Dyktatura Juliusza Cezara

W drugiej połowie II w. p.n.e. społeczeństwo rzymskie zaczęło się drastycznie rozwarstwiać. Najbogatsi Rzymianie powiększali swój stan posiadania kosztem uboższych obywateli. Ci ostatni tracili w ten sposób swoje majątki (w tym ziemie) i masowo zasilali powiększającą się warstwę proletariuszy. To doprowadziło do rozłamu rzymskiej sceny politycznej. Część nobilów stwierdziła, że kraj wymaga reformy, a ogół obywatelski powinien mieć większy wpływ na politykę państwa. Pomysł ten spotkał się jednak z gwałtownym sprzeciwem zwolenników dawnego ładu. Konflikt między dwoma ugrupowaniami zapoczątkował epokę sporów i wojen domowych. Ich efektem była m.in. była niebywała kariera Juliusza Cezara, a w jej konsekwencji – upadek ustroju republikańskiego.

Optymaci, popularzy i reforma Mariusza

Zwolenników reformy państwa nazywano popularami, a rzeczników dalszych rządów elity – optymatami. Spór między nimi dotyczył przede wszystkim losów rzymskiego ager publicus (ziemi publicznej/państwowej). Zdaniem popularów należało go rozdzielić między ubogich obywateli, jednak optymaci, reprezentujący interesy arystokracji, nie zgadzali się na podobne projekty. Najbogatsi Rzymianie od dawna traktowali grunty państwowe jako swoją wyłączną własność i nie zamierzali się ich wyrzekać. Na czele stronnictwa popularów stali wówczas bracia Tyberiusz i Gajusz Grakchowie, którzy piastując urząd trybuna ludowego (odpowiednio w latach 133 i 123–122 p.n.e.), narzucili swoim przeciwnikom pakiet reform ustrojowych. Opór wobec ich działań ze strony najbogatszych Rzymian był ogromny. W Rzymie regularnie dochodziło w tym czasie do groźnych zamieszek. W ich wyniku obaj Grakchowie zginęli, optymaci wrócili do władzy, a pomysł reformy został ostatecznie zarzucony.

R1HKAPHK1CBJX

Fotografia przedstawia rzeźby dwóch młodych mężczyzn stojących przy mównicy. Są ubrani w długie togi, jeden z nich trzyma kartkę.

Problem jednak polegał na tym, że armia rzymska rekrutowała się z posiadaczy ziemskich. W związku z tym, że ich liczba drastycznie malała, pojawiło się zagrożenie, że redukcji ulegnie również wojsko. Reformy Grakchów miały rozwiązać także i tę kwestię, ale zostały brutalnie storpedowane, a rzecz pozostawała nierozwiązana aż do końca II w. p.n.e. Z problemem braku rekrutów ostatecznie poradził sobie Gajusz Mariusz, który swoich żołnierzy werbował także spośród ochotników. Ten sposób poboru doprowadził z czasem do powstania rzymskiej armii zawodowej.

Epoka wielkich wodzów

Konsekwencją reformy wojskowej Mariusza było silne związanie żołnierzy ochotników z osobą wodza. Nowi legioniści, będący proletariuszami z pochodzenia, nie posiadali własnych majątków. Wszystko zawdzięczali swoim dowódcom, którzy gwarantowali im nie tylko udział w łupach wojennych, ale także ziemię po odbyciu służby (był to jeden z głównych punktów spornych między senatem a dowódcami, którzy starali się o przyznanie swym żołnierzom oficjalnych nadań ziemi). W efekcie nowa armia była wierna nie republice, ale swojemu wodzowi, co znacznie zwiększało jego wpływ na politykę kraju. Pierwszym beneficjentem takiego stanu rzeczy był sam Gajusz Mariusz. Jego dominującej pozycji w państwie zagroził dopiero Lucjusz Korneliusz Sulla, który wykorzystał stworzony przez Mariusza mechanizm zależności żołnierzy od wodza do ustanowienia pierwszej od wieków dyktatury (82–79 r. p.n.e.). W latach 70. i 60. na pierwszą osobę w państwie wyrósł kolejny wódz, a także były współpracownik Sulli – Gnejusz Pompejusz. Powoli stawało się jasne, że kluczem do robienia kariery w nowych warunkach jest posiadanie poparcia armii. Rozumiał to doskonale wkraczający wówczas na rzymską scenę polityczną zubożały patrycjusz Gajusz Juliusz Cezar.

