W ocenie decyzji Teodozjusza Wielkiego z dzisiejszej perspektywy należy wziąć pod uwagę kontekst historyczny. Omawiane wydarzenia były elementem szerszych procesów historycznych. Pamiętać należy także o motywacjach cesarza i o tym, co mógł przewidzieć, a czego nie. Warto również rozpatrzyć, czy hipotetyczne skutki utrzymania jedności imperium byłyby lepsze niż rzeczywiste skutki podziału. Datami wyznaczającymi ramy wypracowania są lata 364 (podział cesarstwa między Walensa i Walentyniana I) oraz 476 (upadek zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego).

Przede wszystkim należy podkreślić, że nie był to pierwszy raz, gdy imperium zostało podzielone. Zdarzyło się to już podczas wojen domowych w okresie późnej republiki, a także w przypadku uzurpacji władzy cesarskiej przez namiestników poszczególnych prowincji.

W III w. zaobserwować można kryzys cesarstwa rzymskiego (o którym wspomina źródło F), gdy w imperium rzymskim dochodziło do licznych wojen domowych i uzurpacji władzy, a gospodarka pogrążyła się chaosie. Wskazuje na to również źródło E, w którym opisane jest ubożenie społeczeństwa rzymskiego za czasów cesarza Maksyminusa (a właściwie Maksymina Traka), panującego w latach 235‑238 n.e. Uznaje się go za pierwszego cesarza nie‑Rzymianina (o czym pisze Herodian w źródle G), a jego rządy uważa się za początek wspomnianego kryzysu. Rzymskie imperium stawało się coraz słabsze gospodarczo, ale i politycznie, coraz trudniej było kolejnym władcom utrzymywać bezpieczeństwo na rozległych granicach i rządzić tak wielkim państwem.

Pierwszego celowego i przemyślanego podziału państwa dokonał Dioklecjan w ramach systemu tzw. tetrarchii, czyli rządów czterech. Jak łatwo się domyślić, imperium zostało wówczas podzielone na cztery części. Celem było ułatwienie zarządzania i obrony granic. Dioklecjan wprowadził też pewną hierarchię władców: sam panując na Wschodzie, był najwyższym augustem, nieco niżej stał august Zachodu. Obaj mieli do pomocy cezarów, którzy w razie śmierci lub abdykacji augustów zajmowali ich miejsce. System ten zapewnić miał płynność sukcesji i zapobiec uzurpacjom.

Niestety nie udało się osiągnąć tych celów i wkrótce po ustąpieniu Dioklecjana z tronu wybuchła wojna domowa. Zwycięsko wyszedł z niej Konstantyn Wielki, który przez ostatnie lata władał całym państwem. To on również zadecydował o przeniesieniu w 330 r. stolicy cesarstwa do Konstantynopola, przyznając status centrum imperium rzymskiego miastu na wschodzie i budując jego potęgę (źródło H; Konstantynopol pełnił tę rolę do 395 r., a po ostatecznym podziale cesarstwa pod koniec IV w. stał się stolicą cesarstwa wschodniorzymskiego). Planował podzielić państwo między swoich synów, wynikało to jednak raczej założeń polityki dynastycznej niż z przemyślanej koncepcji organizacji państwa. Po śmierci Konstantyna między braćmi wkrótce znów wybuchła wojna, w wyniku której praktycznie wyginął ród Konstantyna.

Kolejnego podziału dokonał cesarz Walentynian I. Było to podyktowane koniecznością. Jak pisze Ammianus, władca zdawał sobie sprawę, że sam nie podoła obronie wielkiego państwa, atakowanego za wszystkich stron. Granicę na Renie przekraczali bowiem germańscy Alamanowie, na Dunaju Sarmaci, Kwadowie i Goci. Także w Brytanii ziemie rzymskie atakowali barbarzyńscy Piktowie. Nie lepiej było na pozostałych kontynentach: w Afryce nasiliły się ataki Maurów, a w Azji sasanidzka Persja wzmogła swą ekspansję. Cesarstwo wciąż borykało się też z problemami uzurpacji, jak przewrót Prokopiusza (źródło B). Nie bez znaczenia były też różnice kulturowe: na Wschodzie dominowała greka, na Zachodzie łacina. Utrzymanie spójności tak zróżnicowanych terenów było coraz trudniejsze.

Walentynian postanowił podzielić imperium, tym razem tylko na dwie części: wschodnią i zachodnią. Sam, jako ważniejszy, wziął tę drugą, a pierwszą oddał swemu bratu Walensowi. Władza cesarska pozostała więc w obrębie rodziny. Cesarze – co podkreśla Ammianus – nie byli sobie równi, ale żyli w zgodzie (źródło B).

Walens wkrótce zgodził się na osiedlenie Gotów w imperium. Mieli oni, jako sprzymierzeńcy Rzymu, bronić jego granic przed innymi barbarzyńcami. Wkrótce jednak doszło do konfliktu między nowymi przybyszami a władzą rzymską. W bitwie pod Adrianopolem (378 r.) Walens poniósł śmierć z rąk Gotów. W tej sytuacji Gracjan (następca Walentyniana na Zachodzie) mianował cesarzem Wschodu Teodozjusza. Dzięki skutecznej dyplomacji i pomocy z Zachodu nowy władca zdołał zawrzeć trwały pokój z Gotami.

