Gdyby przyjąć perspektywę XVIII‑wieczną, należy pamiętać, że poprzednie stulecie, pełne wojen i klęsk żywiołowych, znacząco zubożyło społeczeństwo. W tej sytuacji stosunkowo długi okres pokoju po 1717 r. został przez mieszkańców Rzeczypospolitej doceniony. Szlachta płaciła niskie podatki, jej przedstawiciele wiedli w miarę spokojne życie, a Rzeczpospolita wydawała im się wieczna. Ksiądz Jędrzej Kitowicz, znany pamiętnikarz z epoki, w Opisie obyczajów za panowania Augusta III nakreślił potomnym obraz najwspanialszego okresu w dziejach kraju.

Z drugiej strony – z czego drobna szlachta zwykle nie zdawała sobie sprawy – dramatycznie narastały zagrożenia zewnętrzne. Stosunkowo młode, istniejące od 1701 r., Królestwo Prus szybko się modernizowało, a po zdobyciu w 1742 r. Śląska otaczało Polskę od zachodu i północy. Wyniesiona do roli imperium przez cara Piotra I Rosja zyskała szeroki dostęp do Bałtyku, dzięki czemu wchodziła w coraz bliższy kontakt z Europą Zachodnią. Trwająca przy anachronicznej strukturze społecznej, konserwatywna i słaba militarnie Rzeczpospolita stawała się łakomym kąskiem dla sąsiadów.

Audiobook

O stosunkach politycznych w Polsce pisał  do cara Piotra I jego zaufany minister i dyplomata, hrabia Andrzej Osterman. Wysłuchaj i wykonaj polecenie.

W kleszczach Rosji i Prus

Gdy po 1701 r. armia szwedzka przemieszczała się przez Rzeczpospolitą, rabując kraj, Rosja zyskała kilka lat spokoju. Car Piotr I wykorzystał ten czas na przebudowę i unowocześnienie swojej armii (m.in. znacząco podniósł rolę artylerii). Powiększył też stan posiadania nad Bałtykiem, zdobywszy od Szwedów twierdze Dorpat i Narwa oraz południowe wybrzeże Zatoki Fińskiej aż do jeziora Ładoga na wschodzie. Dzięki temu mógł rozpocząć w 1703 r. dzieło swego życia: budowę u ujścia rzeki Newy, na Wyspie Zajęczej, nowego europejskiego miasta – Sankt Petersburga (w 1712 r. przeniósł tam stolicę państwa).

RXN4XXSEVGJXM

Obraz przedstawia port w Sankt Petersburgu. W zatoczce znajdują się okręty wszystkich rozmiarów, od małych łódek po żaglowce. Na brzegach portu znajdują się wysokie kilkupiętrowe budynki.

Jednocześnie w 1704 r. wojska rosyjskie rozpoczęły trwającą 15 lat obecność w Polsce. Rosja wpływała przy tym aktywnie na sytuację wewnętrzną kraju, wspierając powrót na tron króla Augusta II Mocnego, a jednocześnie jej żołnierze rabowali i łupili Rzeczpospolitą, podobnie jak robili to wcześniej Szwedzi.

Rosji udało się przełamać w wojnie północnej dominację Szwecji, która – po porażce pod Połtawą latem 1709 r. – wycofała się zarówno z terenów rosyjskich, jak i z Rzeczypospolitej. Szwedzką klęskę przypieczętował kończący wojnę pokój w Nystad w 1721 roku. Na mocy jego postanowień Rosja uzyskała szeroki dostęp do Bałtyku i możliwość rozwoju floty, a tym samym handlu. Car Piotr I zrealizował swój plan otwarcia dla Rosji „okna na świat”. Pokonana Szwecja przestała być potęgą europejską, a stała się państwem o drugorzędnym znaczeniu.

RXKV69F39TCOJ

Obraz przedstawia bitwę morską. Liczne żaglowce o białych żaglach i licznych masztach ostrzeliwują się z dział. W wodzie lądują liczne pociski. Niektóre okręty płoną. Statki po lewej stronie posiadają białe flagi rosyjskiej floty z niebieskimi krzyżami świętego Andrzeja.

Ostatnią próbę ograniczenia rosyjskich zdobyczy poparł nawet król polski August II Mocny, porzucając w 1719 r. swojego dotychczasowego sojusznika, cara Piotra I. Rosyjski władca okazał się jednak sprytniejszy. Z pomocą przekupionych posłów zerwał sejm, który miał zdecydować o wejściu Rzeczypospolitej do międzynarodowej antyrosyjskiej koalicji.

