po prostu [odpowiadali]: „wasza wolność wam dobra, a nasza niewola nam; wolność bowiem wasza – prawi – swawolą jest; a zaś tego nie wiemy, że u was możniejszy chudszego gnębi, wolno mu wziąć chudszemu majętność i samego zabić, a przez prawo wasze dochodząc sprawiedliwości, powlecze się lat z kilkanaście, niż dojdzie, a na drugim i nigdy; u nas – powiada – najbolszy [największy, najznaczniejszy] bojarzyn najchudszemu nic uczynić nie może, bo za pierwszą skargą car mię od niego oprosta [wypyta, przesłucha]. A jeśli sam car jakie bezprawie mi uczyni, to jemu wolno jako Bohu, bo on i karaje, i żałuje”. Nie tak mi jest żal jak od swego brata to cierpieć, kiedy mnie car skarze, który jest wszystkiego świata panem […].
Cytat za: artykuł Samuel Maskiewicz, tekst dostępny online: Wikipedia.org.
Wytłumacz, w jaki sposób autor pomnika dokonał heroizacji przedstawionych postaci: kniazia Pożarskiego oraz kupca Minina, przywódców antypolskiego powstania z 1612 r.
Rozpoznaj po atrybutach przedstawione na pomniku postaci.
Rozstrzygnij na podstawie mapy lub jej opisu czy zamieszczona mapa przedstawia stan posiadania Rzeczypospolitej po zawarciu rozejmu w Dywilinie w 1619 roku.
Słownik
(ros. bojarin; by może od istniejącego na Rusi określenia bojarin - wielmoża) najwyższa warstwa społeczna w dawnej Moskwie
symbol władzy wielkich książąt moskiewskich i carów państwa moskiewskiego, pochodzący najprawdopodobniej z końca XIII lub początku XIV w.; według legendy została sprowadzona na Ruś z Konstantynopola przez wielkiego księcia Rusi Kijowskiej, Włodzimierza II Monomacha (1053‑1125)
(łac.) oszust, osoba podszywająca się pod kogoś, szlabierz
zmiana wyznania w obrębie wyznań chrześcijańskich lub przejście z innej religii na chrześcijaństwo; nawrócenie
(łac. rego - rządzę, kieruję), rządy opiekuńcze występujące w ustroju monarchicznym, polegające na sprawowaniu władzy państwowej przez osobę ustanowioną na okres małoletności, dłuższej choroby lub nieobecności panującego
(ros. – zamęt) termin, którym w dziejach państwa moskiewskiego określa się początek XVII w., okres walk wewnętrznych, częstych zmian na tronie oraz zbrojnych interwencji Rzeczypospolitej (tzw. dymitriad) i Szwecji