RXkJK6zFaBGQs

Fotografia przedstawia rzeźbę głowy mężczyzny. Ma krótkie, falujące włosy, wydatne usta, podbródek z dołeczkiem. Rzeźba ma ukruszony nos.

Cezara droga do jedynowładztwa. Triumwirat i kampania galijska

R1LAQDOSJVBO7

Ilustracja przedstawia oddziały wojska rzymskiego wchodzące do bram miasta. W tłumie widać niesionego na lektyce cesarza, który siedzi dumnie na tronie w długich szatach i złotym wieńcem na głowie. Witają go tłumy mieszkańców. W tle widać zabudowania Rzymu.

Juliusz Cezar długo pozostawał na marginesie wielkiej rzymskiej polityki. Podczas gdy niewiele od niego starsi Gnejusz Pompejusz i Marek Krassus robili zawrotne kariery, sprawując zaszczytne urzędy konsula oraz namiestnika prowincji, Cezar mozolnie wspinał się po kolejnych szczeblach drabiny urzędniczej (tzw. cursus honorum). Powoli wypracował jednak pewien kapitał polityczny. Szczególnie ceniono go wśród ludu oraz wojska. Cezarowi udało się też w końcu pogodzić Krassusa z Pompejuszem (obaj politycy byli skłóceni od lat) i w 60 r. p.n.e. zawiązać z nimi nieformalne porozumienie, zwane I triumwiratem. W ramach tego sojuszu politycy podzielili między siebie wpływy w całym państwie i zobowiązywali się do ścisłej współpracy w każdej dziedzinie.

RGn9HYwgWo8Op

Na zdjęciu widnieje kamienna rzeźba głowy mężczyzny w średnim wieku, o krótkich, prostych włosach.

Cezar wykorzystał poparcie, jakie dawało mu przymierze z dwoma wpływowymi politykami, do uzyskania konsulatu, a następnie namiestnictwa prowincji Galii Przedalpejskiej. W 58 r. p.n.e. rozpoczął działania wojenne zmierzające do podporządkowania terenów Galii właściwej Rzymowi, co udało mu się osiągnąć w zaledwie cztery lata.

Przeciw dawnemu sojusznikowi. Wojna domowa z Pompejuszem

R14gpTqUUDR1i

Ilustracja przedstawia trzy rzeźby ukazane obok siebie. Są to głowy postaci na białym tle. Pierwsza rzeźba przedstawia postać w średnim wieku o okrągłej twarzy oraz delikatnych rysach. Twarz mężczyzny skierowana jest do przodu. Widoczny jest duży nos, wąskie usta, zmarszczone czoło oraz krótkie włosy. Powierzchnia rzeźby jest wyraźnie zniszczona, widoczne są zadrapania materiału, odbarwienia oraz przetarcia. Druga postać to mężczyzna o długim, szerokim i prostym nosie, ściągniętych brwiach oraz szczupłej, pociągłej twarzy. Wokół jego ust, nosa i oczu widoczne są wyraźne zmarszczki. Kąciki jego ust są nieznacznie uniesione. Ma krótkie włosy. Trzecia rzeźba ukazuje mężczyznę o szerokiej twarzy, mocno zarysowanej żuchwie, długim nosie oraz krótkich włosach. Na jego twarzy widoczne są płytkie zmarszczki.

