Nowe idee w filozofii i polityce

W 1784 r. niemiecki filozof Immanuel Kant opublikował artykuł Co to jest Oświecenie?, w którym wyjaśnił, że polega ono na wyjściu ze stanu zawinionej „niedojrzałości”, którego przyczyną jest strach człowieka przed posługiwaniem się rozumem. Człowiek oświecony nie boi się tego, dlatego Kant radzi każdemu: Sapere aude (Odważ się być rozumnym).

Rozum, postęp i natura

Oświecenie to okres w dziejach kultury europejskiej od końca wieku XVII do pierwszych lat XIX stulecia. Nazwa epoki nawiązuje do „światła” (lub „świateł”) rozpraszającego mrok, rozumiany jako niewiedza (ciemnota) i przesąd. Przedstawiciele tego nurtu – uczeni, filozofowie i ludzie pióra – wierzyli, że rozwój nauki i oświaty zapewni postęp cywilizacyjny, dlatego z nadzieją patrzyli w przyszłość ludzkości. W swojej działalności głosili pochwałę rozumu i wnioskowania opartego na doświadczeniu (empiryzm). Byli przekonani, że tylko za pomocą rozumu można poznać świat, natomiast autorytety religijne (Kościół, duchowni), polityczne (państwo) i intelektualne (uniwersytety) celowo hamowały lud przed wyzbyciem się przesądów, żeby móc sprawować nad nim kontrolę. Filozofowie epoki oświecenia potępiali Kościół katolicki za prześladowania wyznawców innych religii i nawoływali do tolerancji – uznania wszystkich wierzeń i systemów religijnych za równouprawnione. Podważali także sens sprawowania kultu religijnego. Część z nich uważała bowiem, że Bóg stworzył ziemię, ale nie ingeruje w życie na ziemi (deiści), a niektórzy całkowicie zaprzeczali istnieniu Boga (ateiści). W miejsce różnych religii proponowali wprowadzenie gwarancji praw naturalnych do wolności, szczęścia i posiadania dóbr (własności) wszystkim ludziom, niezależnie od ich pochodzenia czy światopoglądu. Wraz z powrotem do natury ważne stało się pojęcie równości. Francuski filozof Jan Jakub Rousseau głosił, że tylko człowiek żyjący zgodnie z prawami naturalnymi, z dala od „skorumpowanej” cywilizacji, może cieszyć się wolnością i jest równy innym. Sprzeciwiał się w ten sposób ówczesnym podziałom społecznym, wynikającym z funkcjonowania systemu stanowego.

Angielscy prekursorzy oświecenia

Pod koniec XVII w. Hiszpania pogrążyła się w kryzysie, a zawrotne dotąd tempo rozwoju Holandii spadło, w związku z czym prym w Europie – zarówno pod względem politycznym, jak i kulturalnym – zaczęły wieść Francja i Wielka Brytania. To właśnie poglądy brytyjskich prekursorów oświecenia popularyzowali na kontynencie „filozofowie”, którzy chętnie podróżowali za kanał La Manche, a angielski ustrój uważali za niemal idealny, w przeciwieństwie do absolutyzmu monarchii Ludwików XV i XVI. Propagowanie w Europie idei angielskich myślicieli i ich twórcze rozwinięcie przez Francuzów spowodowało znamienny dla epoki świateł wzrost zainteresowania kulturą francuską – czy wręcz zapatrzenie w nią – traktowaną jako uniwersalny wzorzec nowoczesnych obyczajów i życia intelektualnego.

Empiryzm

Za prekursora oświecenia uznano Isaaca Newtona, który jako pierwszy zademonstrował ogromne możliwości poznawcze metody empirycznej. Wzorując się na sformułowanych przezeń zasadach dynamiki, „filozofowie” zaczęli poszukiwać reguł rządzących historią i życiem społecznym. Jednak popularyzując dokonania uczonego, oczyścili je z treści religijnych, nie bacząc na to, że dla niego samego nie były one sprzeczne, lecz ściśle łączyły się z jego głęboką wiarą.

Drugim ojcem oświecenia obwołany został John Locke, z zawodu lekarz. Stworzył on tzw. empiryzm genetyczny, którego podstawą było przekonanie, że umysł dziecka jest jak niezapisana karta (łac. tabula rasa), a cała ludzka wiedza to efekt oddziaływania środowiska oraz samodzielnej refleksji. Ponieważ człowieka kształtują wychowanie i edukacja, Locke zalecał, by uczyć przede wszystkim rzeczy przydatnych w życiu, nie zaś wiedzy czysto książkowej, np. sieroty i dzieci z ubogich rodzin miały od czwartego roku życia zdobywać umiejętności rzemieślnicze, by mogły potem zapewnić środki utrzymania dla swych szkół i nawyknąć do pracowitości.

