Holokaust

Między rokiem 1939 a 1945 naziści wymordowali ok. 6 z 11 mln europejskich Żydów tylko dlatego, że ci się nimi urodzili. Niemal połowa z tych osób mieszkała na ziemiach polskich.

Pseudonaukowe podwaliny Holokaustu

W środowisku nazistowskim plan wyeliminowania europejskich Żydów funkcjonował pod kamuflującą jego zbrodniczy charakter nazwą „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Współcześnie używamy słowa „Holokaust”, w biblijnym ujęciu nawiązującego do całopalnej ofiary składanej Bogu, lub terminu „Shoah” − po hebrajsku oznaczającego katastrofę. W języku polskim ich odpowiednik stanowi „Zagłada”.

Ważnym czynnikiem prowadzącym do Holokaustu był rasistowski charakter ideologii narodowosocjalistycznej, która nie tylko usprawiedliwiała, ale wręcz zalecała wykluczanie Żydów z życia społecznego, pozbawianie ich praw, a w końcowym etapie – mordowanie. W książce Mein Kampf (Moja walka) Adolf Hitler podkreślał, że życie społeczne regulują zasady obowiązujące w świecie przyrody. Powołując się na teorię ewolucji Karola Darwina, Hitler twierdził, że poszczególne gatunki (rasy) rywalizują ze sobą i tylko najsilniejsi przetrwają. W tak wyobrażonym świecie równość nie istniała, a dążenie do niej z góry skazane było na niepowodzenie. W hitlerowskiej hierarchii ras na samej górze znajdowali się najbardziej wartościowi Aryjczycy, a na najniższym szczeblu drabiny zaliczeni do „podludzi” Żydzi. Pozbawienie ich człowieczeństwa miało utwierdzać opinię publiczną w przekonaniu, że stanowią element niepożądany, wręcz niebezpieczny, a przemoc wobec nich czy nawet ich zabicie jest czymś moralnie uzasadnionym.

RF12RO8ZSEGDO

Fotografia przedstawia okładkę Mein Kampf z 1933 roku. Znajduje się na niej zdjęcie Adolfa Hitlera. Jest to jasnooki mężczyzna o ciemnych, zaczesanych na bok włosach, pod nosem posiada wąskie wąsy. Ubrany jest w garnitur i koszulę z ciemnym krawatem. Nad wizerunkiem mężczyzny widnieje biały napis: Adolf Hitler, okładkę książki przecina biały napis na czerwonym tle: Mein Kampf, a pod spodem mniejszą czcionką widnieje napis: Eher Verlag.

Zdaniem Hitlera powodzenie znacznej części społeczności żydowskiej, która wykonywała wolne zawody i odnosiła sukcesy w biznesie, było dziejową niesprawiedliwością. Pogląd ten padł na podatny grunt. Po przegranej I wojnie światowej w Niemczech panowało poczucie upokorzenia. Elitom politycznym oraz dużej części społeczeństwa trudno było pogodzić się z utratą statusu mocarstwa, oddaniem ważnych terytoriów i koniecznością spłacania wysokich kontrybucji. Hitler przekonywał, że porażka była bezpośrednim skutkiem zaburzenia równowagi społecznej − twierdził, że w trakcie wojny wystarczyło uśmiercić kilka tysięcy niemieckich Żydów, żeby odwrócić rozkład sił i przywrócić wiodącą rolę Niemców. Co więcej, aby scenariusz ten się nie powtórzył, należało osłabić globalną potęgę Żydów przez pozbawienie ich wpływów politycznych, gospodarczych, jak również kulturowych na świecie. Według Hitlera o ile rasy niższe, m.in. Słowianie, miały oddać Niemcom swoje ziemie i pracować na rzecz swoich panów, o tyle Żydów należało unicestwić, aby „oczyścić” ludzkie umysły z promowanych przez nich „szkodliwych” idei, takich jak komunizm, pacyfizm, liberalizm, demokracja i parlamentaryzm. Hitler uparcie kłócił się z pojawiającymi się w latach 20. i 30. XX w. teoriami agronomicznymi, w myśl których za pomocą odpowiednich ulepszeń technologicznych (jak np. tworzenie nowych rodzajów zbóż, stosowanie nawozów sztucznych i pestycydów, nawadnianie) można zwiększyć wysokość plonów i wyżywić ludzkość. Jego zdaniem Żydzi celowo głosili tego typu teorie, aby powstrzymać Niemców od zdobywania nowych terenów. Ponadto według Hitlera w tym czasie Żydzi (stanowiąc zaledwie 1 proc. całego społeczeństwa!) mieli przygotowywać ofensywę zmierzającą do unicestwienia narodu niemieckiego.

Oprócz walki rasowej istotnym punktem w zbudowanej przez Hitlera ideologii była „przestrzeń życiowa” (niem. Lebensraum). Termin ten nawiązywał do nauk przyrodniczych − w języku polskim jego odpowiednik znajdujemy w słowie „siedlisko”. Hitler odnosił go do odpowiednio dużej powierzchni przypadającej na jednego człowieka, zapewniającej mu wysoką jakość życia. Ekspansja terytorialna miała przynieść Niemcom samowystarczalność gospodarczą i dobrobyt. Było to szczególnie ważne w obliczu utraty kolonii w Afryce po I wojnie światowej. Próba ich odzyskania wymagałaby ogromnych nakładów finansowych, a do tego mogła doprowadzić do konfliktu z Brytyjczykami, dlatego Hitler nie zamierzał jej podejmować. Kolonialne zapędy Niemców miała więc zaspokoić Europa Wschodnia. Granice nowego germańskiego imperium sięgałyby Wołgi, obejmowałyby również ziemie wchodzące w skład Związku Sowieckiego. Według nazistów teren ten był swego rodzaju „naturalnym” kierunkiem podboju. W końcu mieszkali tu niżsi rasowo Słowianie oraz największa w Europie grupa „podludzi” − Żydzi. W narodowosocjalistycznych interpretacjach Słowianie – Polacy, Ukraińcy, Białorusini i Rosjanie – zostali zrównani z niewolnikami. Większość powinna umrzeć śmiercią głodową, a pozostali mieli pracować na rzecz osiedlających się na wschodzie Niemców. Najpierw jednak należało „uporać się” z Żydami.

