Oświecenie w Europie
Literatura i sztuka oswiecenia
W 1690 r. Anglik John Locke wydał pracę Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, w której twierdził, że człowiek rodzi się jako „czysta tablica” (łac. tabula rasa), a nie, jak dotąd sądzono, z zestawem cech wrodzonych. Jak pisał w swoich dziełach, świat i nasze miejsce na nim poznajemy w ciągu całego życia, dlatego ważne, aby kierować się własnymi obserwacjami i rozumem. W Anglii, a następnie we Francji filozofowie i ludzie pióra promowali nowy sposób myślenia o miejscu człowieka i jego rolach w społeczeństwie już od końca XVII wieku. Do innych europejskich krajów i angielskich kolonii w Ameryce Północnej nowe idee dotarły nieco później, stały się niezwykle popularne w drugiej połowie XVIII wieku.
Poznasz zagadnienia opisywane przez autorów oświecenia.
Poznasz sztukę oświecenia .
Zajmiesz stanowisko w dyskusji o tym, czy historyk powinien korzystać z powieści i innych utworów literackich.
Wypisz skojarzenia, które można by umieścić w chmurze wyrazów dotyczącej tematyki literatury oświecenia. Jeśli masz możliwość, zapytaj inne osoby (np. koleżanki i kolegów z klasy) o ich skojarzenia.
Czemu służyła oświeceniowa literatura
Literatura oświecenia miała nie tylko bawić, ale również uczyć i propagować nowe wzorce zachowań. W XVIII‑wiecznej Europie sukcesywnie rosło czytelnictwo, przede wszystkim w miastach. Bogaci mieszczanie i szlachetnie urodzeni mieli dostęp do większości tytułów, również tych ocenzurowanych, w popularnych wówczas salonach towarzyskich, przeważnie prowadzonych przez arystokratki i zamożne mieszczanki. W czasie tych spotkań ludzie pióra lub któryś z gości czytali współczesne utwory na głos, dostarczając zgromadzonym tematów do rozmów. Osoby spoza tego elitarnego świata mogły znaleźć książki, gazety i inne pisma albo posłuchać ich fragmentów w coraz liczniejszych bibliotekach publicznych, klubach, towarzystwach literackich czy kawiarniach.
Twórcy i ich dzieła
W utworach z okresu oświecenia często pojawia się bohater nieszlacheckiego pochodzenia, który poprzez swoją otwartość na nowe idee, naukę i ciężką pracę odnosi sukces. Pisarze próbowali dotrzeć ze swoim przesłaniem do jak najszerszego grona odbiorców, dlatego ich teksty cechowała prostota i klarowność wywodu. Niejednokrotnie mamy do czynienia z dialogiem prowadzonym między zwolennikami starego i nowego porządku. Powodzeniem cieszyły się satyra, bajka, powiastka filozoficzna, poemat heroikomiczny, felieton, dramat (zwłaszcza komedia) i poezja. W oświeceniu powstały też całkiem nowe gatunki: powieść realistyczna i sentymentalna, esej i sielanka. O ile w pierwszej połowie XVIII w. literaci hołdowali klasycyzmowi, który odwoływał się do antycznych form i racjonalizmu, o tyle pod koniec stulecia upowszechnił się sentymentalizm − ponad rozum stawiający uczucia i emocje, przyrodę i powrót na łono natury.
Twórczość sentymentalna miała ogromny wpływ na autorów zaliczanych do prekursorów kolejnej epoki − romantyzmu. To m.in. Nowa Heloiza pióra Rousseau zainspirowała Johanna Wolfganga Goethego (1749−1832) do napisania Cierpień młodego Wertera (1774). Chociaż (sentymentalne) utwory Sterne’a, Rousseau czy Goethego cieszyły się dużą popularnością, w XVIII w. przeważały jednak pisma w nurcie klasycystycznym. W Niemczech tworzył Gotthold Ephraim Lessing (1729−1781), współtwórca niemieckiego dramatu mieszczańskiego (Pani Sara Sampson, Minna von Barnhelm) i autor pierwszej narodowej komedii (Żołnierska dola). W Rosji za głównego przedstawiciela literatury oświecenia uchodzi z kolei Aleksander Radiszczew (1749−1802), który w powieści Podróż z Petersburga do Moskwy skrytykował poddaństwo chłopów, pańszczyznę, przywileje stanowe i absolutyzm, za co został zesłany na Syberię. W Rzeczypospolitej największą sławę zyskał biskup warmiński Ignacy Krasicki (1735−1801). Specyfika literatury polskiego oświecenia wynikała z silnej pozycji Kościoła katolickiego (pisarze raczej krytykowali lenistwo i zacofanie duchownych niż Kościół jako instytucję) oraz słabości mieszczaństwa. Oświeceniowi pisarze wywodzili się głównie ze szlachty, stąd chociaż pojawiały się postulaty zniesienia podziałów stanowych, to dominowały głosy mówiące o reformie ustroju z zachowaniem uprzywilejowania tej warstwy społecznej.
