Przyjmuje się, że republika rzymska powstała po wygnaniu z miasta ostatniego króla Tarkwiniusza Pysznego w 509 r. p.n.e. Za jej koniec przyjmuje się zaś przejęcie pełni władzy przez Oktawiana Augusta w 27 r. p.n.e. Istniała więc przez niemal pięć stuleci, podczas których niewielkie miasto w Italii wyrosło na hegemona świata śródziemnomorskiego. Głębia tej zmiany oraz długość opisywanego okresu sprawiają, że należy ograniczyć się jedynie do kilku najważniejszych zmian społecznych i ustrojowych, jakie zaszły w tym czasie.

Już samo powstanie republiki było poważną zmianą. Króla zastąpili dwaj konsulowie. Wprawdzie ich władza wciąż była bardzo szeroka (przede wszystkim dowodzili armią), ale już sam fakt, że dzieliło ją dwóch ludzi, był poważnym ograniczeniem. Ponadto w odróżnieniu od królów konsulowie sprawowali swój urząd tylko przez rok. Jak wynika z opisu Appiana, początkowo rekrutowali się z członków senatu – patrycjuszy i mieli niemal nieograniczoną władzę (źródło B).

Nie spodobało się to pewnej grupie Rzymian, którą jej przeciwnicy pogardliwie nazwali plebsem. Wbrew powszechnej opinii nie zrzeszała ona jedynie biedoty. Świadczy o tym fakt posiadania broni, na co w starożytności mogli sobie pozwolić co najmniej średnio zamożni posiadacze ziemscy. W 494 r. p.n.e. plebejusze opuścili miasto, udając się na tzw. „górę świętą”. Ich odejście poważnie osłabiło państwo rzymskie i groziło wojną domową, dlatego rządzący patrycjusze zgodzili się na pewne ustępstwa. Powołano dwóch nowych urzędników – trybunów ludowych, którzy mieli nadzorować i ograniczać władzę konsulów (źródło B). Mieli oni przywilej nietykalności i mogli wnosić sprzeciw wobec działań konsulów i senatu. Z czasem liczba trybunów ludowych systematycznie rosła, od 471 r.p.n.e. było ich aż dziesięciu.

Konflikt między plebejuszami a patrycjuszami trwał wiele lat i w dużej mierze zdeterminował dzieje republiki. Podłożem były sprawy długów, podziału ziemi oraz przeprowadzania wyborów. Plebejusze zyskiwali coraz więcej uprawnień, zarezerwowanych dotąd dla patrycjuszy – zawieranie mieszanych małżeństw, zasiadanie w senacie, sprawowanie urzędów, na czele z konsulatem. Zresztą plebejusze przyczyniali się też to tworzenia nowych urzędów, np.: edylów kurulnych, którzy początkowo byli funkcjonariuszami wewnątrz organizacji plebejskiej. Zajmowali się m. in. dostarczaniem żywności do miasta czy organizowaniem igrzysk. Z inicjatywy plebsu spisano też słynne Prawo XII tablic. Było to wynikiem kompromisu między umiarkowanymi patrycjuszami a plebsem, gdy wybrano decemwirów (dosł. dziesięciu mężów), których zadaniem było spisanie prawa.

W miarę rozwoju republiki wykształcały się też inne urzędy. Appian wspomina o pretorach. Początkowo zajmowali się oni sprawami sądowymi i zastępowali konsulów w mieście, podczas gdy ci prowadzili wojnę. Później ich liczba wzrosła, zaczęli obejmować namiestnictwa w nowo powstałych prowincjach. Innymi ważnymi urzędnikami byli cenzorzy - był to jedyny urząd z kadencją dłuższą niż rok – wybierani co 4 lata aktualizowali listę senatorów (wcześniej zajmowali się tym konsulowie). Urząd ten utworzono po dopuszczeniu plebejuszy do konsulatu – aby nie zyskali oni zbyt dużego wpływu na elitę senatorską. W połowie V w. powstał urząd kwestora. Początkowo kwestorów było dwóch, ale wraz z rozwojem państwa zwiększała się ich liczba (nawet do 40 za czasów Cezara). Kwestorami mogli być zarówno plebejusze, jak i patrycjusze, na początku pełnili funkcje oskarżycieli publicznych w sprawach karnych, natomiast później zarządzali publicznym skarbem, zbierali podatki i zarządzali wojskową kasą.

