Zmiany ustrojowe i społeczne w republice rzymskiej - wypracowanie
Cesarstwo rzymskie
Klęska Marka Antoniusza w 31 r. p.n.e. pod Akcjum zakończyła okres wyniszczających wojen domowych. Zwycięski Oktawian został konsulem, a tak naprawdę jedynym władcą Rzymu, i zaczął organizować prawne podstawy swojej władzy. Świadomy tego, że rzymskie społeczeństwo przywiązane jest do republiki, adoptowany syn Juliusza Cezara starał się utrzymywać jej pozory, gromadząc jednocześnie kolejne urzędy i uprawnienia. Nowy system rządów kształtował się przez cały okres jego panowania.
Wyjaśnisz, czym był pryncypat i jak powstało Cesarstwo Rzymskie.
Opiszesz, na czym polegał proces romanizacji imperium.
Porównasz sposób sprawowania władzy przez Oktawiana Augusta ze stylem rządzenia Juliusza Cezara.
Pryncypat
W 28 i 27 r. p.n.e. senat nadał Oktawianowi nowe tytuły: princeps civium (łac., pierwszy obywatel – stąd ustrój przezeń wprowadzony określa się mianem pryncypatu) i August. Oba nowe tytuły Oktawiana miały charakter honorowy, realną władzę dawała mu zaś kumulacja urzędów republikańskich w jego ręku:
prokonsulat (imperium proconsulare), tzn. władza nad wojskiem (August i późniejsi cesarze nosili tytuł imperatora);
władza trybuńska, dająca prawo zwoływania senatu i komicjów oraz możliwość wetowania ich uchwał, ponadto osobistą świętość i nietykalność;
urząd najwyższego kapłana (pontifex maximus);
urząd cenzora, pozwalający ustalać listę senatorów;
urząd rozdawcy darmowego zboża dla obywateli.
Tytulatura władców rzymskich okresu pryncypatu
Łacińskie słowo augustus znaczy „dostojny”, „błogosławiony”. Ten tytuł wraz z przydomkiem Cezar, od którego pochodzi polskie słowo „cesarz”, przyjmowali wszyscy następni władcy Rzymu. W tradycji historiograficznej Oktawiana w okresie sprawowania przez niego władzy cesarskiej przyjęło się nazywać Augustem.
August przeprowadził podział prowincji (posiadłości Rzymu poza Italią) na cesarskie i senackie. Pod bezpośrednią władzą cesarza znalazły się prowincje świeżo podbite i graniczne, stacjonowało w nich wojsko, a zarządzali nimi mianowani przez władcę prokuratorzy i prefekci. Namiestnicy pozostałych prowincji byli nominowani przez senat. Kontrolę nad miastem Rzymem i całą Italią osobiście sprawował cesarz przy pomocy gwardii pretoriańskiej – elitarnych jednostek wojskowych stacjonujących w stolicy.
- Nazwa kategorii: Prowincje rzymskie dzieliły się na:
- Nazwa kategorii: prowincje cesarskie (propretorskie)
- Nazwa kategorii: 227 p.n.e. Sycylia
- Nazwa kategorii: 231 p.n.e. Korsyka i Sardynia
- Nazwa kategorii: 197 p.n.e. Hiszpania Bliższa i Hiszpania Dalsza
- Nazwa kategorii: 167 p.n.e. Iliria
- Nazwa kategorii: 146 p.n.e. Macedonia‑Achaja
- Nazwa kategorii: 120 p.n.e. Galia Zaalpejska, późniejsza Galia Narbońska
- Nazwa kategorii: 81 p.n.e. Galia Przedalpejska
- Nazwa kategorii: 74 p.n.e. Bitynia
- Nazwa kategorii: 74 p.n.e. Cyrenajka i Kreta
- Nazwa kategorii: 64 p.n.e. Cylicja i Cypr
- Nazwa kategorii: 64 p.n.e. Syria
- Nazwa kategorii: 30 p.n.e. Egipt rzymski
- Nazwa kategorii: 15 n.e. Mezja Koniec elementów należących do kategorii prowincje cesarskie (propretorskie)
- Nazwa kategorii: prowincje senackie (prokonsularne)
- Nazwa kategorii: 146 p.n.e. Afryka Prokonsularna
- Nazwa kategorii: 129 p.n.e. Azja Koniec elementów należących do kategorii prowincje senackie (prokonsularne)
- Elementy należące do kategorii Prowincje rzymskie dzieliły się na:
- Elementy należące do kategorii prowincje cesarskie (propretorskie)
- Elementy należące do kategorii prowincje senackie (prokonsularne)
Pozory republiki
Za czasów Augusta republika formalnie trwała nadal. Cesarz okazywał szacunek senatorom i tolerował umiarkowaną opozycję w ich gronie. Przewaga senatu nad innymi instytucjami odziedziczonymi po republice wyraziła się m.in. w oficjalnej formule określającej państwo przyjętej za panowania Oktawiana Augusta: „senat i lud rzymski” (łac. Senatus Populusque Romanus, w skrócie: SPQR).