Encyklopedia
Pisarze oświecenia byli przekonani, że wiedza powinna być dostępna dla każdego. We Francji grupa skupiona wokół matematyka Jeana Le Ronda d’Alemberta i filozofa Denisa Diderota podjęła próbę zebrania i przedstawienia w formie słownikowej ówczesnego stanu wiedzy ze wszystkich dziedzin nauki. Chociaż tego rodzaju próby były podejmowane w różnych krajach już wcześniej, Encyklopedia albo słownik rozumowany nauk, sztuk i rzemiosł (1751–1780, 35 tomów) odniosła ogromny sukces w Europie. Swoją popularność zawdzięczała z jednej strony niemal powszechnej znajomości języka francuskiego wśród elit, a z drugiej renomie pisarzy, którzy zgodzili się wziąć udział w projekcie. Do Wielkiej encyklopedii francuskiej, jak z czasem zaczęto ją nazywać, pisali bowiem m.in Wolter i Monteskiusz. Pierwsze tomy ukazywały się za zgodą władz, jednak później Ludwik XV objął Encyklopedię cenzurą, a papież umieścił ją na Indeksie ksiąg zakazanych ze względu na zawartą w niej krytykę feudalizmu i Kościoła.
Za zgodą i z przywilejem króla(Avec approbation et privilege du roi). Wyjaśnij, w jaki sposób ilustracja umieszczona na okładce nawiązuje do idei, która przyświecała redaktorom Encyklopedii przy wdrażaniu projektu.
Początki dziennikarstwa
W XVIII w. narodziło się nowoczesne dziennikarstwo. Co prawda pierwszym regularnie wydawanym tytułem była kontrolowana przez francuski dwór „Gazette de France” (ukazująca się od 1631 r.), ale to właśnie w oświeceniu doszło do rozwoju prasy i jej upowszechnienia. Ówczesne czasopisma i gazety zawierały informacje o charakterze politycznym, gospodarczym, naukowym, kulturalnym i obyczajowym oraz drobne ogłoszenia. Bardzo często pojawiały się w nich utwory literackie: fragmenty prozy, wiersze, felietony, artykuły na tematy literackie i filozoficzne. Pierwsze dzienniki powstały na początku XVIII w. w Anglii. Były to „Daily Courant” i „Spectator”, które miały charakter moralizatorski i propagowały oświeceniowe idee. Dziennikarstwem zajmowali się politycy i literaci, m.in. wspomniani już Daniel Defoe i Jonathan Swift. Na angielskich tytułach wzorowali się wydawcy w innych europejskich krajach (np. „Monitora” w Rzeczypospolitej) i koloniach (np. „Boston Gazette” w Massachusetts). O ile w Polsce i Ameryce dziennikarze cieszyli się stosunkowo dużą swobodą, o tyle tam, gdzie panował absolutyzm, musieli się oni liczyć z ograniczeniami wynikającymi z cenzury. Na przykład we Francji pierwszy dziennik, konkurencyjny dla „Gazette de France”, pojawił się dopiero w 1777 r. i był nim „Journal de Paris”.