Pseudonaukowe podwaliny Holokaustu

Ideologia nazistowska od początku zakładała wykluczanie Żydów z życia publicznego, ich dyskryminację i zastraszanie oraz wyzysk. Przejawami tej polityki były m.in. bojkot sklepów żydowskich z kwietnia 1933 r., ustawy norymberskie z września 1935 r. oraz „noc kryształowa”. Sprawa skomplikowała się wraz z wybuchem wojny w 1939 r., kiedy pod okupacją niemiecką znalazło się największe skupisko europejskich Żydów. Momentem przełomowym okazała się rozpoczęta 22 czerwca 1941 r. wojna niemiecko‑sowiecka: masowe mordy dokonywane przez oddziały Wehrmachtu oraz posuwające się za nimi jednostki Einsatzgruppen. Ponieważ rozstrzeliwanie ogromnej liczby osób okazało się nieekonomiczne, a bezpośredni udział w zbrodni wywoływał negatywne skutki psychologiczne u sprawców, zdecydowano się na wykorzystanie innego sposobu zabijania. W sierpniu 1941 r. przystąpiono do prac modyfikacyjnych przy tzw. mobilnych komorach gazowych, a w grudniu tego roku odszedł pierwszy transport Żydów z getta łódzkiego do obozu zagłady w Kulmhof (Chełmno nad Nerem), gdzie urządzenia te zastosowano. Eksperymenty nad znalezieniem najbardziej skutecznego środka uśmiercającego w pomieszczeniach obozowych rozpoczęto jesienią 1941 r. w Auschwitz.

„Fabryki śmierci” spełniały swoje zadanie. W ciągu zaledwie jednego roku Niemcy zamordowali ok. 80 proc. Żydów przebywających w gettach na terenie Generalnego Gubernatorstwa. W 1943 r. zlikwidowali ostatnie dzielnice żydowskie, a do lata 1944 r. przetrwało wyłącznie getto łódzkie.

Getta

Getta, czyli wydzielone oraz izolowane części miasta, w których zamieszkiwali przedstawiciele danej mniejszości narodowej czy religijnej, nie były wymysłem XX w. Powstawały już w średniowieczu, ale w planach nazistów stały się pierwszym etapem eksterminacji ludności żydowskiej. O procesie powstawania odizolowanych części miast na terenie Generalnego Gubernatorstwa tak pisze Robert Szuchta, współpracownik Muzeum Historii Żydów Polskich Polin i autor wielu publikacji dotyczących Zagłady:

R1Tjg17hte5Dz

Plan przedstawia mapę Warszawy z zaznaczonym obszarem getta. Znajdowało się ono na lewym brzegu Wisły w dzielnicy Wola. W jego skład wchodził również żydowski cmentarz.

Na początku grudnia 1939 r. Generalny Gubernator Hans Frank wydał specjalne rozporządzenie nakładające na Żydów powyżej dwunastego roku życia obowiązek noszenia na prawym ramieniu opasek z symbolem gwiazdy Dawida. Miało to informować o pochodzeniu ludności żydowskiej na obszarze całej Guberni.

RMTM5bH2mEWSp

Mapa przedstawia drugą Rzeczpospolitą pod niemiecką okupacją podczas drugiej wojny światowej. Górny Śląsk, Wielkopolska, Pomorze Gdańskie tereny na północ od Suwałk i północne Mazowsze zostały włączone do Rzeszy. Na obszarze Małopolski, Mazowsza i Lubelszczyzny utworzono Generalne Gubernatorstwo. W 1941 roku do Generalnego Gubernatorstwa włączono wschodnia Galicję, a reszta wschodnich obszarów Polski znalazła się w obrębie komisariatu rzeszy Wschód oraz komisariatu rzeszy Ukraina.

R1cVBboqCxLDK

Na czarno‑białym zdjęciu znajduje się grupa ludzi i dzieci stojąca na chodniku. Jedno z dzieci leży nieprzytomne na ziemi i nikt nie zwraca na to uwagi. Wszyscy są ubrani w ciepłe ubrania.

Rkn9p19JrAYyE

Na czarno‑białym zdjęciu znajduje się kładka prowadząca do warszawskiego getta przechodząca nad jego murami. Idzie po niej grupa ludzi. Pod kładką znajduje się ulica po której jedzie tramwaj, samochód i wóz oraz idą inni ludzie. W oddali znajdują się kamienice.

R1LdsEkb0CpkY

Na zdjęciu znajduje się biała kartka z tytułem Obwieszczenie z napisami zapisanymi czarną czcionką. Informuje ona o egzekucji ośmiu Żydów: za nieuprawnione opuszczenie dzielnicy żydowskiej w Warszawie zostali żydzi: Rywka Kliderman, Sala Pasziejn, Josek Pajkus, Luba Gac, Motek Fiszbaum, Fajga Margules, Dwojra Rozenberg, Chana Zajdenwach wyrokiem Sądu Specjalnego w Warszawie z dnia 12 listopada 1941 skazani na śmierć. Wyrok został wykonany dnia 17 listopada 1941. Auerswald.

