Zmierzch świetności Rzeczypospolitej
Zmiany granic Rzeczypospolitej w XVII wieku
Wiek XVII to dla Polski okres konfliktów zbrojnych, najkrwawszych w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Musiała ona toczyć długie i wyniszczające wojny z silnymi (albo rosnącymi w siłę) sąsiadami: Szwecją, Rosją oraz Turcją. Towarzyszyły im spory wewnętrzne, dodatkowo osłabiające państwo polsko‑litewskie. W wyniku tych licznych i długotrwałych konfliktów Rzeczpospolita, bogata i odgrywająca znaczącą rolę na arenie międzynarodowej w XVI w., pod koniec XVII stulecia musiała się pogodzić ze znacznymi stratami terytorialnymi oraz zniszczeniami, które także przyczyniały się do procesu jej upadku.
Scharakteryzujesz przyczyny konfliktów Rzeczypospolitej z innymi państwami w XVII w.
Wymienisz najważniejsze bitwy toczone w XVII w. przez państwo polsko‑litewskie.
Wskażesz, które ziemie Rzeczpospolita utraciła w wyniku XVII‑wiecznych konfliktów i wojen.
Wojny z Rosją, walki o Ukrainę
Jednym z państw, z którym Polska prowadziła wojnę, była Rosja. Po śmierci Iwana IV Groźnego (18 marca 1584 r.), cara z dynastii Rurykowiczów, w Rosji nastąpiły głęboki kryzys, zamieszki i rozruchy. Czas ten nazwany został wielką smutą. Taki stan rzeczy w państwie rosyjskim był wynikiem polityki wewnętrznej zmarłego cara. W 1598 r. umarł car Fiodor I, który zakończył okres panowania Rurykowiczów. Rządy objął bojar Borys Godunow, oskarżony o zabójstwo brata cara Fiodora – Dymitra. Jednak w niejasnych okolicznościach powrócił do Rosji rzekomo cudem ocalały Dymitr, który przejął władzę. Ożenił się z córką polskiego magnata Maryną Mniszchówną. Jego panowanie nie spotkało się z poparciem rodaków, ponieważ nie szanował obyczajów prawosławnych i otaczał się Polakami‑katolikami, co doprowadziło do rozruchów, w których Dymitr poniósł śmierć.
Władzę przejął bojar Wasyl Szujski. Za jego panowania (1606–1610) Rosja przegrała z Polską bitwę pod Kłuszynem (4 lipca 1610 r.) i ostatecznie Polacy zajęli Smoleńsk i Moskwę. Hetman Stanisław Żółkiewski pragnął wykorzystać zwycięstwo pod względem politycznym, dlatego pomaszerował pod Moskwę, aby wcielić w życie swój plan. Hetman chciał przeprowadzić elekcję Władysława, pierworodnego syna króla Polski Zygmunta III Wazy, na tron moskiewski. Zanim jeszcze Żółkiewski doszedł pod Moskwę, bojarzy obalili Wasyla Szujskiego, a następnie już pod samą Moskwą podpisali z Żółkiewskim układ o wyborze Władysława na cara moskiewskiego. Postanowienia układu nie satysfakcjonowały Zygmunta III, który nie zamierzał respektować niektórych z nich, przede wszystkim chodziło o koronację Władysława według obrządku prawosławnego. Poza tym Żółkiewski zgodził się, aby Rzeczpospolita oddała Moskwie te miasta, które zajęła w trakcie wojny. Król odrzucił traktat. Władysław, choć przez lata podpisywał się jako car moskiewski, tronu carskiego nigdy nie objął. Wkrótce potem doszło w Moskwie do walk, które w listopadzie 1612 r. doprowadziły do kapitulacji polskiego garnizonu, a tym samym owoce zwycięstwa kłuszyńskiego zostały ostatecznie zaprzepaszczone.
W 1613 r. na tronie rosyjskim zasiadł Michał Romanow i rozpoczął proces odbudowy państwa. Ustabilizowanie sytuacji w kraju pozwoliło carowi na ponowną interwencję zbrojną i próbę odzyskania Smoleńska. Zakończyła się ona klęską cara i podpisaniem pokoju w Polanowie w roku 1634. Władysław zrzekł się pretensji do tronu rosyjskiego, za co uzyskał rezygnację Moskwy ze Smoleńska, ziemi smoleńskiej, siewierskiej i czernihowskiej.