Kiedy prawa plebejuszy i patrycjuszy niemal się zrównały, różnica między obiema grupami uległa zatarciu. Zdarzały się nawet przypadki przechodzenia patrycjuszy do plebsu, aby móc sprawować urząd trybuna ludowego. Trybuni, podobnie jak pretorzy i konsulowie, mogli zwoływać senat i zgromadzenie ludu – najwyższą władzę w państwie. Ponieważ inni urzędnicy mieli wiele obowiązków i często nie było ich w mieście, to zwykle trybuni inicjowali przyjęcie nowych ustaw. Z kolei bogaci plebejusze dzięki przekupstwom zdobywali urzędy i wchodzili do senatu, co oznaczało awans dla całego rodu. Wyraźniej wyodrębniła się za to grupa ekwitów – na tyle bogatych, by służyć w kawalerii, ale nie należeli oni do elity senatorskiej.

W Rzymie narastał kryzys, co miało negatywne skutki społeczne. Biedni nie mieli ani ochoty walczyć za państwo, ani środków, by zapewnić sobie uzbrojenie. Nie mieli też pieniędzy, by utrzymać dzieci, przez co spadła liczba ludności (źródło C). Gromadzili się w miastach (szczególnie w Rzymie), żyjąc na koszt państwa i przekupujących lud polityków. Wszystko to spowodowało znaczne osłabienie republiki, szczególnie zaś jej armii. Dlatego w 133 r. p.n.e. trybun Tyberiusz Grakchus podjął próby reform. Korzystając ze swoich uprawnień, doprowadził do uchwalenia ustawy ograniczającej wielkość majątków na terenach zajętych przez Rzym podczas podboju Italii. Jedna rodzina mogła posiadać 250 ha ziemi. Następnie zamierzano nadwyżkę rozparcelować pomiędzy ubogich obywateli i utworzyć na niej gospodarstwa. Jak pisze Plutarch, mimo że reforma przewidywała odszkodowanie za utracone ziemie powyżej 500 jugerów, bogacze ostro się jej sprzeciwili. Z tekstu Appiana dowiadujemy się natomiast, że konflikt ten zakończył się dla Grakcha śmiercią. Jakiś czas później reformy próbował powtórzyć jego brat Gajusz, ale i on został zabity. Od tego czasu fala przemocy tylko się nasilała – po Rzymie krążyły uzbrojone bandy, atakujące wrogich sobie urzędników lub kandydatów (źródło B).

Społeczeństwo podzieliło się na dwie frakcje. Optymaci popierali rządy elity (od łac. opitimus – najlepszy), a popularzy stawali po stronie ludu (od łac. populus – lud), zwykle jednak sami należeli do elity i chcieli jedynie zyskać poparcie pospólstwa. Ponieważ w wyniku zubożenia dużej części społeczeństwa spadła liczebność i skuteczność armii, Rzym zaczął ponosić porażki z wrogami zewnętrznymi. Konsul Gajusz Mariusz ok. 100 r. p.n.e. zreformował więc wojsko. Od teraz żołnierze dostawali od państwa broń i regularny żołd. W praktyce jednak jego wypłacaniem zajmował się wódz, co sprawiło, że wojsko było bardziej związane z nim niż z państwem. Rozpoczęło to okres wojen domowych.

Na domiar złego podbite miasta italskie podniosły bunt. Musiały one bowiem służyć w armii w takim samym stopniu co Rzymianie, ale nie posiadały praw politycznych. Krwawa tzw. „wojna ze sprzymierzeńcami” zakończyła się nadaniem obywatelstwa wszystkim Italikom. Miało to duży wpływ na społeczeństwo republiki, gdyż mieszkańcy Rzymu stali się mniejszością we własnym państwie. Jednocześnie wciąż mieli przewagę polityczną zarówno ze względu na system wyborczy oparty na „tribus”, jak i na to, że wszystkie głosowania odbywały się w Rzymie.