Rosję w ingerowaniu w polskie sprawy popierały Prusy. Państwa te – na podstawie tajnej klauzuli do dwustronnej umowy – blokowały jakiekolwiek zmiany ustroju zmierzające do wzmocnienia Rzeczypospolitej, dążyły do utrzymania jej międzynarodowej izolacji i wprowadzały ferment pomiędzy króla a szlachtę pod fałszywym pretekstem obrony praw i wolności. Utrzymanie słabości państwa polsko‑litewskiego stało się wspólną racją stanu obu sąsiadów. Jedyna różnica polegała na tym, że podczas gdy rządzący w Prusach Hohenzollernowie sugerowali rozbiór, Rosja chciała utrzymać jedność Rzeczypospolitej, aby mieć kontrolę nad jej całością.

Próby reformy państwa

RDQOYWbMC36nm1

Obraz przedstawia Stanisława Leszczyńskiego stojącego na polanie. Jest on ubrany w ciemno‑brązowy strój. Do pasa ma przypiętą sakiewkę, a na szyi ma naszyjnik ze srebrnym orderem. Na głowie ma białą perukę o długich kręconych włosach. W lewej ręce trzyma długi kij. W oddali znajduje się rzeka i wzgórza.

Śmierć cara Piotra I w 1725 r. stworzyła królowi Augustowi II Mocnemu kolejną szansę do wzmocnienia struktur państwa. Poparł on nowo powstałe stronnictwo Czartoryskich i Poniatowskich, zwane Familią, które planowało dogłębne reformy; miały one polegać m.in. na usprawnieniu władzy królewskiej, ukróceniu anarchii wynikającej z nadużywania szlacheckich swobód (np. likwidacji liberum veto), zmianach w wojsku i pobieraniu podatków. Jednak inny ród arystokratyczny – Potockich – torpedował wysiłki na rzecz zmian politycznych i zrywał kolejne obrady sejmu.

Śmierć Augusta II Mocnego nastąpiła w czasie, kiedy Rzeczpospolita znalazła się w bardzo skomplikowanej sytuacji międzynarodowej. Mocarstwa były podzielone co do sukcesji. Sąsiedzi widzieli na tronie polskim jakiegoś słabego księcia z dalekiego kraju, np. infanta (księcia) portugalskiego. Szlachta i znaczna część magnaterii okazywała niezwykłą – jak na Rzeczpospolitą – zgodność: sugerowali kandydaturę Stanisława Leszczyńskiego, teścia króla Francji Ludwika XV. Elekcja przebiegła sprawnie i przytłaczająca większość – ponad 12,5 tys. głosujących – opowiedziała się za Leszczyńskim.

Rosja nie zaakceptowała tego wyboru. Pod osłoną wojsk carskich około tysiąca zwolenników Wettyna, syna Augusta II, dokonało drugiej elekcji. Doprowadziło to w 1734 r. do wojny domowej nazywanej wojną o sukcesję polską. Zakończył ją sejm pacyfikacyjny w 1736 roku. O ostatecznym zwycięstwie Augusta III Sasa zdecydowały jego przewaga militarna (wspierał go 35‑tysięczny korpus rosyjski pod wodzą feldmarszałka Burkharda Christopha Münnicha) oraz poparcie państw ościennych. Wielkimi przegranymi po niepowodzeniu z elekcją Leszczyńskiego okazała się grupa magnacka składająca się ze Stanisława Poniatowskiego, jego szwagrów Michała i Augusta Czartoryskich oraz Andrzeja Załuskiego – Familia.

Głównymi przeciwnikami politycznymi Familii była wówczas konserwatywna „partia hetmańska”. W jej skład weszli hetmani: wielki koronny Franciszek Ksawery Branicki, polny koronny Seweryn Rzewuski oraz najbogatszy wówczas magnat polski Stanisław Szczęsny Potocki. Celem tego stronnictwa było zachowanie Rzeczypospolitej w dotychczasowym kształcie ustrojowym z elekcyjnym tronem, liberum veto i wolnościami szlacheckimi. Głównego sojusznika widziało ono w Rosji.

Król August III, podobnie jak ojciec, wspierał proreformatorską Familię. Kalkulował, że wzmocnienie Rzeczypospolitej przysłuży się wzmocnieniu jego pozycji w Saksonii, gdzie tron był dziedziczny. Jednak polskie sejmy konsekwentnie były zrywane przez stronników rodziny Potockich. Ci ostatni rozumieli nawet potrzebę pewnych zmian, np. reformy armii, jednak nie mogli pogodzić się z myślą, że odnowa kraju będzie odbywała się pod egidą ich osobistych rywali. Partykularne, prywatne interesy stronnictwa stawiali ponad rację stanu państwa.