Pokój trwał do połowy XVII w., gdy na Ukrainie należącej do Rzeczypospolitej wybuchło powstanie Kozaków pod wodzą Bohdana Chmielnickiego (1648 r.). Chmielnicki w 1654 r. zdecydował się poprosić Moskwę o wsparcie w walce. Podpisując w Perejasławiu ugodę z Rosją, oddawał pod jej władzę Ukrainę, co doprowadziło do rozpoczęcia kolejnej wojny polsko‑rosyjskiej. W 1667 r. zawarto rozejm w Andruszowie, który zakładał, że Rosja odzyska Smoleńsk, a Ukraina zostanie podzielona między Rosję a Polskę. W 1686 r. pokój w Moskwie (tzw. pokój Grzymułtowskiego) potwierdził te postanowienia i zakończył konflikt polsko‑rosyjski.
Zmagania ze Szwedami
Wiek XVII był okresem długotrwałego konfliktu i wojen polsko‑szwedzkich. Zapoczątkowało je ogłoszenie w 1600 r. przez króla Zygmunta III Wazę (rok wcześniej usuniętego z tronu szwedzkiego) włączenia Estonii do Polski. Stało się to powodem ataku Szwedów na te tereny. Choć w pierwszej fazie starć Rzeczpospolita stawiała czoła Szwecji (wojska polskie odniosły znaczące zwycięstwo pod Kircholmem w 1605 r.), to jednak później inicjatywę przejął król Szwecji Gustaw Adolf. W 1621 r., wykorzystując zaangażowanie Rzeczypospolitej w konflikt z Turcją, szwedzki władca zmusił do kapitulacji Rygę i zajął znaczną część Inflant. Kilka lat później, w 1626 r., Szwedzi wznowili wojnę, zajmując Dorpat, a także Prusy Książęce z Elblągiem i Tczewem. Polacy odnieśli kilka ważnych zwycięstw, np. w bitwie morskiej pod Oliwą (1627 r.) oraz pod Trzcianą (1629 r.), jednak zawarty w Altmarku rozejm zapewniał im kontrolę nad portami pruskimi i pomorskimi oraz Inflantami. Z Pomorza ustąpili dopiero po kolejnym rozejmie w Sztumskiej Wsi.
Do kolejnego poważnego konfliktu doszło w 1655 r., gdy Szwedzi uderzyli na Polskę, rozpoczynając wojnę północną, nazywaną też w polskiej historiografii „potopem szwedzkim”. W wyniku zdrady polskich magnatów szybko zajmowali kolejne tereny Rzeczypospolitej i zmusili do ucieczki króla polskiego Jana Kazimierza na Śląsk. Na polskich ziemiach toczyła się wojna partyzancka, także z udziałem mieszczan i chłopów, a na przełomie 1655 i 1656 r. polska szlachta zawiązała konfederację – walki prowadzone przez siły polskie objęły następnie niemal całą Rzeczpospolitą. W 1656 r. do wojny włączyła się Brandenburgia, a pod koniec tego roku Szwecja wystąpiła z projektem rozbioru Rzeczypospolitej, w którym oprócz Brandenburgii mieliby uczestniczyć Kozacy i Siedmiogród. Wynikiem zawartego w grudniu 1656 r. traktatu w Radnot był przeprowadzony w roku następnym atak wojsk siedmiogrodzkich na Polskę. Ostatecznie Rzeczpospolitą wsparł cesarz Leopold I, na jej stronę przeszedł również elektor brandenburski (dzięki korzystnym dla niego zapisom traktatów welawsko‑bydgoskich), a Dania wypowiedziała wojnę Szwecji. Zakończeniem konfliktu był pokój zawarty przez Polskę i Szwecję w 1660 r. w Oliwie, w którym Rzeczpospolita ostatecznie zrzekała się Inflant, a Jan Kazimierz zrezygnował z pretensji do korony Szwecji.
