Wojny I poł XVII wieku. Panowanie Wazów
Zygmunt III Waza nie rezygnuje z korony szwedzkiej. Wojny polsko‑szwedzkie w I poł. XVII wieku
Bezpośrednim powodem wybuchu konfliktu polsko szwedzkiego była detronizacja Zygmunta III przez Riksdag, czyli parlament szwedzki, w 1599 r. i ogłoszenie w następnym roku władcą Szwecji jego stryja, księcia Karola Sudermańskiego (w Szwecji panował jako Karol IX). W odpowiedzi w 1600 r. król Polski podjął decyzję o inkorporacji do Rzeczypospolitej posiadanej przez Szwedów Estonii, do czego zobowiązał się w pacta conventa. Wcześniej, w listopadzie 1599 r., wojska księcia Karola Sudermańskiego opanowały estońską Narwę, a do marca 1600 r. wyparły Polaków z Estonii, przystępując następnie do dalszych działań wojennych.
Przeanalizujesz, w jaki sposób konflikty wewnętrzne utrudniły wykorzystanie początkowych zwycięstw Rzeczypospolitej.
Scharakteryzujesz reformy wojskowe Gustawa Adolfa oraz Władysława IV.
Opiszesz przebieg walk Rzeczypospolitej ze Szwecją w Inflantach i na Pomorzu Gdańskim.
Wazowie i Jagiellonowie
Zapoznaj się z filmem, a następnie wykonaj poniższe polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1Yb3rE8Ovuzv
Film opowiadający o walce Zygmunta II Wazy o szwedzki tron.
Scharakteryzuj położenie międzynarodowe Szwecji w początkach epoki nowożytnej.
Wyjaśnij, na czym polegał związek dynastyczny pomiędzy Jagiellonami a Wazami.
Polityka dynastyczna, która doprowadziła do wojny
Z punktu widzenia Szwedów celem unii personalnej z Rzecząpospolitą była wspólna walka przeciw Rosji, z którą Szwecja pozostawała w stanie wojny aż do 1595 roku. Sam król szwedzki Jan III Waza dwukrotnie już w poprzednich elekcjach ubiegał się o tron polski – głównie po to, aby zagrodzić drogę również kandydującemu Iwanowi Groźnemu. Za unią przemawiały też interesy arystokracji szwedzkiej, która wyobrażała sobie, że po śmierci Jana nowy król będzie nadal przebywać w Polsce, a Szwecją w jego imieniu zarządzać będą oligarchowie. Ten układ sił miał sprzyjać utrwaleniu się takiego ustroju politycznego, który pozwoliłby w przyszłości uniknąć monarszej samowoli podobnej do tyranii Eryka XIV. Natomiast przeciw unii przemawiała obawa przed silniejszym partnerem (jakim była Rzeczpospolita), groźba utraty Estonii, której żądali Polacy, oraz wahania samego Jana III.
W 1589 r., na wiadomość, że arystokratyczni posłowie szwedzcy przystali na polskie żądanie zwrotu Estonii, król Jan Waza zapragnął powrotu syna do kraju. Zamiary te pokrzyżował jednak stanowczy sprzeciw szwedzkich możnych. Wobec tego Zygmunt III za namową ojca wszczął negocjacje z Habsburgami, obiecując poprzeć ich starania o koronę polską w zamian za rekompensatę finansową oraz antymoskiewski sojusz. Zagrożony tymi planami Zamojski odwołał się do szlachty i w 1592 r. doprowadził do zwołania sejmu, na którym miano osądzić króla. Ostatecznie do procesu nie doszło, monarcha pojednał się z kanclerzem, ale jego autorytet uległ osłabieniu.