Czas przed zagładą

Pierwszym krokiem było skoncentrowanie na małej przestrzeni ogromnej liczby ludzi i wyznaczenie głodowych racji żywnościowych. Głód i rozprzestrzeniające się w warunkach przeludnienia i braku higieny choroby (tyfus) doprowadziły do śmierci ok 100 tys. osób. W lipcu 1942 roku Niemcy rozpoczęli tzw. Wielką Akcję Likwidacyjną, w wyniku której do położonego ok. 100 km od Warszawy obozu zagłady w Treblince wywieziono ok. 300 tys. Żydów. Między 22 lipca do 21 września 1942 r. zamordowano tam blisko 75 proc. mieszkańców getta.

Reszta, przede wszystkim ludzie młodzi, miała wykonywać darmową, przymusową pracę w niemieckich warsztatach produkcyjnych, tzw. szopach. To oni zaczęli się zrzeszać w konspiracyjne organizacje i planować opór wobec Niemców. Wiedząc, że i tak wszyscy zginą, postanowili chwycić za broń. W styczniu 1943 r., kiedy Niemcy przystąpili do kolejnej akcji likwidacyjnej, działająca w warszawskim getcie Żydowska Organizacja Bojowa wydała odezwę:

W kolejnym obwieszczeniu, skierowanym do „żydowskich mas ludowych”, ŻOB w bardziej bezpośredni sposób chciał wpłynąć na ludność:

Apele te były rozpaczliwym nawołaniem do nierównej walki i zapowiedzią stawienia oporu agresorowi – mimo braku szans na zwycięstwo. Decyzja o rozpoczęciu powstania zaskoczyła Niemców. Choć zdawali sobie sprawę z wrogiej postawy ludności i wiedzieli o istniejącym na terenie dzielnicy żydowskiej ruchu konspiracyjnym, nie potrafili określić stanu jego uzbrojenia, a także realnej możliwości współpracy ze stroną aryjską.

W nierównym starciu

Powstanie trwające od 19 kwietnia do 16 maja 1943 r. było aktem desperacji. Żydowscy bojowcy wybrali śmierć z bronią w ręku. Chcieli też w miarę swoich możliwości przeprowadzić odwet na prześladowcach. Uczestnicy działań zbrojnych w getcie wywodzili się głównie z dwóch żydowskich organizacji: robotniczej, lewicowej Żydowskiej Organizacji Bojowej i syjonistyczno‑nacjonalistycznego, prawicowego Żydowskiego Związku Wojskowego.

Działania rozpoczęły się w wigilię żydowskiego święta Pesach (Pascha), będącego świętem wolności. Powstańcy otworzyli ogień w momencie, gdy w ramach akcji likwidacyjnej granice getta przekroczyły niemieckie oddziały SS i policja oraz ich wsparcie w postaci jednostek złożonych z Łotyszy i Ukraińców.

RqXPkmtnz7J9a

CZarno‑biała fotografia przedstawia plac miasta wypełniony tłumem ludzi. Wokół placu znajdują się jasne kamienice. Przed tłumem idzie kilku mężczyzn ubranych na czarno, którzy niosą coś co przypomina długie drewniane kłody.

Nierówna walka toczyła się na terenie całego getta. Niemcy stosowali taktykę spalonej ziemi, stopniowo podkładając ogień i burząc kolejne części dzielnicy. Takie działania prowadziły do sytuacji, w której kontakt między grupami bojowców był niemożliwy. Członkowie Żydowskiej Organizacji Bojowej postanowili się ukryć w przygotowanych na terenie getta bunkrach. Żydowski Związek Wojskowy rozdzielił się na mniejsze grupy, które podjęły próby przedostania się na stronę aryjską.

Bunkry i schrony, które budowano w getcie, nie miały charakteru wojskowego. Organizowano je w piwnicach oraz pod podwórkami kamienic, a ich zadaniem było umożliwienie schowania się i uratowania życia podczas akcji wywożenia mieszkańców do obozów zagłady. W trakcie powstania wiosną 1943 r. stanowiły tymczasowe miejsce ukrycia. Stopniowo zaczęto łączyć ze sobą bunkry i schrony w celu stworzenia siatki podziemnych tras.

R1M5sJYeGCwA8

Czarno‑biała fotografia przedstawia piwnice kamienicy urządzoną na mieszkanie. W drewnianej podłodze z pomiędzy desek wychodzi mężczyzna ubrany w czarny płaszcz i kaszkiet. W mieszkaniu znajdują się liczne worki z piaskiem i łóżko.

Brak uzbrojenia i pomoc z zewnątrz

Stan uzbrojenia Żydowskiej Organizacji Bojowej pozostawiał wiele do życzenia. Słabo zaopatrzeni powstańcy starali się zakupić broń, otrzymywali ją też od Polskiego Państwa Podziemnego. Nie zaspokajało to jednak ich potrzeb. Przyjmuje się, że bojownicy ŻOB początkowo posiadali jedynie po jednym karabinie maszynowym oraz pistolecie maszynowym, 10‑15 karabinów oraz 70‑200 pistoletów i rewolwerów przekazanych lub zakupionych przez Armię Krajową i Gwardię Ludową. Na temat zaopatrzenia ŻOB w broń przez Armię Krajową wypowiadał się jego dowódca Marek Edelman:

Lepiej uzbrojona niż lewicowy ŻOB była grupa syjonistów związanych z Żydowskim Związkiem Wojskowym. Dodatkowo działacze ŻZW byli dobrze wyszkoleni pod kątem wojskowym – jeszcze przed wybuchem II wojny światowej planowali walkę o państwo żydowskie na terenie Palestyny.

Relację z wizyty w konspiracyjnym magazynie tej drugiej organizacji umieścił w zapiskach swojego dziennika z 1943 r. żydowski historyk i pomysłodawcę idei stworzenia podziemnego archiwum getta warszawskiego Emanuel Ringelblum:

W 1942 r. polskie podziemie przesłało na Zachód dołączone do raportów Jana Karskiego o Holokauście sprawozdanie zatytułowane Likwidacja żydowskiej Warszawy. Zachodnie rządy nie dały jednak wiary w polskie doniesienia.