Sztuka oświecenia
Zapoznaj się z prezentacją, a następnie wykonaj polecenia
Sztuka oświeceniowa
Sztuka oświeceniowa była bardzo zróżnicowana i trudno wskazać w niej nurt dominujący. Zmieniał się zarówno sposób funkcjonowania sztuki (jej większa dostępność dzięki otwieraniu muzeów i organizowaniu publicznych wystaw), jak i artystów, którzy stawali się coraz bardziej profesjonalistami w dzisiejszym tego słowa znaczeniu, kształconymi w akademiach sztuk, mniej zależnymi od mecenatu kościelnego, częściej otrzymującymi zamówienia prywatne i publiczne. Zaczęła się rozwijać estetyka – początkowo jako nauka o pięknie, a z czasem historia sztuki i krytyka artystyczna. Nurtem najbliższym oświeceniowemu racjonalizmowi w sztuce był klasycyzm, starający się twórczość artystyczną ująć w gorset przejrzystych i powszechnie obowiązujących zasad i reguł.
Wybitni malarze oświecenia:
Jacques Louis David (1748–1825)
Główny przedstawiciel francuskiego klasycyzmu w malarstwie, uczestnik rewolucji francuskiej, a później nadworny malarz Napoleona, po jego klęsce wygnany z kraju. Malował przede wszystkim pełne patosu i teatralnych gestów obrazy o tematyce antycznej i współczesnej. Był także portrecistą, twórcą m.in. obrazu Stanisław Kostka Potocki na koniu. Dzieła Davida miały duży wpływ na sztukę epoki. Do jego uczniów należał J.A.D. Ingres. Najbardziej znane płótna to: Przysięga Horacjuszów, Śmierć Marata, Koronacja Napoleona.
Wybitni malarze oświecenia:
Marcello Bacciarelli (1731–1818)
Malarz włoski, działający w Dreźnie i Wiedniu, w 1766 r. osiadł w Polsce, gdzie został malarzem nadwornym Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jest reprezentantem sztuki dworskiej, pozostającej pod wpływem baroku i rokoka, z elementami klasycyzmu. Znany przede wszystkim z reprezentacyjnych portretów króla oraz osób z jego otoczenia. Zdobił także sale Zamku Królewskiego (jest autorem pocztu królów polskich, zamówionego do Sali Marmurowej) i pałacu w Łazienkach.
Wybitni malarze oświecenia:
Bernardo Bellotto (Canaletto, 1721–1780)
Malarz włoski, działający początkowo głównie w Wenecji, a od 1748 r. jako malarz nadworny Augusta III w Dreźnie. Od 1767 r. aż do śmierci przebywał w Warszawie, tworząc na zamówienie Stanisława Augusta Poniatowskiego, dzięki czemu został nazwany malarzem Warszawy. Interesowały go zawsze głównie miejskie widoki, panoramy, ze świetnie zaznaczoną perspektywą, malowane z wielkim wyczuciem barwy i światła. Jest także autorem fresków w Zamku Ujazdowskim i obrazów historycznych, m.in. Elekcji Stanisława Augusta. Obrazy Canaletta odznaczały się realizmem i dbałością o szczegół, co pozwoliło na wykorzystanie ich przy odbudowie zabytkowego centrum Warszawy po II wojnie światowej.
Architekci i rzeźbiarze oświecenia:
Dominik Merlini (1730–1797)
Działający w Polsce architekt pochodzenia włoskiego, twórca zespołu pałacowego w Łazienkach. Pracował również przy zmianie wystroju wnętrz Zamku Królewskiego w Warszawie, projektował i odnawiał pałace arystokracji i budynki użyteczności publicznej (np. Trybunał w Lublinie). Jego dzieła są charakterystyczne na tle innych budowli z epoki. Stworzył także własny styl wystroju wnętrz reprezentacyjnych, zwany stylem Stanisława Augusta.
Architekci i rzeźbiarze oświecenia:
Antonio Canova (1757–1822)
Włoski rzeźbiarz, jeden z głównych przedstawicieli rzeźbiarskiego klasycyzmu. Tworzył głównie w Rzymie posągi i grupy mitologiczne, także rzeźby nagrobkowe. Jego dzieła cechuje wyraźne nawiązanie do sztuki antycznej, doskonałość techniczna i liryzm przedstawienia. Najbardziej znane realizacje to: Trzy Gracje, Perseusz, Paulina Borghese jako Wenus. W Łańcucie znajduje się Henryk Lubomirski jako Amor.