Po śmierci Jana III w 1592 r. dziedziczny tron Szwecji przypadł Zygmuntowi Wazie. Oprócz niego i arystokracji na szwedzkiej scenie politycznej ważną rolę odgrywał jednak jeszcze jeden człowiek: pretendent do korony książę Karol Sudermański, syn Gustawa Wazy, brat Jana III i stryj Zygmunta. Znienawidzony (z wzajemnością) przez szwedzkich możnych, a w przeszłości wielokrotnie nielojalny wobec brata, zbliżył się jednak do niego w ostatnich latach. Podczas wizyty Zygmunta w ojczyźnie tamtejsi arystokraci, zmierzając do osłabienia pozycji władcy i zabezpieczenia się przed tyranią, zażądali od niego rozszerzenia swych dotychczasowych przywilejów. Zygmunt nie poszedł jednak na ustępstwa wobec możnowładców, lecz zdecydował się na wyjście pośrednie – ustanowienie w Szwecji regencji arystokratycznej rady państwa i księcia Karola. Sam zaś, przebywając w Polsce, chciał odgrywać rolę arbitra. Rozwiązanie to było skazane na porażkę, choćby z uwagi na powolne w tamtych czasach tempo obiegu informacji. Niewiele zmieniło w tym względzie przeniesienie rezydencji króla Rzeczypospolitej do Warszawy w 1596 roku.
Sprytnie wykorzystując obawy luterańskich Szwedów przed królem katolikiem (starającym się jakoby rekatolicyzować kraj), niechęć chłopstwa do arystokratów oraz hojnie rozdając nadania drobnej szlachcie, Karol stopniowo zmusił zwolenników bratanka do ucieczki do Polski. W 1598 r. Zygmunt podjął zbrojną wyprawę do Szwecji, która zakończyła się klęską, a jej skutkiem była detronizacja Zygmunta przez sejm szwedzki w 1599 r. oraz skazanie na śmierć jego arystokratycznych stronników. Umacniając swą władzę, Karol skazał na śmierć wielu spośród arystokratów podejrzanych o sprzyjanie polskiemu królowi. Ten zaś, chcąc wciągnąć swoje państwo do walki o szwedzką koronę, w marcu 1600 r. ogłosił inkorporację Estonii do Rzeczypospolitej. Zygmunt III obiecywał przekazać te tereny Rzeczypospolitej, podpisując pacta conventa, ale to właśnie akt inkorporacji stał się bezpośrednim powodem rozpoczęcia walk polsko‑szwedzkich. Jak się miało okazać, utrzymanie przez Szwedów władzy w Estonii było tylko wstępem do bardziej ambitnych planów. Północni sąsiedzi Rzeczypospolitej marzyli o opanowaniu wybrzeża Bałtyku tak, aby uczynić z niego wewnętrzne morze Szwecji. Wojna polsko‑szwedzka miała potrwać z przerwami przez następnych 60 lat.
Zmienne koleje wojny
Początkowo sukcesy odnosił Karol Sudermański – w listopadzie 1599 r. Szwedzi opanowali Narwę, a wiosną 1600 r. wyparli polskie załogi z Estonii. Stopniowo wkraczali na teren Inflant, skutecznie zajmując je aż po rzekę Dźwinę. Strona polska nie była do końca przygotowana do wojny, nieustannie brakowało pieniędzy na opłacenie żołdu walczących żołnierzy i zaciąg nowych. Jednak wojska Rzeczpospolitej, dowodzone przez Jana Zamoyskiego, Krzysztofa Radziwiłła „Pioruna” i Jana Karola Chodkiewicza, zaczęły stopniowo odzyskiwać utracone ziemie. Ważnym epizodem było polskie zwycięstwo odniesione w 1601 r. pod Kockenhausen (dzisiejsza Koknese na Łotwie). Polacy najpierw utrzymali się w obleganej twierdzi, a potem idące im na pomoc wojska hetmanów Radziwiłła i Chodkiewicza pokonały oddziały szwedzkie przebywające w mieście oraz przybywające na odsiecz posiłki.
W 1605 r. strona szwedzka rozpoczęła intensywne działania zbrojne w rejonie ujścia Dźwiny. Szwedzi nie tylko poważnie zbroili się dzięki uchwalonym przez riksdag podatkom, ale również dzięki wsparciu finansowemu udzielonemu przez rosyjskiego cara Borysa Godunowa. Temu ostatniemu zależało na odciągnięciu króla Zygmunta III od planowanej wyprawy na Moskwę. Celem szwedzkich wojski było opanowanie Rygi, co pozwoliłoby im zająć całe polskie Inflanty.