Kiedy wybuchło powstanie, w polskiej prasie konspiracyjnej pojawiały się obszerne artykuły na jego temat. Od pierwszego dnia działań za murami getta wzywano do wsparcia Żydów w ich walce i do pomocy uciekinierom. Londyńskie władze emigracyjne RP każdego dnia dostawały raporty dotyczące wydarzeń. Były one udostępniane także Brytyjczykiem. Informacja o starciach pojawiła się również 22 kwietnia w polskiej rozgłośni radiowej Świt, która sygnał nadawała spod Londynu. 5 maja Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych i premier Rządu RP na Uchodźstwie gen. Władysław Sikorski wystosował do rodaków apel o udzielanie wszelkiej możliwej pomocy dla walczących w Warszawie żydowskich powstańców: Dokonuje się największa zbrodnia w dziejach ludzkości. Wiemy, że pomagacie umęczonym Żydom, jak możecie. Dziękuję wam rodacy w imieniu własnym i rządu. Proszę was o udzielenie im wszelkiej pomocy, a równocześnie tępienie tego strasznego okrucieństwa.

RXdZueG9EsQCT

Na zdjęciu znajduje się ulotka Żegoty. Treść ulotki: POLACY! Dnia 5 maja 1943 roku Premier Rządu Polskiego, gen. Sikorski, wygłosił przez radio londyńskie przemówienie do ludności, kraju, w którym między innymi poruszył sprawę dokonywanej obecnie przez Niemców zbrodni wymordowywania Żydów. Gen. Sikorski powiedział następujące słowa: „Niemcy rzucają dzieci do ognia, mordują kobiety. Wszystko to Wykopało przepaść między Polską i Niemcami nie do przebycia. Niemcy palą masowo trupy, aby zatrzeć ślady swych potwornych zbrodni. W połowie kwietnia o godz. 4 rano Niemcy przystąpili do likwidacji getta warszawskiego. Zamknęli resztki Żydów kordonem policji, wjechali, do środka czołgami i samochodami pancernymi i prowadzą swe dzieło niszczycielskie. Od tego czasu walka trwa. Wybuchy bomb, strzały, pożary trwają dzień i noc. Dokonuje się największa zbrodnia w dziejach ludzkości. Wiemy, że pomagacie umęczonym Żydom jak możecie. Dziękuję Wam rodacy w imieniu własnym i rządu. Proszę Was o udzielenie im wszelkiej pomocy, a równocześnie i tępienie tego strasznego okrucieństwa". Następnego dnia, t. j. 6 maja, ukazał się w Warszawie numer pisma „Rzeczpospolita Polska, w którym ogłoszone zostało oświadczenie Pełnomocnika na Kraj Rządu Rzeczypospolitej Polskiej, poruszające również sprawę zbrodni dokonywanej przez Niemców na ludności żydowskiej i zachowania się Polaków wobec tej zbrodni. Część oświadczenia poświęcona tej sprawie brzmi jak następuje: „Rok już z górą minął od okresu, gdy po paroletnich ciężkich prześladowaniach Niemcy rozpoczęli w całej Polsce i kontynuują masowe wymordowywanie ludności żydowskiej. W ostatnich właśnie tygodniach stolica Polski jest widownią krwawego likwidowania przez policję niemiecką i najmitów łotewskich resztek warszawskiego getta. Trwa obecnie okrutny pościg i wybijanie tych Żydów, którzy ukrywają się w ruinach getta i poza jego murami. Naród polski, przepojony duchem chrześcijańskim, nie uznający w moralności dwóch miar, z odrazą traktuje antyżydowskie bestjalstwa niemieckie, a gdy po dniu 19 kwietnia w getcie warszawskim rozgorzała nierówno walka — z szacunkiem i współczuciem traktował mężnie broniących się Żydów, a z pogardą ich niemieckich morderców. Kierownictwo polityczne Kraju dawało już wyraz swego najgłębszego potępienia przeciw żydowskich bestjalstw niemieckich i słowa tego potępienia dziś, z całym naciskiem ponawia. A społeczeństwo polskie słusznie czyni, żywiąc dla prześladowanych Żydów uczucia litości i okazując im pomoc. Pomoc tę winno okazywać w dalszym ciągu". Przytaczając powyższe słowa premiera Sikorskiego oraz słowa Pełnomocnika na Kraj Rządu Rzeczypospolitej wzywamy wszystkich Polaków o zastosowanie się do zawartych w tych słowach wskazań. Ani na chwilę nie wolno nam zapominać, iż Niemcy dokonywując swej zbrodni, dążą równocześnie do tego, aby wmówić w świat, że Polacy współuczestniczą w morderstwach i rabunkach dokonywanych na Żydach. W tych warunkach wszelka bezpośrednia czy pośrednia pomoc okazywana Niemcom w ich zbrodniczej akcji jest najcięższym przestępstwem w stosunku do Polski. Każdy Polak, który współdziała z ich morderczą akcją czy to szantażując lub denuncjując Żydów czy to wyzyskując ich okropne położenie lub uczestnicząc w grabieży, popełnia ciężką zbrodnię wobec praw Rzeczypospolitej Polskiej będzie niezwłocznie ukarany, a jeżeli uda się m u uniknąć kary, bądź uchronić się przed nią pod opieką nikczemnych zbrodniarzy okupujących nasz kraj, niech będzie pewny, że już niedaleki jest czas, kiedy pociągnie go do odpowiedzialności sąd Odrodzonej Polski. Warszawa, w maju 1943 r. POLSKIE ORGANIZACJE NIEPODLEGŁOŚCIOWE

Upadek

Dowodzący siłami niemieckimi Jürgen Stroop rozkazał niszczyć po kolei zabudowania getta oraz miejsca schronienia, w których oprócz powstańców ukrywała się ludność cywilna. Domy były wysadzane i podpalane, a do piwnic Niemcy wpuszczali gaz, aby zmusić ukrywających się w nich ludzi do wyjścia na powierzchnię. Złapanych Żydów mordowano na miejscu lub wysyłano do obozów koncentracyjnych.