Podczas gdy Cezar walczył z plemionami galijskimi, Krassus zginął w trakcie kampanii wojennej przeciwko państwu Partów (53 r. p.n.e.). Śmierć jednego z triumwirów oznaczała koniec porozumienia, a konflikt między pozostałą dwójką stawał się już tylko kwestią czasu. Wojna domowa rozpoczęła się w 49 r. p.n.e., a do decydującego starcia między dawnymi sojusznikami doszło w kolejnym roku na terenie Grecji. Pod Farsalos wojska cezariańskie rozgromiły pompejańczyków, co zmusiło ich wodza do szukania schronienia w Egipcie. Panujący tam faraon Ptolemeusz XIII zgładził uciekiniera, licząc na pozyskanie przychylności Cezara. Śmierć rywala nie zakończyła jednak wojny, która trwała aż do 45 r. p.n.e., kiedy to ostatnie siły pompejańczyków poniosły klęskę w bitwie pod Mundą (Hiszpania).

R2itMQSx8OHZf

Obraz przedstawia scenę, podczas której mężczyzna siedzący na ciemnobrązowym koniu tratuje przebywających przy jasnych murach ludzi. Ma on na sobie krótką, złotą szatę, na którą narzucono czerwony, zwiewny materiał, przewieszony przez ramię. Lewą dłonią mężczyzna trzyma lejce, a w prawej, wyciągniętej przed siebie – globus. Na jego głowie widnieje wieniec laurowy. Mężczyzna jest widoczny z profilu, ma jasną skórę, krótkie, ciemne włosy, a także długi, prosty nos. Siedzi na materiale przypominającym skórę tygrysa, narzuconym na grzbiet konia. Pod zwierzęciem widoczna jest jasnoskóra oraz jasnowłosa kobieta w jasnych szatach, osłaniająca twarz. Za nią, po lewej stronie obrazu, obok jasnego muru widać także trzech mężczyzn, którzy upadają pod koniem, jak również ciemnowłosą kobietę w biało‑czarnej szacie, przytulającą małe dziecko oraz patrzącą przed siebie z rozchylonymi ustami. Za mężczyzną na koniu widoczne są dwie postaci w jasnych szatach, zasłaniających również ich twarze, celujących oszczepami w leżących ludzi. Z prawej strony można zauważyć tłum mężczyzn, unoszących ręce i patrzących na rozgrywającą się scenę oraz lecącą nad nimi ciemnowłosą kobietę w ciemnej szacie odsłaniającej lewą pierś. W prawej, wyciągniętej dłoni kobiety widoczny jest wąski miecz. Tło stanowi ciemne niebo oraz widoczne z prawej strony obrazu płomienie. Na ziemi, po prawej stronie, widać ludzką czaszkę oraz kość.

R1XHBDOEZTGTX

Fotografia przedstawia zamarzniętą, niewielką rzekę oraz jej brzegi pokryte śniegiem. Na brzegu rosną pojedyncze drzewa, a w oddali widać most i budynki mieszkalne.

RnKeNs2xvGZlf1

Mapa przedstawia przebieg bitwy pod Farsalos. Na prawym brzegu rzeki Enipea znajdowały się dwa obozy: po prawej obóz Cezara, po lewo obóz Pompejusza. Siły tych dwóch wodzów starły się nad brzegiem rzeki, nacierając z przeciwległych stron. Prawa strona Cezar, lewa strona Pompejusz.

