Zmiany ustrojowe i społeczne w republice rzymskiej - wypracowanie
Pokój rzymski
Rządy Oktawiana Augusta rozpoczęły w historii imperium rzymskiego okres największego rozwoju i rozkwitu. Terytorium państwa rozciągało się na trzech kontynentach, od krańców Półwyspu Iberyjskiego do linii Renu i Dunaju; obejmowało również północne wybrzeża Afryki, a na wschodzie opierało się o obszar Mezopotamii. Liczne ludy, które zamieszkiwały tak rozległy teren, ulegały procesowi romanizacji, czyli uzyskiwały dostęp do zdobyczy cywilizacji rzymskiej. Cesarstwo Rzymskie pozostawiło również po sobie liczne zabytki, podziwiane do dzisiaj przez podróżujących po Europie, zwłaszcza Zachodniej, Afryce Północnej i Azji Mniejszej.
Wyjaśnisz, na czym polegała romanizacja prowincji.
Określisz, w jaki był zasięg terytorialny Cesarstwa Rzymskiego w I i II w. n.e.
Ocenisz rolę łaciny w procesie powstania języków romańskich.
Podasz przykłady osiągnięć cywilizacji rzymskiej w kulturze europejskiej.
Imperium Romanum
W porównaniu z okresem republiki w pierwszych dwóch wiekach Cesarstwo Rzymskie nie przeprowadziło wielu podbojów. W okresie panowania Oktawiana Augusta oprócz innych prowincji w 35 r. p.n.e. została przyłączona Panonia, która obejmowała swoim zasięgiem tereny m.in dzisiejszych Węgier czy Słowenii. Niepowodzeniem zakończyły się próby opanowania terenów zamieszkiwanych przez plemiona germańskie. Po klęsce w Lesie Teutoburskim w 9 r. n.e., gdy Germanie pod wodzą Arminiusza zniszczyli trzy legiony rzymskie, cesarstwo wycofało wojska za Ren, który stał się trwałą granicą imperium. W 43 r. n.e. rozpoczął się podbój Brytanii; do połowy I w. cesarz Klaudiusz podbił część Wysp Brytyjskich i utworzył prowincję Brytanię, obejmującą tereny dzisiejszej Anglii i Walii. W celu zabezpieczenia północnej granicy nowej prowincji został wybudowany słynny limes – wał Hadriana.
W latach 101–106 Rzymianie pod wodzą cesarza Trajana podbili Dację (dzisiejszą Rumunię); w 106 r. utworzono tam rzymską prowincję Dacia Traiana. Za panowania cesarza Hadriana w pierwszej połowie II w. n.e. granice na wschodzie osiągnęły linię dwóch wielkich rzek: Tygrysu i Eufratu. Armia rzymska, licząca w tym czasie ok. 300 tys. żołnierzy, odgrywała bardzo ważną rolę w procesie romanizacji prowincji. Legiony rozmieszczone były głównie wzdłuż limesu, a służba w nich trwała ok. 20 lat. W czasie jej trwania żołnierze nawiązywali bliskie kontakty z miejscową ludnością, a nawet mimo formalnego zakazu zakładali rodziny. Po zakończeniu służby wojskowej osiedlali się na terenach, na których stacjonowali. W ten sposób żołnierze przyspieszali proces romanizacji – poprzez upowszechnianie łaciny i obyczajów rzymskich.
Via Apia – wzór rzymskich dróg
Rzymianie stworzyli gęstą sieć dróg, która gwarantowała jedność państwa i niosła zdobycze cywilizacyjne w najdalsze zakątki rozległego państwa. Drogi umożliwiały szybkie przerzucenie wojska, rozwój handlu i przesyłanie informacji. Dzięki nim Rzymianie byli bardziej mobilni, ułatwiały przepływ nowych myśli i idei. Wzdłuż dróg ustawiali drogowskazy i kamienie milowe, które ułatwiały podróżnym orientację oraz lepsze zaplanowanie podróży. W I w. n.e. na Forum Romanum został postawiony tzw. złoty (pierwszy) kamień milowy – symbol początku wszystkich rzymskich dróg. Drogi rzymskie stanowiły i do dzisiaj stanowią wyjątkowy przykład myśli inżynierskiej.