Rzeczpospolita, pozbawiona sprzymierzeńców i posiadająca ledwie kilkunastotysięczną armię (funduszy nie starczało nawet na dozwolone 24 tys.), nie była w stanie podjąć walki z Prusami i Rosją. Po 1752 r., gdy decydujący wpływ na władzę zyskali Potoccy, wszystkie strony zaniechały reform. A położenie Polski było coraz gorsze: od zachodu i północy otaczały ją Prusy, wzmocnione po przyłączeniu zdobytego od Austrii Śląska (w 1742 r.). Ponadto armie pruskie i rosyjskie znów maszerowały przez Rzeczpospolitą w czasie wojny siedmioletniej (w latach 1756–1763) i dokonywały kolejnych zniszczeń.

W tym czasie u sąsiadów ...

Prusy

RRA68611ROC531

Ilustracja przedstawia czarnego orła ze złotymi szponami. Nad jego głową znajduje się czerwono‑złota korona. W szponach trzyma on złote berło i niebieskie królewskie jabłko.

Prusy w XVIII w. dokonały niebywałego skoku rozwojowego: z peryferyjnego księstwa zamieniły się w europejską potęgę. Kilkukrotnie powiększyły też swoją powierzchnię, najbardziej dzięki ziemiom zabranym Rzeczypospolitej. Królestwo Pruskie powstało w 1701 r. z połączenia ziem Brandenburgii i Prus Książęcych, rozdzielonych przez Pomorze Gdańskie. Stało się to za zgodą króla polskiego Augusta II Mocnego. Było to państwo zorganizowane według zasad absolutyzmu, skrajnie zmilitaryzowane, z rozbudowaną policją, bez parlamentu i z kontrolą centrali nad prowincjami.

Działania władz nakierowane były na zdobywanie nowych terenów. Armia była bardzo liczna i zdyscyplinowana, a jej wpływy stawały się widoczne praktycznie wszędzie (np. nauczycielami zostawali byli wojskowi – stąd tzw. pruski dryl). Powstało wówczas powiedzenie „Prusy to nie państwo, które posiada armię, tylko tamtejsza armia podporządkowała sobie terytorium”.

Rosja

Ry2PvlZCif0eo1

Ilustracja przedstawia dwugłowego ciemnoniebieskiego orła w dwóch złotych koronach, nad którymi znajduje się trzecia ogromna. W złotych szponach trzyma złote berło i złote królewskie jabłko. Na jego klatce piersiowej znajduje się czerwony herb z białym jeźdźcem na białym koniu, który atakuje złotą włócznią czarnego smoka.

Do końca XVII w. Rosja była krajem niezwykle zacofanym, zarówno gospodarczo, jak i politycznie oraz naukowo (pierwszy rosyjski uniwersytet powstał w 1724 r., blisko cztery wieki później niż w Polsce i ponad sześć wieków później niż we Włoszech). Władza była tam bardzo opresyjna – tej tradycji nie złamał nawet europeizujący ten kraj car Piotr I. Monarcha rządził sam, nie istniała żadna namiastka parlamentu. Panującemu podporządkowani byli Kościół prawosławny i lokalni przedstawiciele władzy w terenie (gubernatorzy).

Wprowadzanie reform było o tyle łatwiejsze, że Piotr I przeniósł stolicę z Moskwy nad Bałtyk, do Petersburga, gdzie mógł budować miasto od podstaw, „po europejsku”. Jego politykę przybliżania Rosji do Zachodu kontynuowała caryca Katarzyna II, z pochodzenia Niemka (panowała w latach 1762–1796).

Austria

RMJPRZGRQTMUP1

Ilustracja przedstawia dwugłowego czarnego orła w czerwono‑złotej koronie. Na jego klatce piersiowej znajduje się ogromny herb składający się z licznych mniejszych kolorowych herbów. Nad nim znajdują się dwie złote korony.

Absolutyzm oświeceniowy panował też w Austrii. Kraj ten dysponował rozbudowaną biurokracją i służbami policyjnymi. Podobnie jak w Prusach i Rosji monarcha miał niemal pełnię władzy (rolę doradczą odgrywała Rada Państwa).

Cesarzowa Maria Teresa wprowadziła reformy, których zabrakło w Rzeczypospolitej. Scentralizowała m.in. administrację państwową – w 1749 r. wspólne urzędy dla Austrii i Czech zostały zastąpione przez odrębne kancelarie. Władczyni powołała też ministerstwa odpowiadające za politykę zagraniczną, wewnętrzną, skarbową i wojskową. W 1760 r. powstała Rada Państwa, która pełniła funkcję ciała doradczego przy dworze. Przewodniczył jej kanclerz, ale to Maria Teresa dbała o dobór doradców – lojalnych i wysoko wykwalifikowanych. Dzięki scentralizowanym rządom wprowadzanie reform było łatwiejsze, stąd stosunkowo sprawne zniesienie poddaństwa chłopów czy ustanowienie obowiązku szkolnego. Austria pozostawała katolicka, jednak Kościół w znaczącym stopniu też podporządkowano państwu.

Trenuj i ćwicz

Słownik