R1UlIMtP9levG

Czarno‑biała fotografia przedstawia grupę członków żydowskiego ruchu oporu aresztowanych przez niemieckich żołnierzy. żydzi mają podniesione do grupy ręce i są otoczeni przez niemieckich żołnierzy uzbrojonych w karabiny maszynowe. W oddali znajdują się zniszczone i płonące kamienice.

RulsCh4gOgg9C

Czarno‑białe zdjęcie z lotu ptaka przedstawia doszczętnie zrównane z ziemią obszary Warszawy na których znajdowało się getto. Jedynym budynkiem, który nie został zniszczony jest kościół z wysoką wieżą.

R1cwNVLj8NSoU1

Na zdjęciu znajduje się okładka raportu Stroopa. Znajdują na niej liczne przybite pieczątki i napisy po angielsku oraz po niemiecku zapisane gotycką czcionką.

Za symbol upadku powstania i jego koniec przyjmuje się wysadzenie w powietrze Wielkiej Synagogi przy ul. Tłomackie, które nastąpiło 16 maja 1943 r. Stroop dokonał tego osobiście, a następnie wysłał do szefa SS i policji III Rzeszy Heinricha Himmlera raport, którego tytuł brzmiał: Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje!. Dokument zawiera chronologiczny opis powstańczych walk widzianych od strony niemieckiej. Znajdują się w nim również fotografie przedstawiające sterroryzowaną ludność żydowską. Stroop podpisywał je określeniami: „Bandyci zgładzeni w walce” czy też „Bandyci siłą wydobyci z bunkrów”.

Według raportu żydowskich bojowników było ok. 1000–1500. Niemcy dziennie mobilizowali 2090 żołnierzy. Oddziały hitlerowskie w trakcie powstania zabijały nie tylko Żydów walczących z ramienia organizacji konspiracyjnych, ale też ludność cywilną. Ogółem schwytano i wymordowano ponad 56 tys. osób. Jedynie nielicznej grupie żydowskich powstańców – co najwyżej kilkudziesięciu osobom – udało się uciec z obszaru getta. Niektórzy z nich zaangażowali się w dalszą walkę z okupantem i wzięli udział w powstaniu warszawskim. Straty niemieckie były nieporównywalnie mniejsze. Polska prasa podziemna oszacowała je na 86 zabitych i 90 rannych. Niemieckie raporty podawały liczby jeszcze mniejsze: 16 zabitych i 90 rannych.

Rvk3TZZfq1cmN

Na czarno‑białym zdjęciu znajduje się wielka Synagoga w Warszawie. Jest to masywny jasny budynek z kolumnami i kopułą. Przed nią znajduje się duży plac z elementami miejskiej zieleni. Wokół znajdują się inne budynki.

Przeszukiwanie i wysadzanie domów na terenie getta zajęło Niemcom kolejnych kilka miesięcy. Schwytane osoby wywożono do obozu Treblince, a także do obozów pracy na Lubelszczyźnie. Tamtejsze obozy naziści zlikwidowali w listopadzie 1943 r., po tym, jak w ramach akcji „Dożynki” zamordowali wszystkich przetrzymywanych w nich Żydów.

RJFzzdm3ofHJh

Na zdjęciu znajdują się dwa komunikaty jeden po niemiecku drugi po polsku. W górnej części informacji znajduje się napis Stój! Strefa zakazana! Wstęp do byłej żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej jest najsurowiej zakazany. Każdy, kto bez nowej ważnej przepustki będzie napotkany w byłe żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej będzie zastrzelony. Wszystkie przepustki, uprawniające do wstępu do byłej żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej, wystawione przed 23 kwietnia utraciły swą ważność Warszawa dnia 23 kwietnia 1943. Dowódca SS i Policji w Okręgu Warszawskim Stroop.

Nawet w obliczu nieuchronnej klęski prowadzili politykę eksterminacji ludności żydowskiej. Od maja do lipca 1944 r. w komorach gazowych nazistowskiego obozu Auschwitz‑Birkenau zginęła większość spośród 438 tys. deportowanych tam Żydów węgierskich. Wobec zbliżającej się armii sowieckiej hitlerowcy przystąpili do zacierania śladów swoich zbrodni. Rozbierali baraki, burzyli komory gazowe i krematoria, a więźniów ewakuowali, transportując ich do obozów w Rzeszy koleją lub zarządzając tzw. marsze śmierci. Spośród ok. 700 tys. więźniów, którzy je rozpoczęli, zginęło ok. 250 tys., w tym 100 tys. Żydów.

Straty osobowe ludności żydowskiej w nazistowskich ośrodkach zagłady na okupowanych ziemiach polskich w latach 1941–1945

Indeks dolny Źródło: Robert Szuchta, Piotr Trojański, Zrozumieć Holokaust. Książka pomocnicza do nauczania o zagładzie Żydów, Warszawa 2012, s. 230. Indeks dolny koniec_{Źródło: Robert Szuchta, Piotr Trojański, Zrozumieć Holokaust. Książka pomocnicza do nauczania o zagładzie Żydów, Warszawa 2012, s. 230.}

Oprócz 6 mln Żydów (tyle liczy współcześnie populacja Danii) Niemcy zniewolili i zamordowali miliony innych ludzi: Cyganów, Polaków, żołnierzy sowieckich, ludzi niepełnosprawnych psychicznie i fizycznie, działaczy związków zawodowych, politycznych oponentów, homoseksualistów. Po wojnie czołowi nazistowscy przywódcy stanęli przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze, a w latach 1946−1949 przeprowadzono 12 procesów dodatkowych przed amerykańskimi trybunałami wojskowymi. Procesy sprawców Zagłady toczyły się w wielu krajach, także w Polsce. Do najbardziej znanych należy proces Adolfa Eichmanna, który odbywał się w Izraelu w roku 1971. Wielu zbrodniarzom udało się jednak uniknąć odpowiedzialności.