Konflikty z Turcją
Kolejnym państwem, z którym Polska toczyła wojny, było imperium osmańskie. Mimo obowiązującego od 1533 r. pokoju wciąż nie brakowało punktów spornych między obu państwami. Dla Rzeczypospolitej poważny problem stanowiły najazdy Tatarów (będących lennikami Turcji) na południowo‑wschodnie tereny. Natomiast na Turcję wyprawiali się Kozacy, oficjalnie pozostający poddanymi Rzeczypospolitej. Do tego dochodziły spory o obsadzanie tronu w Hospodarstwie Mołdawskim, a także prohabsburska polityka króla Zygmunta III Wazy.
Do wojny zwanej chocimską doszło ostatecznie w roku 1620. Wojska polskie wykonały uprzedzający ruch, wkraczając do Mołdawii, jednak poniosły klęskę w bitwie pod Cecorą. W 1621 r. armia turecka przekroczyła granice Rzeczypospolitej i otoczyła Polaków w obozie wokół twierdzy Chocim. Trzytygodniowe oblężenie nie przyniosło rozstrzygnięcia, a obie strony postanowiły zawrzeć pokój, zobowiązując się do powstrzymywania najazdów swoich poddanych (Kozaków i Tatarów). Granice pozostawały bez zmian.
Do następnego konfliktu doszło pół wieku później, gdy Turcja postanowiła wykorzystać osłabienie Rzeczypospolitej, zaangażowanej wcześniej w wojny ze Szwecją, Rosją i powstanie kozackie Chmielnickiego. Imperium osmańskie dążyło do opanowania należących do Polski południowo‑wschodnich obszarów Ukrainy. W 1672 r. Turcja zdobyła Kamieniec Podolski i zmusiła Polskę do podpisania upokarzającego traktatu w Buczaczu. Zgodnie z jego zapisami Podole przechodziło pod władanie tureckie, a Polska miała płacić Turcji haracz. Istniejące wciąż duże zagrożenie ze strony sułtana Mehmeda IV oraz upadek prestiżu Rzeczypospolitej (sprowadzonej tak naprawdę do roli państwa wasalnego Wielkiej Porty) zmobilizowały szlachtę i króla do działania. Kolejne lata wojen z Turcją to zwycięstwa Polaków, m.in. pod Chocimiem. W 1683 r. wojska Jana III Sobieskiego pokonały pod Wiedniem armię turecką dowodzoną przez Kara Mustafę. Konflikt polsko‑turecki zakończył w 1699 r. pokój w Karłowicach, na mocy którego Polska odzyskała Podole z Kamieńcem i prawobrzeżną Ukrainę.
Mapa interaktywna - Zmiany Granic Rzeczypospolitej w XVII wieku
Zapoznaj się z mapą interaktywną i wykonaj kolejne polecenia.
Zapoznaj się z treścią mapy interaktywnej i wykonaj kolejne polecenia.
IV. 1. Najjaśniejszy król i stany Królestwa Polskiego i W. Ks. Litewskiego na mocy niniejszego pokoju na wieczne czasy ustępują N. Królowi Szwedzkiemu, jego następcom królom i Królestwu Szwedzkiemu całe Inflanty za Dźwiną, które Szwecja podczas rozejmu dzierżyła i posiadała, jako też wszystkie części Inflant przed Dźwiną leżące i wyspę Runen, które także Szwecja dzierżyła i posiadała przez ciąg rozejmu. Król i Rzeczpospolita polska, żadnego prawa rościć też nie będą do Estonii i Ozylii. Z tej trony Dźwiny król i królestwo szwedzkie nie rozciągną granic posiadłości swojej w Kurlandii i Semigalii. Obie strony wyznaczą komisarzy dla rozgraniczenia krajów, komisja ta ma się zacząć w cztery tygodnie po podpisaniu traktatu, a we dwa tygodnie się ukończy.
Źródło: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, nr 39, Panowanie Jana Kazimierza, oprac. W. Konopczyński, Kraków 1923. Ziemie przyłączone do Rosji w I poł. XVII w. Fragment rozejmu w Dywilinie z 11 grudnia 1618 r.