Kircholm 1605
Do decydującej bitwy doszło 27 września 1605 r. pod Kircholmem. Dowodzone przez hetmana wielkiego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza wojska Rzeczypospolitej pokonały przeważającą liczebnie armię Karola IX Sudermańskiego (polskie oddziały liczyły 4 tys. żołnierzy wobec 11 tys. szwedzkich). Najważniejszą rolę odegrała wówczas elitarna jazda polska – husaria.
Jednak sukces militarny pod Kircholmem nie został skutecznie wykorzystany. Wpływ na to miały zarówno toczone spory wewnętrzne w Rzeczypospolitej (rokosz Zebrzydowskiego, problemy z uchwalaniem nowych podatków na wojsko), jak i zaangażowanie króla Zygmunta III w sprawy dynastyczne Moskwy. Toczona przez Danię od 1611 r. wojna kalmarska ze Szwecją sprawiła, że ta ostatnia była bardziej skłonna do rozejmu z Rzeczpospolitą, który zawarto w tym samym roku. Przetrwał on aż do 1617 roku.
Rolka sztokholmska
Ten długi na ponad 15 m, a szeroki na niespełna 30 cm pas papieru pokrywa miniaturowe malowidło. Przedstawia ono wjazd Zygmunta III Wazy ze swoją narzeczoną arcyksiężniczką Konstancją Habsburżanką oraz orszakiem weselnym do Krakowa w dniu 4 grudnia 1605 roku. Ceremonia zaślubin miała zjednać królowi przychylność polskiej szlachty, na ogół niechętnej koligacjom z Habsburgami. Było to tym trudniejsze, że pierwszą żoną Zygmunta była siostra Konstancji, przedwcześnie zmarła Anna Austriaczka.
Nieznany twórca Rolki sztokholmskiej, zwanej też Rolką Wazów, odmalował na niej z niezwykłą precyzją tysiące postaci: oprócz króla i jego narzeczonej wraz z rodzinami, także polskich dostojników i magnatów, patrycjat krakowski oraz dyplomatów zagranicznych, wreszcie wyborowe oddziały armii. Dzięki temu Rolka jest dziś cennym źródłem dla badaczy umundurowania i uzbrojenia wojsk Rzeczypospolitej na początku XVII w., zwłaszcza husarii, jak również ówczesnej polskiej mody – od typowych strojów sarmackich aż po wzorowane na zachodnich trendy dworskie.
Zrabowana w 1655 r. przez Szwedów, Rolka wróciła do Polski dopiero w 1974 r. jako dar premiera Olofa Palmego dla świeżo odbudowanego Zamku Królewskiego w Warszawie.
Wojna ze Szwecją w okresie panowania Władysława IV
Zapoznaj się z animacja, a następnie wykonaj poniższe polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1RsVCoveur9r
Film nawiązujący do wojny ze Szwecją w Inflantach i Prusach.
Napisz, jakie były skutki zakończenia wojny polsko‑szwedzkiej w Inflantach.
Napisz, jakie były skutki rozejmu w Altmarku .
Reformą o dużym znaczeniu było wprowadzenie wojsk cudzoziemskiego autoramentu, jak określano piechotę i kawalerię uzbrojoną i walczącą według wzorów zachodnich. Komenda w tych formacjach była niemiecka, także kadrę oficerską tworzyli cudzoziemcy lub ściągnięci ze służby za granicą Polacy, ale szeregowi żołnierze wywodzili się z polskiego chłopstwa i plebsu miejskiego. Skład społeczny tych oddziałów kontrastował z dominującą w wojsku jazdą, której trzon stanowiła szlachta. Wysokie koszty zaciągu wojsk cudzoziemskich sprawiały, że zarówno szlachta, jak i żołnierze polskich formacji nie darzyli sympatią oddziałów cudzoziemskiego autoramentu. Władca starał się również, na ile pozwalały mu na to posiadane środki, wznosić nowoczesne umocnienia (np. twierdza Kudak na Zaporożu) oraz stworzyć flotę wojenną, jako że polskie okręty walczące w 1627 r. pod Oliwą zostały później zagarnięte przez Szwedów.