RB9Q6TDG2FO48

Czarno‑białe zdjęcie portretowe przedstawia Adolfa Eichmanna w stopniu podpułkownika ubranego w mundur SS. Wykonano je w 1942 roku. Jest to mężczyzna w średnim wieku o jasnych oczach i wąskim nosie. Na głowie ma nazistowską czapkę z czarnym daszkiem, wizerunkiem trupiej czaszki i symbolem Trzeciej Rzeszy; spod czapki wystają krótkie włosy. Mundur mężczyzny uszyty jest z jasnego materiału i zapinany na guziki, ma czarny kołnierz.

Reakcje na Zagładę

W Wielkanoc roku 1943 Czesław Miłosz napisał wiersz Campo di Fiori, w którym czytamy:

Dalej mowa jest o zabijanych powstańcach w getcie warszawskim i beztrosko spędzających niedzielę warszawiakach. Reakcje na los Żydów w czasie II wojny światowej były różne, jakkolwiek większość społeczeństw, w tym również ich elit, zachowywała się pasywnie. Wynikało to z zakorzenionego w Europie antysemityzmu, strachu przed represjami ze strony Niemców, ograniczonego dostępu do informacji (zwłaszcza na początku wojny) oraz wypierania ze świadomości istnienia planu eksterminacji ludności żydowskiej.

Reakcje Żydów

Okupowane ziemie polskie były główną sceną, na której rozegrał się Holokaust. Na początku okupacji, mimo szykan i represji, którym byli poddawani, Żydzi mieli nadzieję, że uda się im się przeżyć. Wielu z nich wierzyło, że powoływane przez Niemców rady żydowskie, tzw. Judenraty, będą reprezentowały ich interesy i uda im się złagodzić nazistowską politykę. W rzeczywistości Judenraty były w pełni podporządkowane władzom niemieckim, a ich członkom groziła śmierć za niewykonywanie poleceń. Z czasem Żydzi zaczęli upatrywać w nich po prostu wykonawców hitlerowskich rozkazów. Gdy latem 1942 r. większość Żydów uświadomiła sobie, że III Rzesza dąży do ich zagłady, członkowie Judenratów znaleźli się w wyjątkowo trudnej sytuacji. 23 lipca 1942 r. stojący na czele rady warszawskiej Adam Czerniaków na znak protestu popełnił samobójstwo. Prezes krakowskiego Judenratu Artur Rosenzweig wraz z rodziną został skierowany do obozu zagłady w Bełżcu za „niesprawne zorganizowanie akcji deportacyjnej ludności”. Odmienną postawę przyjął prezes łódzkiego Judenratu Chaim Rumkowski, który wypełniał polecenia władz niemieckich, wydając w ich ręce Żydów − głównie starców i dzieci − licząc na to, że uda mu się uratować ludzi zdolnych do pracy. Zginął w obozie Auschwitz‑Birkenau 29 sierpnia 1944 roku.

R1175Q44RRCNM

Zdjęcie przedstawia grupę mężczyzn stojących w szeregu na brukowanym placu. Za nimi widać ruiny budynków. Cześć z mężczyzn trzyma rówery równo ustawione obok każdego z nich. Wszyscy ubrani są w mundury lub płaszcze wojskowe ze skórzanymi pasami. Te mundury nie są jednolite. Na głowach mają czapki z daszkiem i otokiem. Widzimy ich lewy profil. Mają szczupłe twarze, ciemne włosy.

W debacie publicznej często można spotkać się ze stwierdzeniem, że Żydzi nie stawiali oporu, przez co sami przyczynili się do Holokaustu. Prawdą jest, że początkowo żydowskie akcje zbrojne przeprowadzano rzadko, jednak w ówczesnych warunkach były one z góry skazane na niepowodzenie. Adaptacja dawała większe szanse na przeżycie. Dopiero masowe egzekucje dokonywane na Żydach po wybuchu wojny niemiecko‑sowieckiej na Kresach Wschodnich oraz deportacje do obozów zagłady uświadomiły, przede wszystkim młodzieży, że chwycenie za broń jest jedyną szansą na ocalenie życia. Częstym motywem podjęcia walki była chęć „wyboru sposobu umierania”, jak wiele lat po wojnie mówił Marek Edelman. Nie bez znaczenia pozostawała potrzeba zwrócenia uwagi świata na zbrodnie popełniane przez Niemców na Żydach. Istniejący prawdopodobnie od jesieni 1942 r. Żydowski Związek Wojskowy pod przewodnictwem Pawła Frenkla zintensyfikował swoje konspiracyjne działania. Latem 1942 r. powstała zaś Żydowska Organizacja Bojowa, na której czele stanął Mordechaj Anielewicz. Organizacje te współpracowały ze sobą w czasie powstania w getcie warszawskim w kwietniu 1943 roku. W latach 1942−1943 członkowie żydowskiego ruchu oporu zorganizowali szereg buntów w części gett przeznaczonych do likwidacji oraz w niektórych obozach zagłady, m.in. w Treblince i Sobiborze. W październiku 1944 r. miał miejsce bunt Sonderkommando w Auschwitz‑Birkenau. Nawet w obliczu nasilonego terroru mieszkańcy gett raczej sceptycznie odnosili się do buntowników. Wnikało to z wyjątkowo bezwzględnej polityki Niemiec i skutecznej antykonspiracyjnej działalności Judenratów.