W zamian za uzyskanie pokoju oddano Polakom następujące zamki i miasta: Smoleńsk, Biała, Rosławl, Drohobuż, Sierpiejsk, Trubeck, Nowogród Siewierski z ziemiami na tym i na tamtym brzegu Desny, dalej Czernichów, Monastersk. Polacy zaś mają zwrócić Borysów, Kozielsk, Możajsk, Mieszczersk i Wiaźmę z okolicą. W zamian za zwrot tych zamków Moskwa wyda Starodub, Poczajów, Popową Górę, Newel, Siebież, Krasnę (wymienione grody są na pograniczu polsko‑rosyjskim w dorzeczu górnego i środkowego Dniepru), ziemie toropiecką i wieliską. Wszystkie zaś zamki i miasta z działami i całym wojennym aparatem mają być wydane, ziemie zaś z mieszkańcami, wyjąwszy kupców, którym pozostawia się wolność wyemigrowania. Michał nie ma używać tytułu inflanckiego, smoleńskiego, ani czernichowskiego, które według większej słuszności królowi Zygmuntowi się należą. Polacy mają zwrócić obraz św. Mikołaja Cudotwórcy, wywieziony z Możajska.
Źródło: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, nr 36, Od Rokoszu Zebrzydowskiego do wojen kozackich, oprac. K. Tyszowski, Kraków 1923. Ziemie przyłączone do Rosji po powstaniu Chmielnickiego. Fragment rozejmu andruszowskiego z 30 stycznia 1667 r.
III. A które grody i ziemie w tej przeszłej wojnie są od Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego zawojowane i zostają pod władzą i dzierżeniem Jego Carskiej Wysokość: to jest Smoleńsk ze wszystką siewierską ziemią i z grodami i z ujazdami [tj. ziemiami], które z tego kraju od witebskiego i od połockiego i do Inflant i do lucińskiego ujazdu do Smoleńska, […] a z drugiego kraju gdzie są siewierskie grody, około Czernichowa wszystkie grody i ziemie, jakimikolwiek nazwiskami i uroczyszczami nazwane, zostawać mają wszystkie w stronie Jego Carskiej Wysokości. […]
IV. I to warujemy, że żadna nad Kozakami ukraińskimi, z tej strony Dniepru od Peresławia będącymi, pomsta czynioną być nie ma o to, że się niektórzy w stronę Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej udawali. W tych Kozaków z drugiej strony rzeki Dniepru od Kijowa będących, Jego Carska Wysokość od przysięgi sobie na poddaństwo uwalnia i w protekcję swoją przyjmować, ani do miast i grodów tam będących ustępować się, przez wszystek czas ten przymierny nie będzie i nie każe. A wzajem Jego Królewska Mość tych Kozaków z drugiej strony Dniepru rzeki, od Peresławia będących w protekcje swoją przyjmować i do miast i grodów tam będących wstępować się przez te przymierne lata nie będzie i nie każe.
VII. A sam gród Kijów […] w stronę Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej ma być oddany i oczyszczony przed pierwszą o wieczny pokój komisją, w tych przymiernych latach przypadającą, to jest w dwie lecie od teraźniejszego traktatu, rachując w roku przyszłym 1669, w miesiącu aprilu [tj. w kwietniu], dnia 15, według nowego kalendarza przypadającym.
Źródło: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, nr 39, Panowanie Jana Kazimierza, oprac. W. Konopczyński, Kraków 1923. Ziemie utracone na rzecz Turcji. Fragment rozejmu w Żurawnie z 7 kwietnia 1678 r.
Art. 6. Ukraina wzięta w dawnych swych granicach stosownie do wyrazów świętej ugody, ma być ustąpiona Kozakom, poddanym mojej najwyższej Porcie, bez żadnej sprzeczki w tej mierze, wyjąwszy dwie forteczki: Białą Cerkiew i Pawołocz, które lubo znajdują się w granicach Ukrainy, lecz mając wzgląd, że były dotąd w rękach polskich, moje najwyższa Porta chce przez szczególną łaskę pozwolić, żeby zostały pod ich panowaniem z okolicą do nich należącą. Lecz żeby pod tym pozorem ani na cal jeden nie rozszerzali się za granice oznaczone tym dwom forteczkom i ich okolicy. Na ten koniec moja najwyższa Porta wyznaczy i pośle komisarzów dla oznaczenia i odnowienia dawnych granic Podola, równie jak dla uregulowania terytorium, należącego do tych dwóch forteczek nazwanych Biała Cerkiew i Pawołocz, które, jako to już powiedziało się, zostaną, lubo w granicach Ukrainy, pod panowaniem polskim.