Architekci i rzeźbiarze oświecenia:
Bertel Thorvaldsen (ok. 1770–1884)
Duński rzeźbiarz, przedstawiciel klasycyzmu, tworzący rzeźby o tematyce mitologicznej, np. Ganimedes i orzeł, oraz historycznej i religijnej. W Polsce znany jest jako autor pomników – księcia J. Poniatowskiego i M. Kopernika w Warszawie – oraz grobowca W. Potockiego w katedrze na Wawelu w Krakowie. Jego dzieła charakteryzuje starannie wystudiowana i statyczna kompozycja oraz doskonałość formy.
Na podstawie prezentacji wskaż tematy, jakie podejmowali w swojej twórczości malarze i rzeźbiarze oświecenia.
Wymień przedstawionych w prezentacji artystów, którzy tworzyli na zlecenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Odpowiedz na pytanie, co ich łączy?
Trenuj i ćwicz1
Przyporządkuj definicje słowa „oświecenie” oraz zdania, w których zostało ono użyte, do odpowiednich kategorii. Do każdej kategorii należy przyporządkować dwie odpowiedzi.
Indeks dolny Cytaty zaczerpnięte z internetowej wersji Wielkiego słownika języka polskiego. Indeks dolny koniecCytaty zaczerpnięte z internetowej wersji Wielkiego słownika języka polskiego.
Zapoznaj się z notkami biograficznymi znanych pisarzy oświecenia, a następnie wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z fragmentem Dziennika roku zarazy Daniela Defoe (1660–1731), autor nawiązuje w nim do epidemii dżumy, która nawiedziła Londyn w 1665 r., a następnie wykonaj polecenia.
Dziennik roku zarazy (1722)Chciwość niektórych była tak przemożna, że gotowi byli ponieść najgorsze ryzyko, byle kraść i rabować; a zwłaszcza w domach, gdzie cała rodzina wymarła i została wywieziona na cmentarz; włamywali się i nie zważając na nic, na niebezpieczeństwo zarażenia się, ściągali nawet ubrania z nieboszczyków, nawet pościel z łóżek, na których leżały trupy. […]
Wspominałem już, że ludzi ogarnęła desperacja i całkiem zdali się na wolę losu, ale właśnie taki stan rzeczy silnie na nas podziałał i to trwało przez trzy czy cztery tygodnie; to znaczy, ludzie stali się odważni i śmiali, nie bali się już jedni drugich ani nie zamykali się w czterech ścianach, ale chodzili wszędzie i rozmawiali ze wszystkimi. […] Tak samo jak ludzie nie unikali już spotkań w miejscach publicznych, tak zbierali się tłumnie w kościołach, aż dziw brał. Nie pytali już, przy kim siedzą, czy to z bliska, czy z daleka, jak odrażające wąchają zapachy ani w jakiej kondycji są ci, co ich otaczają. […] Jeszcze jeden rok zarazy wyrównałby wszystkie te różnice. Bliskie obcowanie ze śmiercią lub chorobami grożącymi śmiercią usunęłoby żółć zatruwającą ludzkie dusze, zniweczyło dzielące nas niechęci i nauczyło nas patrzeć na wiele rzeczy innymi oczami, niż to czyniliśmy dotychczas. […] Po tamtej stronie grobu będziemy znowu wszyscy braćmi, jakichkolwiek byliśmy przekonań i do jakichkolwiek należeliśmy wyznań; nie znajdziemy ani uprzedzeń, ani wątpliwości; tam wszyscy wyznawać będziemy jedną zasadę i będziemy mieć jednakie poglądy.
Źródło: Daniel Defoe, Dziennik roku zarazy (1722), [w:] Wypisy z literatury oświecenia, przeł. Jadwiga Dmochowska, wybór i oprac. Alicja Badowska, Tomasz Przedpełski, Wrocław 1998, s. 29–30.
Zapoznaj się ze źródłami, a następnie wykonaj polecenia.
Źródło A
Żelazne berło dzierżąc w dłoni,
Car z czołem uniesionym pychą,
Władczo na dumnym siadłszy tronie,
Nie naród widzi − garstkę lichą.
„Jam panem śmierci i żywota.
Oszczędzę łotra, gdy ochota,
Kogo zapragnę, władzą darzę,
Śmieją się wszyscy, gdy się śmieję,
Gdym groźny − płonną rzuć nadzieję,
Żyć będziesz − gdy ci żyć rozkażę”.Powstaną zbrojne hufce wszędy,
Nadzieja walki wszystkich cieszy,
We krwi despoty wstyd i błędy
Obmyć czym prędzej każdy śpieszy.