Teoria umowy społecznej

Po „chwalebnej rewolucji” z 1688 r. Locke mógł wrócić z Holandii, gdzie przebywał na emigracji politycznej. Pod wpływem tych wydarzeń powstał List o tolerancji oraz Dwa traktaty o rządzie, w których sformułował teorię umowy społecznej. Zgodnie z nią ludzie posiadają z natury i niezbywalnie prawo do życia, wolności i własności, którego tworząc państwo, wcale się nie wyrzekli. Zadaniem rządzących jest bowiem zapewnienie takich warunków, by każdy mógł z tych praw w pełni korzystać, jeśli zaś władza nie spełnia tego obowiązku, poddanym przysługuje prawo oporu. Koncepcja Locke’a, podobnie jak wiele innych w XVII i XVIII w., odwoływała się do pojęcia prawa naturalnego, jednak jego wnioski były krańcowo odmienne niż np. Thomasa Hobbesa. Ten ostatni w wydanym w 1651 r. dziele Lewiatan uznał ludzką naturę za skrajnie egoistyczną i dowodził, że z tego powodu konieczne jest, by poddani przelali swe prawa na suwerena, czyli władcę absolutnego. O ile więc do koncepcji Hobbesa będą się w XVIII w. odwoływać władcy i teoretycy absolutyzmu oświeconego, o tyle myśl Locke’a stanie się uzasadnieniem amerykańskiej wojny o niepodległość.

„Filozofowie”

François‑Marie Arouet zwany Wolter

R6E1yeiQ2FoMX

Ilustracja składa się z dwóch części. Z lewej widoczny jest prawy półprofil mężczyzny odzianego w surdut. Mężczyzna ma kręcone włosy opadające do ramion. W lewej ręce trzyma otwartą książkę i uśmiecha się. Po prawej widoczna jest karta z księgi zapisana w języku francuskim.

Spośród francuskich „filozofów” największą sławę i wpływy zdobył Wolter, niezwykle płodny pisarz i publicysta, w którego dorobku wyróżniają się powiastki filozoficzne (m.in. Kandyd, czyli optymizm) oraz ogromny zbiór listów.

Z pochodzenia mieszczanin, wychowanek kolegium jezuickiego, początkowo związał się z dworem Ludwika XV. Oskarżony o oszczercze publikacje skierowane przeciw królowi, został uwięziony w paryskiej Bastylii. Lata 1726–1729 spędził na wygnaniu w Anglii, co zaowocowało wydaniem Listów o Anglikach pisanych z Londynu, gdzie dał wyraz sympatii dla brytyjskich prekursorów oświecenia. W połowie stulecia pisarz musiał udać się na emigrację, najpierw na dwór pruski w Berlinie, a potem do własnego majątku w szwajcarskim Ferney, tuż przy granicy Francji, gdzie spędził resztę życia. W odróżnieniu od Locke’a Wolter uważał lud za pogrążony w ciemnocie i przez to niebezpieczny, a nadzieję na triumf rozumu w życiu społecznym pokładał w oświeconych monarchach, przede wszystkim w królu Prus Fryderyku II Wielkim i cesarzowej Rosji Katarzynie II. Jego deizm miał charakter agresywnie antykatolicki. Choć sam nienawidził Kościoła, był jednocześnie orędownikiem tolerancji religijnej i humanitaryzmu (głośny Traktat o tolerancji z 1763 r.). Jako badacz przeszłości (głównie XVII w.) negował ingerencję Opatrzności w dzieje, za sens historii uważał zaś walkę rozumu z przesądami.

Teoria trójpodziału władzy Monteskiusza

RLG1A8FWt9Jq6

Ilustracja składa się z dwóch części. Z lewej widoczny jest profil starszego mężczyzny odzianego w szatę. Ma wydatny nos, wysokie czoło i kręcone włosy. Po prawej widoczna jest karta z księgi zapisana w języku francuskim.

Poszukiwaniem praw rządzących dziejami zajmował się również Monteskiusz (Charles Louis de Secondat, baron de La Brède et de Montesquieu), z zawodu prawnik, z zamiłowania socjolog i historyk. W swoim głównym dziele O duchu praw , wydanym w 1748 r., ukazywał je jako wypadkową trzech czynników: cech moralnych narodów, panujących w ich krajach warunków naturalnych oraz form ustrojowych ich państw. Różne potrzeby w różnych klimatach tworzą różne sposoby życia, a różne sposoby życia tworzą różne rodzaje praw – pisał. Jak wielu ówczesnych Francuzów, Monteskiusz za wzorowy uważał ustrój Anglii. Zwalczał oparte na strachu ustroje despotyczne (w latach 20. XVIII w. opublikował popularne Listy perskie, będące zawoalowaną krytyką dworu francuskiego), dla zachowania wolności zalecał zaś trójpodział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, które powinny się wzajemnie kontrolować. Teoria Monteskiusza stała się podstawą większości współczesnych konstytucji, poczynając od amerykańskiej.