1. wyrównana ziemia
2. kamienie wielkości dłoni
3. pokruszone kamienie
4. cement
5. eliptyczna nawierzchnia ułożona z bloków bazaltowych lub innych kamieni lokalnych
6. chodnik
7. krawędzie kamieni
Dowodem na to jest fakt, że przetrwały upadek cesarstwa i służyły jako ważne szlaki komunikacyjne aż do XIX w. Wtedy ich znaczenie zmalało z powodu rozpowszechnienia się kolei żelaznej.
Rzym cywilizacją miejską
W porównaniu z wcześniejszymi dziejami Rzymu okres I i II w. n.e. był czasem nielicznych konfliktów wewnętrznych oraz pokoju na granicach imperium. Zdobyte wcześniej tereny podlegały procesowi kolonizacji. W znacznej części była to kolonizacja wojskowa, która polegała na nadawaniu ziemi przez państwo weteranom, którzy kończyli służbę wojskową. Nowe tereny organizowane były na wzór Rzymu; wszędzie powstawały miasta – lokalne ośrodki administracyjne, gospodarcze i kulturalne. Niejednokrotnie początek nowym miastom dawały obozy wojskowe z regularnym układem przestrzennym. Przykładem takiego mechanizmu było założenie Wiednia czy Budapesztu. Jak widać, kolonizacja wiązała się z rozwojem procesu urbanizacji, czyli powstawaniem miast, do których bardzo chętnie przenosiła się ludność wiejska. Rozkwit miast przyczynił się do rozwoju procesu romanizacji, czyli przyjmowania przez miejscową ludność stylu życia i kultury rzymskiej.
W miastach istniały udogodnienia podnoszące poziom życia i higieny mieszkańców; przykładem mogą być akwedukty czy rozbudowana sieć kanalizacyjna.
Mieszkańcy miast spędzali wolny czas w termach, czyli łaźniach miejskich.
Rozrywki dostarczały im widowiska prezentowane w teatrach, amfiteatrach i cyrkach.
Civis Romanus – obywatel rzymski
Bardzo istotnymi elementami romanizacji prowincji było uzyskiwanie obywatelstwa przez ich mieszkańców oraz obowiązywanie na nowych terenach prawa rzymskiego. Od czasów pryncypatu stopniowo zanikały różnice prawne między zdobywcami a podbitymi; cesarze coraz chętniej nadawali obywatelstwo rzymskie zarówno dawnym weteranom, jak i mieszkańcom prowincji. Zwieńczeniem tego procesu był wydany w 212 r. n.e. edykt Karakalli. Obywatele cieszyli się ochroną jednolitego prawa rzymskiego na terenie całego imperium. Z jednej strony oznaczało to zaszczyt i honor, z drugiej natomiast dawało wymierne korzyści, takie jak zakaz tortur, nienaruszalność własności prywatnej czy prawo do sprawiedliwego procesu.
Rzymska Europa
Nawet najbardziej zaciekli wrogowie Rzymu, jak np. Galowie, mieszkający w dzisiejszej Francji, przyjmowali osiągnięcia kultury rzymskiej i stawali się Rzymianami. Zarówno w sferze oficjalnej, jak i w życiu codziennym używali języka łacińskiego. Plemiona germańskie, które zamieszkały tereny cesarstwa po jego upadku na zachodzie, odcisnęły swoje piętno na łacinie. W wyniku długotrwałego procesu w niektórych z nowych państw powstała grupa języków romańskich, do których należą m.in. francuski, hiszpański i portugalski. Alfabet łaciński natomiast zachował się nie tylko w dawnych prowincjach rzymskich, ale również rozpowszechnił się wraz z chrześcijaństwem w krajach Europy Środkowo‑Wschodniej. Wiele słów łacińskich przeniknęło do współczesnych języków europejskich.
Zapoznaj się z mapą
Wyjaśnij, dlaczego pax Romana określany bywa czasami także jako pax Augusta.
Trenuj i ćwicz
Uporządkuj chronologicznie wydarzenia, zaczynając od najwcześniejszego. We wskazanym miejscu wpisz w odpowiedniej kolejności liczby. Najwcześniejsze wydarzenie oznacz 1, kolejne: 2, 3, 4, 5.