Polacy

Na początku okupacji Polacy rzadko protestowali przeciwko represjom, jakie spotykały Żydów. Tego typu zachowaniom sprzyjał widoczny już w okresie międzywojennym antysemityzm. Ludność była podatna na nazistowską propagandę, która demonizowała Żydów i podsycała stare konflikty. Ponadto część społeczeństwa czerpała wymierne korzyści z antyżydowskiej polityki III Rzeszy: zajmowała ich mienie, w tym mieszkania, i wzbogacała się na szmuglu towarów do gett. W Polsce, tak jak na Ukrainie, Litwie i w Serbii, za pomoc Żydom groziła kara śmierci, jednak wraz z nasilaniem się represji od jesieni 1941 r. coraz więcej Polaków udzielało im wsparcia. Pod koniec kolejnego roku, już po dokonanej przez Niemców eksterminacji 300 tys. mieszkańców getta warszawskiego, polskie państwo podziemne powołało Radę Pomocy Żydom (kryptonim „Żegota”). Jej członkowie ratowali Żydów: szukali im zatrudnienia, dawali schronienie, udzielali pomocy finansowej.

RGbfPCZ6RMMIx

Zdjęcie przedstawia portret młodej kobiety. Ma długie, ciemne włosy splecione w warkocz, ułożony wokół głowy jak korona, wysokie czoło, małe oczy, wyraziste brwi, prosty nos i kształtne usta. Ubrana jest w sukienkę. Głowę ma lekko pochyloną w lewą stronę.

Postawy bohaterskie przeplatały się z tymi zasługującymi na potępienie. Doskonałym przykładem może być sprawa rodziny Ulmów ze wsi Markowa koło Łańcuta. Ich sąsiad, licząc na zagarnięcie kosztowności ukrywających się w rodzinie Ulmów Żydów, poinformował o kryjówce Niemców. W konsekwencji dwie rodziny żydowskie oraz Ulmowie i ich szóstka dzieci zostali rozstrzelani. Inną strategię obierali szmalcownicy, którzy pod groźbą wydania Żydów Niemcom szantażowali ich i rabowali, po czym często i tak ich denuncjowali. Po okresie likwidacji gett mieszkańcy polskich miast i wsi próbowali pomóc przetrwać Żydom, którym udało się uciec, ale równie często przekazywali ich w ręce władz lub sami ich mordowali − niejednokrotnie na oczach sąsiadów.

R1U1VR1LGPNDL

Ilustracja przedstawia awers medalu "Sprawiedliwi wśród narodów". Na samym dole widzimy dwie ręce w pasiastych rękawach, trzymające się kurczowo dwóch drutów kolczastych (jest ich w sumie sześć i rozchodzą się z jednego punktu). Druty łączą się z usytuowaną powyżej liną, która opłata się wokół symbolu ziemi, położonego na samej górze. Ziemia ma zaznaczone południki i równoleżniki. Ta lina wygląda jak uchwyt do jej obracania. Dookoła ziemi znajduje się inskrypcja w języku hebrajskim "Ktokolwiek ratuje jedno życie, ratuje cały świat".

Od roku 1942 Żydzi – uciekinierzy z gett i obozów pracy na Kresach Wschodnich – często dołączali do partyzantki sowieckiej, gdzie wykonywali prace pomocnicze: naprawiali broń, szyli ubrania i obuwie. W okresie późniejszym na terenie Generalnego Gubernatorstwa wchodzili w skład oddziałów Gwardii Ludowej (potem Armii Ludowej). Inne ugrupowania partyzanckie: Armia Krajowa i Bataliony Chłopskie niechętnie przyjmowały w swoje szeregi Żydów. Polski ruch oporu bardzo późno nawiązał współpracę z jego żydowskim odpowiednikiem, ponieważ wielu działaczy uważało, że konspiracja żydowska jest co do zasady lewicowa i prorosyjska.

Inne kraje okupowane

Reakcje na antysemicką politykę nazistów na terenach okupowanej Europy były różne, ale podobnie jak na ziemiach polskich dominowała bierność. Na dwóch przeciwległych biegunach funkcjonowały grupy – stanowiące wycinek społeczeństwa – które albo próbowały pomóc Żydom z narażeniem własnego życia, albo aprobowały ich represjonowanie i eksterminację, a nawet w nich uczestniczyły. Duński ruch oporu wywiózł na łodziach ok. 7200 Żydów do Szwecji, dzięki czemu uniknęli oni śmierci w komorach gazowych. Włochy, jako sojusznik III Rzeszy, usunęły wprawdzie Żydów z ważnych stanowisk państwowych, ale do momentu okupacji niemieckiej odmawiały ich deportacji. Król Bułgarii Borys, pod wpływem duchownych prawosławnych i niektórych parlamentarzystów, odmówił deportacji 50 tys. Żydów bułgarskich do obozów zagłady. Jednak władze lokalne, znajdując się pod presją okupanta, skrupulatnie organizowały transporty Żydów do obozów przejściowych, skąd wyruszały one do obozów zagłady, głównie do Auschwitz‑Birkenau. Wyjątkiem była Belgia, gdzie wielu urzędników niechętnie odnosiło się do współpracy z Niemcami i ukradkiem ratowało Żydów. Na Ukrainie i w krajach nadbałtyckich działały natomiast specjalne oddziały paramilitarne, które dokonywały mordów na Żydach. Z tych krajów pochodzili też często członkowie załóg obozów koncentracyjnych i zagłady. Część z nich karnie wykonywała rozkazy, inni liczyli na korzyści materialne i przywileje, a jeszcze inni kierowali się zwykłym okrucieństwem i nienawiścią. Antyżydowskie postawy napędzała nazistowska propaganda, przedstawiająca Żydów jako niebezpiecznych wrogów i osoby rozpowszechniające choroby zakaźne.