- Nazwa kategorii: Uprawnienia Oktawiana Augusta
- Nazwa kategorii: prokonsulat ([font‑style: italic;]imperium proconsulare[/]), tzn. władza nad wojskiem
- Nazwa kategorii: władza trybuńska (prawo zwoływania senatu i komicjów, możliwość wetowania ich uchwał, osobista świętość i nietykalność)
- Nazwa kategorii: urząd najwyższego kapłana ([font‑style: italic;]pontifex maximus[/])
- Nazwa kategorii: urząd cenzora (ustalanie listy senatorów)
- Nazwa kategorii: urząd rozdawcy darmowego zboża dla obywateli Koniec elementów należących do kategorii Uprawnienia Oktawiana Augusta
- Elementy należące do kategorii Uprawnienia Oktawiana Augusta
Monarchiczny charakter pryncypatu uwidaczniał się przy przekazywaniu władzy cesarskiej wskazanemu przez władcę następcy, często adoptowanemu synowi. August wyznaczył na następcę własnego pasierba Tyberiusza. Po wygaśnięciu dynastii julijsko‑klaudyjskiej władzę przejęli Flawiusze (lata 69–96 n.e.), następnie zaś dynastia Antoninów (96–192). Ci ostatni dla dobra państwa często dokonywali adopcji niespokrewnionych ze sobą wybitnych i godnych władzy cesarskiej obywateli, desygnując ich tym samym na swoich następców. Tak postąpił już pierwszy z Antoninów, cesarz Nerwa, adoptując Trajana.
Pryncypat był kompromisem między „pierwszym obywatelem” a senatem. Kolejni cesarze, dysponując instrumentami realnej władzy w postaci piastowanych urzędów republikańskich, w większości poszerzali jeszcze jej zakres. Państwo rzymskie z czasem nabierało coraz więcej cech monarchii, a senat tracił na znaczeniu. Te powolne przekształcenia były niekiedy przerywane gwałtownymi próbami wzmacniania władzy cesarskiej poprzez deifikację żyjącego władcy, narzucenie wschodniego ceremoniału (okazywanie boskiej czci cesarzowi) i wprowadzenie władzy absolutnej wzorowanej na królestwach hellenistycznych. Gwałtowne zmiany w tej dziedzinie jako pierwszy wprowadził cesarz Kaligula, panujący w latach 37–41 n.e., który ogłosił się bogiem i otwarcie kpił z instytucji republikańskich oraz obyczajów rzymskich, np. mianując swojego konia senatorem. Politykę w tym stylu prowadził później Neron (54–68), a także Domicjan (81–96). Jednak wszyscy władcy zmierzający do szybkiej hellenizacji cesarstwa zginęli zamordowani przez spiskowców, a historiografia rzymska, związana z senatem, urobiła im opinię tyranów i szaleńców. Natomiast ci cesarze, którzy w sposób bardziej wyważony budowali monarchię, nie tylko osiągnęli sukces, lecz także cieszyli się uznaniem senatorów (np. Trajan, któremu senat nadał tytuł „najlepszego władcy”, Hadrian, Marek Aureliusz), choć ich poczynania nierzadko godziły w uprawnienia senatu.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1DUR5OUEZOFD
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cesarstwo rzymskie — pryncypat.