Dyktator. Rządy Cezara w Rzymie

W trakcie prowadzenia wojny z pompejańczykami pojawiło się szczególnie ważne dla słynących z legalizmu Rzymian pytanie: jaka była pozycja prawna Cezara po wygaśnięciu jego namiestnictwa w Galii? Od 48 r. p.n.e. był to tytuł dyktatora nadany mu przez senat na czas nieokreślony, w 46 r. p.n.e. – na 10 lat, od 44 r. p.n.e. – dożywotnio. Była to anomalia polityczna, gdyż urząd dyktatorski był w starożytnym Rzymie urzędem nadzwyczajnym, powoływanym jedynie w wyjątkowych okolicznościach i na bardzo krótki okres. Co ciekawe, przez zdecydowaną większość czasu Cezar nie mógł nawet cieszyć się swoimi wyjątkowymi uprawnieniami, ponieważ prowadził wojnę. W trakcie sprawowania dyktatury (48–44 r. p.n.e.) był w Rzymie niecały rok, resztę czasu spędził na kolejnych kampaniach wojennych.

Kiedy jednak Cezar przebywał w stolicy, zajmował się wdrażaniem całego pakietu reform, które miały rozwiązać podstawowe problemy rozległego państwa. Chodziło tu przede wszystkim o jego zunifikowanie. Stąd wprowadzono m.in. nową ustawę o zdzierstwach w prowincji, która mocno ograniczała samowolę namiestników. Mieszkańcom wielu regionów, w tym całej Galii Przedalpejskiej, nadano rzymskie obywatelstwo, a ich elita weszła w skład senatu. Na szeroką skalę rozpoczęto także akcję kolonizacyjną poprzez rozdawnictwo ziemi publicznej poza Italią, co miało zmniejszyć liczbę proletariatu w samym Rzymie.

Te wszystkie działania nie mogły jednak przysłonić faktu, że władza Cezara była pewnym wynaturzeniem w ustroju republiki. Już wkrótce miało się okazać, że czołobitność, jaką mu okazywano, była jedynie przykrywką dla rodzącego się spisku.

Idy marcowe

Jedynowładztwo Cezara doprowadziło do powstania w Rzymie licznej opozycji, która tylko czekała na dogodną okazję, by usunąć „tyrana”. Na czele spiskowców oraz zwolenników idei republikańskich stali m.in. Marek Juniusz Brutus, Gajusz Kasjusz Longinus oraz słynny orator Marek Tuliusz Cyceron. Okazja do zamachu na Cezara nadarzyła się 15 marca 44 r. p.n.e., w idy marcowe. Około 60 senatorów zamordowało dyktatora w trakcie trwania sesji senackiej. Tak wydarzenie to opisał rzymski kronikarz Swetoniusz (Gajusz Swetoniusz Trankwillus) w Żywotach cezarów:

Po śmierci Cezara spiskowcy rozbiegli się po mieście, w którym zapanował strach i niepewność. Chociaż spiskowcy przedstawiali siebie jako obrońców wolności i republiki, mieszkańcy Rzymu nie do końca byli pewni, czy powinni ich poprzeć. W czasie uroczystego pogrzebu Juliusza Cezara tłumy przybywały oddać cześć imperatorowi. Z czasem wydano nakaz ścigania zamachowców, a w Rzymie wybuchła nowa wojna domowa.

RA68Z4J5EPPNQ

Ilustracja przedstawia śmierć Cezara. Na podwyższeniu siedzi Cezar w czerwonej szacie. W jednej ręce trzyma berło a drugą zasłania się przed klęczącymi przed nim mężczyznami w białych szatach. Za Cezarem również stoją mężczyźni w białych szatach. Na skrzynce obok Cezara leżą zwinięte pergaminy. W tle znajdują się kolumny.

Po śmierci Juliusza Cezara

W obliczu tego, że Marek Brutus i Kasjusz Longinus przejęli kontrolę nad wschodnimi prowincjami (m.in. Macedonią i Azją Mniejszą), trzej wodzowie związani z Juliuszem Cezarem postanowili działać wspólnie. Marek Antoniusz, Cezar Oktawian i Marek Lepidus podpisali w 43 r. p.n.e. układ, który przeszedł do historii jako II triumwirat. Na jego mocy uczestnicy układu podzielili się władzą w państwie na okres pięciu lat i przyjęli oficjalne tytuły triumwirów.