Zaznacz poprawne dokończenie zdania.
Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Przeanalizuj poniższą mapę, a następnie oceń prawdziwość zdań zamieszczonych w tabeli. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Zapoznaj się z poniższymi źródłami, a następnie rozstrzygnij, czy oba źródła upamiętniają to samo wydarzenie. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do obu źródeł.
Źródło A
Żywoty cezarówBez żadnej bitwy lub przelewu krwi, w ciągu kilku zaledwie dni wziął pod swoje panowanie część wyspy. W szóstym miesiącu od chwili wyjazdu z Rzymu powrócił i odbył triumfalny wjazd z największym przepychem. Na oglądanie tego triumfu pozwolił przybyć do stolicy nie tylko zarządcom prowincji, lecz nawet pewnym wygnańcom. […] Za jego rydwanem jechała w powozie żona Messalina. Towarzyszyli mu także wszyscy ci, którzy w tejże wojnie uzyskali odznaki triumfalne, wszyscy pieszo i ubrani w togi bramowane. Tylko jeden, M. Krassus Frugi, jechał na koniu, bogato przybranym, sam w szacie haftowanej gałązkami palmowymi, ponieważ już po raz wtóry dostąpił tego zaszczytu.
Źródło: Gajus Swetoniusz Trankwillus, Żywoty cezarów, tekst dostępny online: biblioteka.kijowski.pl.
Źródło B
Przeczytaj tekst źródłowy i wykonaj polecenie.
Pochwała RzymuLudzie nawet nie wierzą w to, że istniały kiedyś jakieś wojny, opowiadań o wojnach słuchają jak bajek. […] Tak wielki u was pokój, choć macie tradycje wojenne. Bo dzisiejsza piechota i konnica to nie wczorajsi szewcy i cieśle, ani jak w biednym domu, gdzie ci sami gotują, gospodarzą, zaścielają łoża, nie panuje u was takie pomieszanie. Nie czekacie, aż ludzie czym innym zajęci staną się żołnierzami, i nie pozwalacie wrogowi, aby was zwoływał pod broń. [...]
Wynaleźliście właściwe kontyngenty, nie zwalając tego ciężaru na obywateli. Podsunęła je wam wasza mądrość państwowa, która wcale nie dopuszcza cudzoziemca do decydowania o tym, co można i należy wykonać. Jakże więc odbywa się ten pobór? Przeszliście wszystkie ziemie wam podległe i badaliście, kto z tamtejszych mieszkańców może wypełnić to zadanie, znalazłszy zaś kazaliście im porzucić swą ojczyznę, dając w zamian prawo obywatelstwa rzymskiego. Toteż później oni sami wstydzą się przyznać do swego dawnego pochodzenia. [...] Skoro przy zastosowaniu tych środków tak usposobiliście żołnierzy względem siebie, wyprowadziliście ich na krańce świata i tam rozstawili, aby strzegli powierzonych terenów.
Źródło: Eliusz Arystydes, Pochwała Rzymu, [w:] Marek Węcowski, Starożytność klasyczna. Ćwiczenia źródłowe z historii dla szkół średnich, Warszawa 1999, s. 127–128.
Przeczytaj tekst źródłowy i wykonaj polecenie.
Fragment listu namiestnika Bitynii Gajusza Pliniusza do cesarza TrajanaSam dotarłem do źródła bardzo czystej wody, z którego, jak mi się zdaje, trzeba ją doprowadzić, ale na konstrukcjach łukowych, podobnie jak próbowano na początku, ażeby woda dochodziła nie tylko do płaskich i nisko położonych dzielnic miasta. Pozostało dotychczas zaledwie kilka łuków; niektóre można odbudować z kamienia ciosowego […]; pewną część łuków – moim zdaniem – trzeba będzie wykonać z cegieł, tak bowiem jest i łatwiej, i taniej. […] Co do jednej sprawy zapewniam cię: i użyteczność tej budowy, i jej piękno są jak najbardziej godne twoich czasów.
Źródło: Fragment listu namiestnika Bitynii Gajusza Pliniusza do cesarza Trajana, [w:] G. Chomicki, S. Sprawski, Starożytność. Teksty źródłowe, komentarze i zagadnienia do historii w szkole średniej, Kraków 1999, s. 290.