Reformy wojskowe Gustawa Adolfa
Trwającą od 1609 r. przerwę w walkach z Polską Szwedzi wykorzystali na reformę armii, czym po objęciu tronu w 1611 r. zajął się osobiście nowy król, syn Karola IX, Gustaw II Adolf. Jego koncepcje, które zaowocowały wielkimi zwycięstwami na polach wojny trzydziestoletniej i zrewolucjonizowały sztukę wojenną, wypróbowano wkrótce w Inflantach. Gustaw Adolf wzmocnił siłę ognia piechoty, która werbowana była z rodzimych chłopów. Wcielano ich do wojska bezterminowo i poddawano intensywnemu szkoleniu. Rozbudowano również artylerię. Zwiększenie liczby muszkieterów, przydzielenie pułkom szybkostrzelnych lekkich armat, umiejętne wykorzystanie fortyfikacji polowych, a przede wszystkim prowadzenie ognia salwami spowodowało, że w starciach z polską kawalerią szwedzka piechota zaczęła odnosić sukcesy.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj źródła, a następnie zaznacz stwierdzenia prawdziwe i fałszywe.
Źródło A
Źródło B
Fragment monografii historycznejNigdy nie było pory do odzyskania nad Bałtykiem - i może poprawienia tej pozycji, jaką zajmowała Polska za Batorego [...]. Rzeczpospolita miała spokojne tyły, a Szwedzi tak uwikłali się w wojnę niemiecką, że w całych Inflantach [...] mieli tylko 5000 wojska [...]. Wreszcie Polska miała na czele Władysława, a Szwedzi stracili Gustawa Adolfa. Wszystko zależało od uchwycenia momentu: “Gdyby Polacy - mówił król - byli podobni do Hiszpanów, którzy na wiele lat przed wyprawą przygotowują plan, gromadzą środki i czekają na sposobność [...] wtedy gotów byłbym nawet na sto lat zawrzeć zawieszenie broni ze Szwecją, aby jeśli nie ja to moi następcy mieli z tego jakąś korzyść. Ale tak [...] muszę każdą sposobność, jaka mi się nastręcza, w lot chwytać”.
Źródło: Fragment monografii historycznej, [w:] W. Konopczyński, Dzieje Polski Nowożytnej, t. I, oprac. J. Maternicki, Warszawa 1986, s. 252–253.
Źródło C
Źródło D
Przeanalizuj obraz XVII‑wiecznego artysty Tomasza Dolabelli. Następnie wykonaj kolejne polecenia.
Przedstaw, w jaki sposób Rzeczpospolita usiłowała zreformować swoją armię po doświadczeniach w wojnach ze Szwedami w pierwszej połowie XVII w. Z jakich powodów reformy te nie zakończyły się powodzeniem?
Podaj, na czym polegała różnica w sposobie prowadzenia wojny na terenach Rzeczpospolitej przez Karola IX Sudermańskiego i Gustawa Adolfa.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Wygłoszona 4 marca 1623 r. relacja [Krzysztofa, przyp. red.] Radziwiłła z wojny inflanckiej nie mogła być miła królowi. Książę zarzucił mu bowiem, że to właśnie z powodu lekceważenia przez niego i jego otoczenie wskazówek, próśb i ostrzeżeń nadsyłanych przez Radziwiłła wojna przybrała tak niekorzystny dla Rzeczypospolitej wynik, mówił o słabości wojska, którym dowodził,o złym stanie kraju.
Cytat za: H. Wisner, Król i książę. Konflikt między Zygmuntem III Wazą i Krzysztofem Radziwiłłem, Rocznik Białostocki, 11. 1972, s. 70.
Słownik
ciężkozbrojna jazda konna, wykorzystywana do rozstrzygającego uderzenia i przełamania sił przeciwnika; jej członkowie wyróżniali się charakterystycznymi skrzydłami mocowanymi do tylnej części siodła, choć słynne skrzydła noszono raczej na paradach
(kądziel - pęk włókien umocowany na krążku kołowrotka) w taki sposób w dawnej Rzeczpospolitej określano pochodzenie po matce. Pochodzenie po ojcu nazywano natomiast po mieczu
jednoizbowy parlament w Szwecji, zwołany po raz pierwszy w połowie XV w. (najpierw jako zjazd szlachty królewskiej); od połowy XVI w. zasiadali w nim przedstawiciele duchowieństwa, szlachty, mieszczaństwa i chłopów
połączenie dwóch państw poprzez wspólnego władcę