Romanizacja imperium
Panowanie w prowincjach napotykało czasem opór ze strony ich mieszkańców (przede wszystkim z powodu podatków nakładanych przez Rzymian). Szczególnie wiele kłopotów sprawili imperium Żydzi, którzy pilnie strzegli swojej odrębności, zwłaszcza religijnej. W 67 r. n.e. wybuchło powstanie żydowskie, które po ciężkich walkach zostało stłumione przez cesarzy Wespazjana i Tytusa. Ten drugi po zdobyciu Jerozolimy zburzył świątynię Jahwe. Żydzi jednak nadal sprzeciwiali się rzymskiej władzy i u schyłku panowania Trajana ponownie podjęli walkę. Na czele buntu stanął Szymon Bar Kochba. W 135 r. cesarz Hadrian pokonał powstańców i wysiedlił ludność żydowską z Judei; tak rozpoczął się w dziejach Izraela okres „wielkiego rozproszenia” Żydów, czyli – z grecka – diaspory.
Dwa pierwsze stulecia cesarstwa (I i II w. n.e.) to „złoty wiek” cywilizacji rzymskiej. Imperium było wówczas tak silne, że tylko nieliczne spośród sąsiednich państw i ludów ośmielały się podejmować wojnę z Rzymianami. W świecie śródziemnomorskim zapanował więc pokój rzymski (łac. Pax Romana). W sprzyjających warunkach jednolitej organizacji politycznej, zapewniającej mieszkańcom spokój i powodzenie gospodarcze, nastąpiła romanizacja ludów żyjących w prowincjach rzymskich. Na zachodzie upowszechniła się łacina, na wschodzie zaś dominował – tak jak w epoce hellenistycznej – język grecki, nawet jednak Grecy zaczęli samych siebie nazywać Rzymianami (gr. Romaioi). Ostatecznie o romanizacji (w sensie prawnym) ludności imperium przesądził edykt cesarza Karakalli z 212 r., nadający obywatelstwo rzymskie wszystkim wolnym mieszkańcom cesarstwa. Jednolite prawo rzymskie objęło całą ludność imperium.
Romanizacja zachodnich i grecyzacja wschodnich prowincji były najważniejszymi procesami kulturowymi okresu cesarstwa. Przyczyniły się one do rozpowszechnienia się cywilizacji śródziemnomorskiej (grecko‑rzymskiej) w granicach imperium, a także współtworzyły jej różnorodność. Wykształcony Rzymianin był dwujęzyczny – znał zarówno łacinę, jak i grekę. Dzięki romanizacji i grecyzacji w czasach cesarstwa poszerzeniu uległa elita państwa. O ile pierwsza dynastia cesarska wywodziła się ze starych rodów arystokracji rzymskiej: Juliuszów i Klaudiuszów, o tyle Flawiusze (kolejna dynastia) byli Italikami, a np. cesarze z dynastii Antoninów – Trajan i Hadrian – pochodzili z Hiszpanii. Szło to w parze z coraz częstszym nadawaniem obywatelstwa rzymskiego ludności prowincji. Proces ten zakończył się wspomnianym już edyktem cesarza Karakalli z 212 r., wprowadzającym powszechne obywatelstwo.
Kultura
Okres pryncypatu to czasy najbujniejszego rozkwitu kultury rzymskiej. Powstały wówczas najwybitniejsze dzieła historyczne, napisane przez Liwiusza oraz Tacyta (autora postulatu, aby historię opisywać sine ira et studio, czyli bez gniewu i uprzedzeń – obiektywnie). Pod patronatem Augusta i jego przyjaciela Mecenasa (od którego nazwiska pochodzi słowo „mecenat”) tworzyli poeci: Wergiliusz (twórca Eneidy – narodowej epopei Rzymian), Horacy i Owidiusz. Ogromną rolę w przeszczepieniu na grunt rzymski osiągnięć filozofii greckiej odegrał Marek Tuliusz Cycero, słynny mówca i polityk z okresu wojen domowych. Szczególną popularność zdobyła sobie wśród Rzymian filozofia stoicka, propagowana przez Senekę, który w okresie młodości Nerona był doradcą jego matki, cesarzowej Agrypiny, i dzięki temu miał duży wpływ na rządzenie państwem. W czasach Antoninów stoicyzm stał się nieomal oficjalną ideologią państwa, a wybitnym stoikiem był m.in. pochodzący z tej dynastii cesarz Marek Aureliusz (panujący w latach 161–180 n.e.).