Źródło: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, nr 40, Polska w okresie wojen tureckich, oprac. W. Konopczyński, Kraków 1924.
Wskaż, które z przywołanych wyżej postanowień traktatowych nie weszły ostatecznie w życie. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do własnej wiedzy, tekstów źródłowych oraz mapy politycznej regionu.
Podaj, które z przywołanych wyżej postanowień traktatowych nie weszły ostatecznie w życie. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do własnej wiedzy, tekstów źródłowych oraz mapy politycznej regionu.
Rozstrzygnij, czy wynik wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą w XVII w. był dowodem jej potęgi, czy słabości. Uzasadnij odpowiedź.
Trenuj i ćwicz
Ułóż w kolejności chronologicznej wydarzenia dotyczące wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą w XVII w.
Rozstrzygnij, czy wylosowane elementy, dotyczące wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą w XVII w., do siebie pasują.
Wskaż właściwe dokończenie zdania.
Zaznacz właściwe dokończenie zdania.
Połącz traktat pokojowy z panowaniem króla polskiego.
Zapoznaj się z mapą, a następnie wskaż właściwe dokończenie zdań.
Zapoznaj się z poniższymi ilustracjami i wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z opisami poniższych ilustracji i wykonaj polecenia.
Źródło A
Źródło B
Rozstrzygnij, które zdania w poniższej tabeli są prawdziwe, a które fałszywe.
Zapoznaj się z poniższymi materiałami źródłowymi, a następnie wykonaj polecenie.
Źródło A: plan bitwy z 1. połowy XVII w.
Źródło B: Julian Ursyn Niemcewicz, Śpiewy historyczne (fragmenty)
Ilekroć Polska nieprzyjaciół miała,
On wszystkich walczy, zwycięża:
Turczyn, Szwed mężny i Moskwa doznała
Dzielności jego oręża. […]
Już się żałosny płacz w obozie wszczyna,
Pogonie kirem okryte:
Ten świetne pod nim zwycięstwa wspomina,
Ów miasta szturmem dobyte.
Osman, czcząc w wodzu pomyślność oręża,
Acz silna jego potęga,
Na martwych zwłokach walecznego męża
Mir wieczny Polsce przysięga.Źródło: tekst dostępny online: literat.ug.edu.pl.
Rozstrzygnij, czy obydwa źródła informują o dokonaniach tego samego wodza. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do obu źródeł.
Słownik
(Wielkie Księstwo Moskiewskie) państwo będące kontynuacją Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, powstałe w 1547 r. wraz z koronacją Iwana IV Groźnego na „cara Wszechrusi”. Przestało istnieć w 1721 r. na rzecz Imperium Rosyjskiego, kiedy to Piotr I przyjął tytuł cesarza‑imperatora
(z ros. bojarin, być może od istniejącego na Rusi określenia bojarin – wielmoża) najwyższa warstwa społeczna w dawnej Rosji
interwencje zbrojne Rzeczypospolitej w wewnętrzne sprawy Carstwa Rosyjskiego w czasie tzw. wielkiej smuty. Celem części polskich i litewskich magnatów było osadzenie na tronie moskiewskim pretendentów podających się za syna Iwana Groźnego. I dymitriada prowadzona była w latach 1604–1606, II dymitriada, związana z osobą Dymitra Samozwańca II, miała miejsce w latach 1607–1608. Dymitriady były jedną z przyczyn wybuchu wojny polsko‑rosyjskiej w latach 1609–1618
(z tur. wezir, arab. wazir – podpora, pomocnik) dostojnik państwowy w imperium osmańskim, najważniejszy z ministrów sułtana