Słownik
początkowo nazywano tak drogę graniczną, później zaś umocnienia wyznaczające granice imperium rzymskiego; był to system budowany w oparciu o przeszkody naturalne, np. rzeki Ren czy Dunaj; w jego pobliżu stacjonowały legiony w sile od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy; swoją funkcję obronną spełniał zwłaszcza od I do IV w.; jednym z najsłynniejszych limesów był wał Hadriana, którego pozostałości można zwiedzać północnej Anglii przy granicy ze Szkocją; przez rzymskich twórców limes przedstawiany był jak swego rodzaju „święta granica”, przekraczały ją jednak w obie strony masy ludzi, ale ruch ten był nadzorowany
termin, którym określa się proces przyjmowania rzymskich wzorców cywilizacyjnych, norm, zachowań i zwyczajów oraz języka łacińskiego na terenach podbitych przez Imperium Romanum; okres największego nasilenia przypadł na czasy cesarstwa, ale raczej ograniczał się do zachodniej jego części; wschodnią część zdominowały kultura i język grecki
dokument wydany w 212 r. n.e. przez cesarza Karakallę, na mocy którego wszyscy, oprócz niewolników, mieszkańcy Imperium Romanum uzyskali obywatelstwo rzymskie; z jednej strony nowi obywatele uzyskali np. prawo własności czy prawo dostępu do urzędów, z drugiej zaś cesarz zwiększył liczbę mieszkańców płacących podatki; od tego momentu całe cesarstwo stało się wspólnotą obywateli, mających równe prawa, co miało wpływ na pogłębienie się procesu romanizacji imperium
bezpłatne łaźnie publiczne, w których mieszkańcy nie tylko dbali o higienę, ale mogli również zaznać relaksu i odpoczynku; ich budowa rozpowszechniła się w I w. p.n.e.; sami cesarze wznosili olbrzymie kompleksy termalne takie jak termy Karakalli; w termach kwitło też życie intelektualne i artystyczne; do codziennych zwyczajów należały dyskusje polityków, występy poetów i oratorów
(z łac. aquaeductus – wodociąg, od aqua – woda, ductus – prowadzenie, od ducere – wodzić, prowadzić) wodociąg, który wykorzystując siłę ciążenia, zaopatrywał miasto w wodę z górskich źródeł; wodociągi biegły nad i pod ziemią; liczący ok. 1 miliona mieszkańców Rzym w II w. zaopatrywało w wodę 11 akweduktów, których łączna długość wynosiła ok. 400 km; trwałość rzymskich konstrukcji potwierdza fakt, że do tej pory działa kilka akweduktów, które wybudowali starożytni
budowa drogi rozpoczęła się w IV w. p.n.e. na polecenie cenzora Appiusza Klaudiusza Cekusa; początkowo Via Appia łączyła Rzym z Kapuą, a później została przedłużona na wschodnie wybrzeże Italii; maszerowały nią legiony, które udawały się na wschód; była ulubionym miejscem przechadzek i spotkań Rzymian; stanowiła również główną aleję cmentarną, przy której stały setki pomników i grobowców
(łac. amphiteatrum, gr. amphitheatron od amphi – wokół + theatron – widownia) arena w kształcie elipsy lub koła ze wznoszącymi się schodkowo rzędami dla publiczności, przeznaczona do walk gladiatorów lub walk ze zwierzętami; większość miast w prowincjach, na wzór Rzymu, budowała amfiteatry; zdecydowanie mniej powstało ich w części wschodniej imperium, którego mieszkańcy nie przepadali za krwawymi rozrywkami
budowla w kształcie prostokąta, w której odbywały się przede wszystkim wyścigi rydwanów; najstarszym i najsłynniejszym rzymskim cyrkiem był wybudowany w IV w. p.n.e. Circus Maximus (Wielki Cyrk) w Rzymie, którego widownia mogła pomieścić ok. 400 tys. ludzi
(łac., pokój rzymski) określenie czasów od panowania Oktawiana Augusta w 27 r. p.n.e. do śmierci Aleksandra Sewera w 235 r. n.e.; opisywało okres pokoju wewnątrz i na zewnątrz imperium rzymskiego