Pod koniec panowania Teodozjusza w niejasnych okolicznościach zginął Walentynian II (następca Gracjana). Pojawiły się podejrzenia, że za śmiercią stał barbarzyński wódz Arbogast, dowódca armii Zachodu, który teraz mianował marionetkowego cesarza Eugeniusza. Teodozjusz nie zaakceptował tego wyboru i wyprawiwszy się do Italii, obalił uzurpatora. W ten sposób zyskał władzę nad całym państwem. Było to podyktowane racją stanu (przynajmniej w rozumieniu Teodozjusza), a nie żądzą władzy. Jednak podział wprowadzony przez Walentyniana I sprawdził się i Teodozjusz postanowił go przywrócić. Dlatego następcą na Wschodzie wyznaczył starszego syna Arkadiusza, a na Zachodzie młodszego – Honoriusza. Po śmierci Teodozjusza w 395 r. imperium znów było więc podzielone między dwóch braci (źródło A). Tym razem jednak ważniejszy był wschodni cesarz i jego część państwa.

Widać więc, że Teodozjusz nie wymyślił podziału cesarstwa – on jedynie go kontynuował. Własne doświadczenia pokazały mu, że takie rozwiązanie pozwala jednej części państwa wspierać drugą. Gdy na Wschodzie wybuchł kryzys związany z najazdem Gotów, nowego cesarza wyznaczył władca Zachodu. Gdy zaś na Zachodzie pojawił się uzurpator, obalił go cesarz wschodni. Krótkie zjednoczenie imperium pod koniec rządów Teodozjusza było raczej sytuacją wyjątkową i należało jak najszybciej powrócić do podziału. Dzięki temu cesarz Zachodu mógł się skupić na obronie Renu, Brytanii i Afryki, a cesarz Wschodu – Bałkanów i prowincji azjatyckich. Władca zjednoczonego państwa musiałby bronić wszystkich granic naraz.

Jak pokazuje źródło A, przyczyny, które skłoniły Walentyniana do podziału imperium, nie ustały także za Teodozjusza ani po nim. Państwo wciąż było najeżdżane przez barbarzyńców ze wszystkich stron. Zmieniły się jedynie nazwy plemion. Większość tych ataków dotykała cesarstwa zachodniego. Barbarzyńcom trudno było przekroczyć cieśniny czarnomorskie, a z Bałkanów byli wypierani. Ekspansja Persów powodowała co prawda zniszczenia w prowincjach wschodnich, ale nie prowadziła do osiedlania się najeźdźców, co pociągało za sobą trwałą utratę zajętych terenów (źródło A).

W 410 r. wizygocki wódz Alaryk zdobył Rzym (źródło C). Był to początek końca cesarstwa zachodniego. Jak wynika z opisu Prokopiusza z Cezarei (źródło D), w kolejnych latach systematycznie rósł udział w armii wojsk barbarzyńców tzw. sprzymierzeńców (foederati). Zajmowali oni tereny należące do Rzymian albo kazali im płacić za ochronę pieniędzmi i tytułami dla swoich wodzów. Ci ostatni mogli nawet obalać cesarzy, jak zrobił np. Odoaker z Romulusem Augustulusem w 476 r. (źródło D). Datę tę przyjmuje się tradycyjnie za moment upadku Cesarstwa Rzymskiego.

Czy była to wina Teodozjusza? Moim zdaniem nie. Przeciwnie, jego decyzja ocaliła raczej drugie pół państwa. Gdyby bowiem Romulus Augustulus był jedynym cesarzem, jego obalenie oznaczałoby definitywny koniec Rzymu. Tymczasem pozostawał jeszcze cesarz wschodni – Zenon. Gdy uporał się on z kryzysami we własnym państwie, zachęcił Gotów do udania się do Italii i obalenia Odoakra (źródło D). Nieco później, za panowania Justyniana, umocnione Bizancjum podjęło próbę odzyskania dawnych ziem zachodnich. Efekty były imponujące, ale krótkotrwałe.

Oczywiście podział miał też swoje złe strony. Zenon namówił Teodoryka, aby zdobył Italię i formalnie władał tam jako namiestnik cesarza, ale przede wszystkim chodziło o pozbycie się Gotów z Bałkanów. Podobnie postąpił wcześniej Arkadiusz, ofiarowując Gotom Ilirię. To „wypchnięcie” ich z części wschodniej było jednym z głównych powodów zdobycia Rzymu w 410 r. Wydarzenie to miało natomiast duży wpływ na morale zachodnich Rzymian i przyspieszyło rozkład państwa. Gdyby imperium rządził jeden cesarz, być może skupiłby się raczej na ostatecznym pokonaniu barbarzyńców niż na przepychaniu ich z jednej części do drugiej.

Nie jest to jednak pewne. Bardziej prawdopodobne wydaje się, że część zachodnia była już, z przyczyn geopolitycznych i ekonomicznych, spisana na straty. Próby utrzymania jej za wszelką cenę mogłyby tylko osłabić dodatkowo państwo i doprowadzić do upadku także wschodnią jego część. Z drugiej strony historia późnego cesarstwa pokazuje, że wszelkie podziały kończyły się zwykle wojną domową i ponownym zjednoczeniem. Można więc mieć pretensje do Teodozjusza, że wiedząc, jaki może być wynik, podzielił państwo między synów, jak Konstantyn. Jego następcy uniknęli jednak starć między sobą, a nawet wspierali się wzajemnie w miarę możliwości.

Podsumowując – brak podstaw, by przypuszczać, że utrzymanie jedności cesarstwa przyniosłoby lepszy efekt niż podział. Konieczność podziału wynikała z potrzeb obronnych cesarstwa, atakowanego ze wszystkich stron. Teodozjusz opierał się na własnych doświadczeniach i doszedł do wniosku, że utrzymanie podziału wprowadzonego przez Walentyniana I jest najlepszym wyborem, jakiego mógł dokonać. Decyzja ta pozwoliła przetrwać wschodniej części kraju przez kolejne 1000 lat.