Podboje Oktawiana Augusta
Oktawian August nie tylko poprawił sytuację wewnętrzną Rzymu, ale też znacznie rozszerzył jego granice, stając się jednym z najskuteczniejszych zdobywców w dziejach rzymskiego imperium. Podbił m.in. Hiszpanię, Germanię aż po Łabę, umocnił rzymskie panowanie w Galii, w krajach naddunajskich i alpejskich stworzył rzymskie prowincje Panonia, Mezja, Norikum, Recja.
W podbojach Oktawianowi z pewnością pomogła reforma wojska – stworzył on specjalny skarb wojskowy i zredukował liczbę legionów najpierw do 18, następnie do 25. Każdy legion posiadał ok. 4‑6 tys. żołnierz. W sumie rzymskie wojsko liczyło ok. 250 tys. żołnierzy, połowę z nich stanowili obywatele rzymscy (skupieni w legionach), resztę formacje posiłkowe, w których służyli mieszkańcy prowincji. Służba trwała długo, bo aż ok. 25 lat. Żołnierze kuszeni byli gospodarstwem na prowincji, które po skończeniu służby otrzymywali na własność. Wojska pilnowały granic ogromnego imperium, dlatego stacjonowały w obozach warownych, będących częścią limes, systemu umocnień graniznych. Dodatkowo Oktawian przekształcił gwardię pretoriańską (przyboczną straż ochraniającą dowódców) w stałą formację cesarską o prestiżowym charakterze. Liczyła ona ok. 16 tys. osób, a służba trwała ok. 16 lat.
Zapoznaj się z filmem
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1KCQ4KCJS5PQ
Film nawiązujący do treści materiału
Wyjaśnij znaczenie bitwy pod Akcjum dla dziejów Imperium Rzymskiego i dalszej władzy Oktawiana Augusta.
Opisz sposoby, w jakie rzymscy wodzowie mogli zostać wyróżnieni za swe zwycięstwa na polu walki. Czemu miał służyć prezentowany monument i w jaki sposób stanowił symbol przemian wewnętrznych w Rzymie?
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z audiobookiem i wykonaj polecenia.
Gajus Swetoniusz Trankwillus, Żywoty Cezarów (fragmenty)
Boski Juliusz (rozdz. 76–79)
Przeważają jednak szalę na niekorzyść wszystkie inne jego czyny i powiedzenia tak dalece, że chyba ocenić należy, iż władzy najwyższej nadużył i że słusznie został zgładzony. Nie tylko bowiem nadmierne przyjął godności: konsulaty, jeden po drugim, dyktaturę dożywotnią, nadzór nad obyczajnością, nadto jako imię tytuł Imperatora, przydomek „ojca ojczyzny”, posąg własny wśród posągów królów, podwyższenie na orchestrze. Pozwalał także przyznawać sobie zaszczyty wręcz nadludzkie: złote krzesło w kurii i w sądzie, wóz procesyjny [dla bogów] i nosze dla swego posągu podczas uroczystości cyrkowych, świątynie, ołtarze, posągi własne obok boskich, wezgłowie, kapłana, luperków i jeden miesiąc zgodził się nazwać od swego imienia. Zgoła nie było urzędu, którego by sobie wedle zachcianki nie nadał czy komu nie przyznał. Trzeci i czwarty konsulat sprawował tylko formalnie, zadowalając się władzą dyktatorską, przyznaną mu wraz z konsulatami, w ciągu tych obydwu lat mianował dodatkowo na każde trzy ostatnie miesiące swego urzędowania po dwu konsulów. W tym czasie nie wyznaczał żadnych zgromadzeń wyborczych oprócz tych na odbiór trybunów i edylów plebejskich. Na miejsce pretorów ustanowił prefektów, aby w jego nieobecności zarządzali sprawami miejskimi. Gdy w przeddzień kalend styczniowych umarł nagle konsul i urząd został bez obsady przez kilka godzin, nadał go temu, który o to prosił. Równie samowolnie, w zupełnej mając pogardzie ojczysty obyczaj, przyznawał urzędy nie na jeden rok, dziesięciu byłym pretorom nadał odznaki konsularne, przyjął w poczet senatorów ludzi zaledwie obywatelstwem obdarzonych oraz niektórych spośród na wpół dzikich Galów. Oprócz tego dozór nad mennicą i dochodami państwowymi powierzył swym własnym niewolnikom. Dowództwo i pieczę nad trzema legionami, które pozostawił w Aleksandrii, oddał kochankowi Rufionowi, synowi swego wyzwoleńca.