Widzę: miecz ostry wszędzie błyska
I śmierć nie schodzi z bojowiska,
Nad dumną głową polatuje.
Skowane cieszcie się narody,
To prawo zemsty − głos przyrody,
To król na szafot już wstępuje.Źródło: Aleksander Radiszczew, Wolność (1781−1783) (strofy 11 i 13), przeł. Seweryn Pollak, za: Bogusław Mucha, Literatura rosyjska, w: Historia literatury światowej w dziesięciu tomach, red. Tadeusz Skoczek, t. 5, Bochnia–Kraków–Warszawa 2006, s. 55.
Źródło B
{} Autorzy źródeł A i B byli negatywnie nastawieni do rządów carycy Katarzyny II.
# Źródło B jest skierowane przeciwko Katarzynie II, natomiast źródło A powstało na jej pochwałę.
{} Autorzy obu źródeł mieli pozytywny stosunek do Katarzyny II.
Ustaw poniższe wydarzenia w kolejności chronologicznej. Następnie wykonaj kolejną część ćwiczenia.
Zapoznaj się z fragmentem Traktatu o tolerancji Woltera i odpowiedz na pytania.
Odpowiadacie, że to wielka różnica, że wszystkie religie są dziełami ludzi, a tylko Kościół katolicki, apostolski i rzymski jest dziełem Boga. Ale czyż, mówiąc szczerze, dlatego że nasza religia jest boska, ma ona panować za pomocą nienawiści, furii, banicji, wydzierania dóbr, więzień, morderstw i przy pomocy aktów dziękczynnych oddawanych Bogu za te morderstwa? Im bardziej religia chrześcijańska jest boska, tym się mniej godzi, aby ją człowiek narzucał. Jeżeli jest dziełem Boga, Bóg utrzyma ją bez was. Wiecie, że nietolerancja tworzy tylko obłudników albo buntowników. Jakaż zgubna alternatywa! Czyżbyście, jednym słowem, chcieli podtrzymywać przy pomocy katów religię Boga, którego kaci zgładzili, a który głosił jedynie łagodność i cierpliwość?
Źródło: Wolter, Traktat o tolerancji, przeł. Zdzisław Ryłko i Adolf Sowiński, za: Wypisy z literatury oświecenia, wybór i opracowanie Alicja Badowska, Tomasz Przedpełski, Wrocław 1998, s. 157–158.
Zapoznaj się z fragmentami komentarza historyka literatury na temat dramatu Gottholda Ephraima Lessinga Natan mędrzec (1779) i wykonaj polecenia.
Fragment A
Natan mędrzec (1779) jest ostatnim dziełem dramatycznym Lessinga i różni się od poprzednich utworów. Plan ukończenia tego poematu […], którego zamysł narodził się wiele lat wcześniej, powstał w konsekwencji uciążliwych polemik i utarczek pisarza z hamburskim pastorem Melchiorem Goezem oraz kilkoma innymi teologami. Chodziło m.in. o to, że pracujący w Wolffenbüttel Lessing‑bibliotekarz opublikował rękopis Samuela Reimarusa (1694−1768), przeciwnika dogmatycznych poglądów i zwolennika tolerancji wobec wszystkich wyznań. Wolfenbütteler Fragmente zawierały krytykę chrześcijaństwa, wskazywały na sprzeczności w nauce Kościoła, atakowały silny wówczas autorytet Kościoła protestanckiego oraz kwestionowały boskość Chrystusa. Lessing nie ukrywał w dołączonym komentarzu, że częściowo podziela poglądy Reimarusa, co wywołało gwałtowne ataki ortodoksyjnych teologów protestanckich, którzy wystąpili do władz świeckich o konfiskatę wydawanych pism oraz zażądali ostrej cenzury.