R1Go80ZG9jjj6

Schemat przedstawia trójpodział władzy. Władza dzieli się na władzę ustawodawczą, którą sprawuje parlament. Władzę wykonawczą, którą sprawuje rząd (Król, prezydent). Oraz na władze sądowniczą, którą sprawują niezawisłe sądy.

Jan Jakub Rousseau (1712–1778)

RJp8EqKv44utq

Ilustracja składa się z dwóch części. Z lewej widoczna jest pogodna twarz mężczyzny w średnim wieku. Ubrany jest w surdut i apaszkę pod szyją. Ma wysokie czoło i kręcone dłuższe włosy. Po prawej widoczna jest karta z księgi zapisana w języku francuskim.

Urodził się w Genewie, w rodzinie francuskich hugenotów (wyznawców kalwinizmu). Jego matka umarła, gdy był dzieckiem, a w wieku 10 lat został porzucony przez ojca. W 1728 r. wyruszył w podróż po Sabaudii, Francji i Włoszech, którą finansował, podejmując się różnych prac (był guwernerem, lokajem, strzelcem, kopistą i sekretarzem). Nie miał wystarczających środków, żeby zacząć studia, dlatego uczył się we własnym zakresie. Z czasem zyskał sławę zdolnego pisarza i filozofa. W 1762 r. ukazały się jego najpopularniejsze dzieła: O umowie społecznej oraz Emil, czyli o wychowaniu. Rousseau idealizował życie na wsi i stawiał naturę ponad cywilizację (nauki i sztuki). Ówczesne społeczeństwo uważał za niemoralne i skorumpowane, a nierówności wynikające z systemu stanowego potępiał, uważając je za sprzeczne z prawami naturalnymi. Szczególnie ważne dla niego były równość wobec prawa i wolność osobista. Tak jak John Locke uważał że państwo powstało w wyniku umowy społecznej i jeżeli rządzący przekraczają granice w niej określone, lud może wystąpić przeciwko władzy (zgodnie z doktryną suwerenności ludu). W przeciwieństwie do większości filozofów oświecenia Rousseau stawiał uczucia ponad rozum.

Trenuj i ćwicz

11

Ćwiczenie 7

W epoce oświecenia żyli pierwsi zdeklarowani deiści i ateiści. Rozstrzygnij, za kogo uważali się autorzy poniższych źródeł, wpisując przy fragmentach ich publikacji odpowiednio „deista” lub „ateista”.

Źródło A

RuiZyoch6Y0Lg1

Ilustracja przedstawia mężczyznę w średnim wieku. Włosy ma zaczesane do tyłu, owalną twarz, wysokie czoło, duże oczy, nos i usta. Ubrany jest w surdut z naszywanymi guzikami. Pod spodem widoczna jest koszula i apaszka. Lewą rękę opartą ma na księgach.

David Hume Naturalna historia religii

Wstrząsy w naturze, zaburzenia, cudowne przypadki i czyniący cuda ludzie, choć sprzeczne są z zamiarami mądrego nadzorcy, na rodzaju ludzkim robią wrażenie, które jest źródłem wszelkiej religijności.

CART6 Źródło: David Hume, Naturalna historia religii, 1757, dostępny w internecie: pl.wikiquote.org.

Źródło B

ReO2FAl5OxYWp1

Ilustracja przedstawia mężczyznę w średnim wieku. Lokowane włosy ma zaczesane na boki. Jest ubrany w surdut, spod którego wystaje koszula.

Paul Thiry, baron d’Holbach System przyrody czyli prawa świata fizycznego i moralnego

Właściwie pojęty […] opiera się na przyrodzie i rozumie, które w przeciwieństwie do religii nie usprawiedliwią i nie zmażą zbrodni niegodziwców. […] Niezależnie od tego, czy Bóg istnieje, czy też go nie ma wcale, obowiązki nasze będą zawsze takie same; i jeżeli zapytamy naszą naturę, to odpowie nam ona, że występek jest złem, a cnota rzeczywistym dobrem.

CART7 Źródło: Paul Thiry, baron d’Holbach, System przyrody czyli prawa świata fizycznego i moralnego, [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole. Oświecenie, t. 21, oprac. J. Bartyś, J. Goldberg, Warszawa 1961, s. 10–11.

R3dqKLf2rYpgd

Źródło A ‒ (Uzupełnij) Źródło B ‒ (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Ateizm – nurt filozoficzny i postawa życiowa; ateiści negują istnienie boga (bogów).

Deizm – nurt filozoficzno‑religijny i postawa życiowa; deiści nie wykluczają istnienia boga, ale traktują go jak stwórcę‑konstruktora, który stworzył ziemię i ustalił panujące na niej prawa naturalne – na tym jego rola się kończy, nie ingeruje on w ludzkie sprawy ani nie ma wpływu na przyrodę.

Pokaż odpowiedź

Źródło A
Deista.

Źródło B
Ateista.

Słownik