Z nie mniejszą gwałtownością wypowiadał się publicznie o rzeczypospolitej, jak pisze Tytus Ampiusz, że „niczym jest rzeczpospolita, pustym tylko słowem bez żywej treści. Sulla chyba był nieukiem, skoro zrzekł się dyktatury. Czas już, aby ludzie więcej liczyli się z jego słowami i za prawo uznali to, co on powie”. I tak daleko posunął się w swej zuchwałości, że nawet ośmielił się rzec te słowa do wróżbity, gdy ów zapowiadał raz smutne wypadki, nie znalazłszy serca we wnętrznościach ofiarnego zwierzęcia: „pomyślniej pójdzie wszystko, gdy on sam zechce, a nie należy uważać za znak złowieszczy, jeśli bydlęciu serca zabrakło”.
Szczególną i śmiertelną nienawiść ściągnął na siebie tym zwłaszcza, że pewnego razu wszystkich senatorów przybyłych doń z mnóstwem najbardziej czołobitnych uchwał przyjął w postawie siedzącej, przed świątynią Wenery Rodzicielki. Niektórzy podają, jakoby chciał powstać, lecz że zatrzymał go Korneliusz Balbus. Inni znowu twierdzą, że w ogóle nie zamierzał powstać, a nawet gdy Gajus Trebacjusz usiłował go skłonić do powstania, Cezar spojrzał na niego wprost nieżyczliwie. To jego zachowanie tym bardziej wszystkim wydało się nieznośne, że sam podczas swego triumfu, przejeżdżając obok ław trybunów, oburzył się niepomiernie na widok Poncjusza Akwili, który jeden z całego kolegium nie powstał, i aż zakrzyknął do niego: „Nuże, trybunie Akwilo, zażądaj więc ode mnie zwrotu rzeczypospolitej”. I przez szereg dni później, jeśli komu cokolwiek obiecywał, nie omieszkał dodać, że czyni to pod warunkiem: „jeśli uzyska zgodę Poncjusza Akwili”.
Do tak wyraźnej zniewagi i zlekceważenia senatu dodał jeszcze czyn o wiele zuchwalszy. Oto podczas świąt latyńskich powracającego Cezara witał lud szalonymi i niemilknącymi okrzykami. Wówczas ktoś z tłumu ozdobił jego posąg wieńcem wawrzynowym, przewiązanym z przodu białą wstążką. Gdy trybunowie ludowi: Epidiusz Marullus i Cezecjusz Flawus, rozkazali usunąć z wieńca białą wstążkę i sprawcę zajścia odprowadzić do więzienia, Cezar wówczas zganił ostro trybunów i pozbawił ich władzy, bolejąc czy to nad tym, że niepomyślnie wypadła próba nawiązania do władzy królewskiej, czy też, jak podawał, że pozbawiono go zaszczytu odmowy. Od tego czasu nie mógł już ujść niechlubnemu posądzeniu, że pragnie tytułu królewskiego, chociaż zarówno ludowi witającemu go imieniem króla odpowiedział: „Cezarem jestem, nie królem”, jak też w czasie Luperkaliów przed mównicą publiczną, gdy konsul Antoniusz kilkakrotnie chciał mu włożyć na głowę diadem królewski, odrzucił go i posłał na Kapitol Jowiszowi Najlepszemu i Największemu.
Boski August (rozdz. 52, 53)
Chociaż wiedział, że wedle zwyczaju nawet prokonsulom uchwalano wystawianie świątyń, w żadnej jednak prowincji nie przyjął tego zaszczytu sam, zawsze łącząc swe imię z imieniem Romy. W samym Rzymie odmawiał wręcz uparcie przyjęcia tego zaszczytu. Srebrne posągi, niegdyś ku jego czci wystawiane, kazał wszystkie stopić i z tak uzyskanych pieniędzy ufundował złote trójnogi dla Apollina Palatyńskiego. Gdy lud usilnie proponował mu dyktaturę, August zrzucił z ramion togę i z odkrytą piersią, na kolanach, wypraszał się od niej.