Fragment B
Akcja dramatu rozgrywa się w okresie wypraw krzyżowych, a podejmuje problematykę związaną z trzema religiami monoteistycznymi: chrześcijaństwem, judaizmem oraz islamem. Bohaterem sztuki jest Żyd Natan, który w czasie pogromu stracił żonę i siedmiu synów. Wychowuje przybraną córkę Rechę, wpajając jej humanistyczne ideały i ucząc jej miłości człowieka. […] O rękę dziewczyny stara się templariusz, któremu sułtan Saladyn daruje życie, ponieważ dostrzega w nim podobieństwo ze swoim zaginionym bratem. Natan nie godzi się na to małżeństwo. W trakcie zawiłej fabuły okazuje się, że templariusz jest bratem dziewczyny, a ich ojcem − nieżyjący brat sułtana Assad, który przeszedł swego czasu na chrześcijaństwo. Sztuka kończy się wielkim pojednaniem. Tolerancyjny i altruistyczny Saladyn docenia mądrość i szlachetność Natana, akceptuje swoich naturalnych przeciwników chrześcijan oraz wyznawców religii żydowskiej. […] Zdecydowanie negatywną postacią jest fanatyczny patriarcha Jerozolimy, uosabiający wszystkie ciemne cechy wojującego chrześcijaństwa jak zaślepienie, podstęp, zdrada i okrucieństwo.
Indeks dolny Norbert Honsza, Literatura niemiecka, w: Historia literatury światowej w dziesięciu tomach, red. Tadeusz Skoczek, t. 5, Bochnia−Kraków−Warszawa 2006, s. 285−286. Indeks dolny koniecNorbert Honsza, Literatura niemiecka, w: Historia literatury światowej w dziesięciu tomach, red. Tadeusz Skoczek, t. 5, Bochnia−Kraków−Warszawa 2006, s. 285−286.
2) W tekście występują postaci historyczne. Fragment AFragment B
Słownik
(z prasł. bajьka - mówienie; baśń; opowiadanie) - krótki utwór napisany wierszem lub prozą, o charakterze moralizatorskim. Bohaterami są najczęściej zwierzęta symbolizujące ludzkie cechy
krótki tekst przedstawiający subiektywny punkt widzenia autora na dowolny temat
(z franc. feuilleton, od feuillet – kartka) krótki tekst publicystyczny poruszający tematy polityczne, społeczne, obyczajowe i kulturalne, napisany w sposób lekki i efektowny, zawierający osobiste przemyślenia autora
dłuższy utwór wierszowany, łączący podniosły styl z błahą, przyziemną tematyką; osiągnięty w ten sposób komizm ma na celu zwrócenie uwagi odbiorcy na poruszane problemy
(łac. satira) utwór literacki ośmieszający i piętnujący wady ludzkie, obyczaje, stosunki społeczne itd.
(fr. sentimentalisme) - kierunek ideowy i artystyczny przełomu XVIII i XIX wieku, charakteryzujący się zainteresowaniem życiem wewnętrznym człowieka: jego psychiką i emocjami. Zachęcał do powrotu do natury i kultywowania przeszłości
zwana też bukoliką lub idyllą; liryczno‑opisowy utwór ukazujący w sposób wyidealizowany uroki życia na wsi
Słownik
(z prasł. bajьka - mówienie; baśń; opowiadanie) - krótki utwór napisany wierszem lub prozą, o charakterze moralizatorskim. Bohaterami są najczęściej zwierzęta symbolizujące ludzkie cechy
krótki tekst przedstawiający subiektywny punkt widzenia autora na dowolny temat
(z franc. feuilleton, od feuillet – kartka) krótki tekst publicystyczny poruszający tematy polityczne, społeczne, obyczajowe i kulturalne, napisany w sposób lekki i efektowny, zawierający osobiste przemyślenia autora
dłuższy utwór wierszowany, łączący podniosły styl z błahą, przyziemną tematyką; osiągnięty w ten sposób komizm ma na celu zwrócenie uwagi odbiorcy na poruszane problemy
(łac. satira) utwór literacki ośmieszający i piętnujący wady ludzkie, obyczaje, stosunki społeczne itd.
(fr. sentimentalisme) - kierunek ideowy i artystyczny przełomu XVIII i XIX wieku, charakteryzujący się zainteresowaniem życiem wewnętrznym człowieka: jego psychiką i emocjami. Zachęcał do powrotu do natury i kultywowania przeszłości
zwana też bukoliką lub idyllą; liryczno‑opisowy utwór ukazujący w sposób wyidealizowany uroki życia na wsi