Po wojnie ze sprzymierzeńcami rozpoczęła się pierwsza wojna domowa między Gajuszem Mariuszem (popularzy) a Korneliuszem Sullą (optymaci), z której (po śmierci Mariusza w trakcie wojny) zwycięsko wyszedł ten ostatni. Zyskał on tytuł dyktatora dożywotniego. Jak pisze Appian, dyktator miał najwyższą w państwie władzę, ale powołany był jedynie na krótki czas i w wyjątkowych wypadkach. Sulla był pierwszym, który od czasów królewskich rządził państwem samodzielnie. Na starość złożył jednak swój urząd, co znów wywołało konflikty.

Z drugiej tury starć zwycięsko wyszedł Gajusz Juliusz Cezar, który również zyskał status dożywotniego dyktatora. Był on liderem popularów i zaczął przeprowadzać korzystne dla ludu reformy (np.: agrarną), jednak został zabity przez spisek senatorów, na czele których stali Marek Brutus i Kasjusz Longinus (źródło B). Wojna domowa weszła w swoją ostateczną fazę. Stronnicy Cezara: Marek Antoniusz i Marek Lepidus opanowali prowincje zachodnie, zaś spiskowcy – wschodnie. Działalność polityczną rozpoczął też kuzyn Cezara – Gajusz Oktawiusz, który po adopcji przez dyktatora przyjął imię Gajusz Juliusz Cezar Oktawian (Caius Iulius Caesar Octavianus). Zyskał on poparcie w Afryce i zarządzanej przez senat Italii. Na Sycylii i pozostałych wyspach umocnił się za to syn Pompejusza Wielkiego – Sekstus (źródło A).

Cezarianie wspólnie pokonali przeciwników, a następnie starli się ze sobą. Z konfrontacji tej zwycięsko wyszedł młody Cezar, który pokonawszy pod Akcjum w 31 r. p.n.e. zjednoczone floty Antoniusza i egipskiej królowej Kleopatry, zajął także jej państwo. Ponieważ nie było już nikogo, kto mógłby się mu sprzeciwić, zyskał pełnię władzy. Nie ogłosił się dyktatorem, ale przyjął od senatu tytuł „Augusta”- wywyższonego. Oktawian August dbał o pozory zachowania systemu republikańskiego, w praktyce jednak rządził samodzielnie. Zreorganizował armię i sposób zarządzania państwem. Jego długie rządy sprawiły, że nowy system okrzepł i umocnił się. Rzymianie zaakceptowali go, bo przyniósł pokój i dobrobyt. Republika stała się cesarstwem.

Na koniec warto wspomnieć o jeszcze jednej ważnej zmianie w społeczeństwie rzymskim. Zachowany w Pompejach teatr (źródło D) dowodzi, że Rzymianie przejmowali chętnie elementy kultury greckiej. Wpływy te pochodziły z helleńskich kolonii w południowej Italii i na Sycylii, a wzmogły się jeszcze po wchłonięciu Grecji właściwej i hellenistycznych państw wschodu. W czasach Augusta Rzymianie zaczęli twórczo przekształcać greckie motywy, np.: Wergiliusz stworzył Eneidę, inspirując się poematami Homera.

Podsumowując – wszelkie zmiany ustroju w republice wynikały z konfliktów społecznych – najpierw między plebejuszami a patrycjuszami, później między popularami a optymatami. Z czasem stało się jasne, że tylko silne rządy jednostki są w stanie opanować te społeczne napięcia i zaprowadzić pokój w państwie, które znacznie się rozrosło w wyniku podbojów i dawne instytucje były już niewystarczające. Historia zatoczyła koło i Rzym powrócił znów do monarchii. Jednocześnie coraz więcej podbitych ludów przyjmowało obywatelstwo, wtapiając się w społeczeństwo republiki. W sferze kulturalnej zaczęły dominować wpływy greckie.