W celu rozprawienia się ze zwolennikami republiki wojska triumwirów dowodzone przez Antoniusza i Oktawiana ruszyły na wschód. W 42 r. p.n.e. w Macedonii doszło do dwóch bitew pod Filippi – oddziały głównie pod komendą Antoniusza rozbiły oddziały Marka Brutusa i Kasjusza Longinusa, a oni sami popełnili samobójstwo. Zwycięstwo wzmocniło pozycję Marka Antoniusza, który objął de facto kontrolę nad wschodnimi prowincjami. Nowy układ sił wyraźnie wskazywał, że prędzej czy później musi dojść do walki między głównymi wodzami: Antoniuszem i Oktawianem. Zwłaszcza że niedługo po zawarciu porozumienia ten drugi pokonał wojska Sekstusa Pompejusza i zajął Sycylię oraz usunął ostatecznie Marka Lepidusa w cień, umieszczając go w areszcie domowym.

Mimo formalnie obowiązującego porozumienia stosunki między Oktawianem i Antoniuszem były coraz bardziej napięte. Ten ostatni umacniał swoje wpływy we wschodnich prowincjach; zawarł m.in. sojusz z królową Egiptu Kleopatrą VII z dynastii Ptolemeuszy. Oktawian, który został panem całego zachodu i zaczął kreować się na obrońcę idei republikańskich, wykorzystał związek Antoniusza z Kleopatrą jako pretekst do wojny. Wzbudziło to falę niezadowolenia w Rzymie. Dzięki temu zręcznemu ruchowi Oktawian mógł formalnie wypowiedzieć wojnę Egiptowi, ale faktycznie walka toczyła się przeciwko Antoniuszowi. Do ostatecznego rozstrzygnięcia doszło w 31 r. p.n.e. w bitwie morskiej u wejścia do Zatoki Ambrakijskiej koło przylądka Akcjum.

R1OKQC3N4OBU5

Mapa przedstawia bitwę pod Akcjum 2 września 31 r. p.n.e. między Oktawianem i jego współpracownikiem Markiem Agryppą a połączonymi siłami Kleopatry VII i Marka Antoniusza. Formacje bojowe: wojska i sojusznicy Oktawiana: Wzgórze Mikalitzi, T.Taurus (na Morzu Jońskim tworząc łuk między miastem Mykitas a Leukadą w zachodniej części Grecji ) M. Agryppa, L. Arruntius, M. Lurius Oktawian. Wojska i sojusznicy Marka Antoniusza analogicznie tym samym łukiem bliżej zatoki: G. Publicola, M. Antoniusz, M. Oktawiusz, M. Instellus, G. Sosius, Kleopatra VII, oraz P. Canidius na nabrzeżu zachodniej części Grecji. Fortyfikacje przybrzeżne występowały w miejscu wpłynięcia do Zatoki Ambrakijskiej po przeciwległych stronach nabrzeża.

W wyniku przegranej bitwy morskiej Antoniusz i Kleopatra z częścią ocalałej floty uciekli do Egiptu. Okręty i wojska Antoniusza, zablokowane w zatoce, przeszły na stronę Oktawiana. Rok później, kiedy wojska Oktawiana wkroczyły do Egiptu i obległy Aleksandrię, Kleopatra i Antoniusz popełnili samobójstwo. Śmierć królowej Egiptu zakończyła istnienie ostatniej z trzech monarchii hellenistycznych, które powstały na gruzach imperium Aleksandra Wielkiego. Od tej pory Egipt stał się prowincją rzymską, pod osobistym zarządem Oktawiana. Zwycięstwo Oktawiana dało mu samodzielne panowanie nad całym Imperium.

Zapoznaj się z filmem 

R1PA2SUD59NXP

Film nawiązujący do treści materiału

Film nawiązujący do treści materiału

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1PA2SUD59NXP

Film nawiązujący do treści materiału

Trenuj i ćwicz

Słownik