Tytułu „pan” zawsze ze wstrętem unikał, uważając go za złorzeczenie i obelgę. Kiedy pewnego razu przyglądał się widowisku i ze sceny padły słowa jakiegoś mimu: „O Panie sprawiedliwy i dobry!”, wszyscy zaś głośno wyrazili radość, jakoby potwierdzając, że te słowa do niego się odnoszą, natychmiast ręką i wyrazem twarzy powstrzymał nieprzystojne pochlebstwa, następnego dnia zganił najsurowiej w publicznym obwieszczeniu. Odtąd nawet dzieciom ani wnukom nie pozwolił nazywać się „panem”, zarówno w poważnej rozmowie, jak żartem; zabronił im między sobą używać tej tytulatury grzecznościowej. Nigdy nie wyruszał ze stolicy czy z jakiegokolwiek miasta prowincjonalnego nagle i bez zastanowienia, ani też nigdzie nie przyjeżdżał inną porą, jak tylko nocną lub wieczorną, aby nikomu nie zamącić wypoczynku urzędowym witaniem swej osoby. W czasie sprawowania konsulatu ukazywał się publicznie prawie zawsze pieszo. W innych czasach jako osoba prywatna – często w zamkniętej lektyce. Do publicznego powitania swej osoby dopuszczał i lud, tak uprzejmie przyjmując prośby petentów, że nawet jednego żartobliwie upomniał, iż „z taką obawą podaje mu swe pismo, jak słoniowi monetę”. W dniu obrad senatu witał senatorów, sam przychodząc do kurii; nie wymagał powstania, sam wymieniał każdego po nazwisku, bez niczyjej pomocy; również odchodząc, w ten sam sposób żegnał siedzących. Z wieloma senatorami utrzymywał wzajemnie stosunki towarzyskie, bywał u każdego z nich na uroczystościach domowych, aż wiek upomniał się o swoje prawa, a w dniu jakiejś uroczystości zaręczynowej został raz silnie popchnięty wśród tłumu gości. Jeden z senatorów, niejaki Gallus Teryniusz, zresztą bynajmniej nie z najbliższego grona cesarza, nagle oślepł i chciał się z tego powodu zamorzyć głodem. August go odwiedził i swym pocieszeniem zachęcił do życia.
Wyjaśnij, dlaczego Swetoniusz miał za złe Cezarowi swobodne dysponowanie urzędami i okazywanie swej wyższości senatowi.
Wyjaśnij, jak rozumiesz deklaracje Cezara: Cezarem jestem, nie królem
, połączoną z odrzuceniem diademu królewskiego.
Porównaj zachowanie Augusta i Cezara.
Poniższy obraz przedstawia bitwę morską pod Akcjum, w wyniku której Oktawian został panem imperium rzymskiego. Dzieło powstało w okresie baroku i odzwierciedla ówczesne trendy malarskie. Wymień jego elementy, które są charakterystyczne dla tego kierunku w sztuce.
Słownik
(z łac. deus – bóg + facere – czynić) ubóstwienie, wyniesienie przedmiotu lub istoty żywej do poziomu bóstwa i, w konsekwencji, uczynienie obiektem kultu religijnego
rozproszenie po świecie jakiejś grupy etnicznej lub religijnej
narzucanie lub przejmowanie kultury greckiej
(łac. Italici) plemiona indoeuropejskie; tworzyły zróżnicowane grupy językowe i kulturowe; zasiedlali Półwysep Apeniński od połowy II tysiąclecia p.n.e.;
(z łac. princeps civium) forma rządów w imperium rzymskim wprowadzona przez Oktawiana Augusta; władza znajdowała się w rękach jednostki, lecz przy zachowaniu pozorów instytucji republikańskich; formalnie cesarz był tylko „pierwszym obywatelem”, a nie monarchą, nadal istniał senat, choć faktycznie był podporządkowany władcy
doktryna filozoficzna uznająca za najwyższe i jedyne dobro cnotę rozumianą jako życie zgodne z zasadami rozumu
konflikt zbrojny toczący się w latach 49–45 p.n.e. między Gajuszem Juliuszem Cezarem a Gnejuszem Pompejuszem mającym poparcie senatu rzymskiego; spór ten zakończył się całkowitym zwycięstwem tego pierwszego