Rządy wolnego świata

W opracowaniach historycznych często można trafić na stwierdzenie, że rządy Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii nie mogły co prawda powstrzymać Holokaustu, ale miały możliwość uratowania przynajmniej części ofiar. Wystarczyło choćby przeprowadzić bombardowania torów kolejowych prowadzących do obozów i znajdujących się w nich krematoriów. Politycy zachodnioeuropejscy i amerykańscy obawiali się jednak akcji odwetowych ze strony Niemiec, dlatego ostatecznie przyjęli stanowisko, wedle którego jedynym sposobem na powstrzymanie okrucieństw, jakie spotykały Żydów i w ogóle ludność żyjącą na okupowanych przez III Rzeszę terenach, będzie wygranie wojny.

R9692ZOBT1DKN

Ilustracja przedstawia mural. Z prawej strony widzimy popiersie mężczyzny. Ma on ciemne włosy zaczesane do góry, szczupła twarz, wysokie czoło, małe oczy, opadające łuki brwiowe, duży nos i krótko przycięty wąsik. Ubrany jest w koszulę i krawat. Obok jego głowy, z prawej strony widnieje napis "Kto nie potępia - ten przyzwala". Poniżej usytuowane są dwa niebieskie, poziome pasy, a obok nich napis w języku hebrajskim oraz skośny, duży wykrzyknik. U dołu widzimy różne, kolorowe figury: niebieskie, brązowe i filetowe prostokąty mające owalne zakończenie, lekko pochylone w prawą stronę oraz dwa rzędy niebieskich kół. Poniżej muralu widzimy gazony z kwiatami.

Kościoły

W wydanej przez katolicką pisarkę Zofię Kossak‑Szczucką ulotce Protest czytamy, że Żydzi wciąż pozostają politycznymi, gospodarczymi i ideowymi wrogami Polski, jednak fakt ten nie zmienia tego, że w obliczu zbrodni obowiązkiem katolika jest jej potępienie. Manifest ten uczulił na los Żydów elity wywodzące się ze środowisk katolickich, jednak nie przebił się on ani do warstw uboższych, ani do hierarchów Kościoła katolickiego. O ile szeregowi księża i siostry zakonne – zarówno w Polsce, jak i w innych krajach europejskich – wykazywali się dużym miłosierdziem i bohaterstwem, pomagając ludności żydowskiej i ukrywając żydowskie dzieci, o tyle Kościół katolicki jako instytucja przyjął milczącą postawę. Podobnie zachowały się protestanckie ośrodki kultu w Europie, które największe zagrożenie widziały w komunizmie i w Związku Sowieckim. Europejskie Kościoły chrześcijańskie i ich wyznawcy często wręcz przyzwalały na zagładę, a czasem nawet współpracowały z okupantem. Kościół niemiecki również nie zdobył się na jednoznaczne potępienie zbrodni dokonywanych na Żydach. Większość biskupów koncentrowała się na cierpieniach własnego narodu, nie dostrzegając cierpienia innych. Ich postawa wspierająca niemieckich żołnierzy, wzmacniała jednocześnie reżim nazistowski. Wyjątkiem w tej kwestii pozostają liderzy duńskich kościołów chrześcijańskich, którzy wspólnie z królem Christianem X otwarcie protestowali przeciwko deportacji Żydów z Danii. W wyniku ich nacisków Niemcy zbudowali tzw. modelowe getto w obozie w Theresienstadt (obecnie Terezin w Czechach), gdzie w 1944 r. przyjęli delegację duńskich urzędników i Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Obóz został wcześniej przygotowany do tej inspekcji, m.in. by zmniejszyć przeludnienie, wysłano część mieszkańców do obozu Auschwitz‑Birkenau. Konkretnej pomocy ludności żydowskiej chciał również udzielić lider Kościoła Anglikańskiego Arcybiskup Canterbury William Temple, który daremnie próbował opublikować na łamach „The Times” list dotyczący sytuacji polskich Żydów, napisany przez przebywającego w okupowanej Polsce angielskiego oficera.

Zapoznaj się z wypowiedzią prof. dr. hab. Dariusza Stoli na temat Holokaustu, a następnie wykonaj polecenia.

RgT1fxYysYuV1

Film opowiadający o nazistowskim planie eksterminacji Żydów.

Film opowiadający o nazistowskim planie eksterminacji Żydów.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RgT1fxYysYuV1

Film opowiadający o nazistowskim planie eksterminacji Żydów.

R1dknCkka4mjO

Film opowiadający o nazistowskim planie eksterminacji Żydów.

Film opowiadający o nazistowskim planie eksterminacji Żydów.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1dknCkka4mjO

Film opowiadający o nazistowskim planie eksterminacji Żydów.

R1QmEZbyfYMx0

Film opowiadający o nazistowskim planie eksterminacji Żydów.

Film opowiadający o nazistowskim planie eksterminacji Żydów.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1QmEZbyfYMx0

Film opowiadający o nazistowskim planie eksterminacji Żydów.

Trenuj i ćwicz.

1

Ćwiczenie 3

Na podstawie fotografii wypisz działania, w których przejawiał się antysemityzm III Rzeszy.

RzdLeMMChn0ZT

Ilustracja

RVFT42hLoTadc

Ilustracja

RdiRlWkX0zvpX

Ilustracja

R9bNBJaEI8v0z

Ilustracja

Rt35xZSpTHYyg

Ilustracja

Ro6FLiHFUyipL

Ilustracja

R1c7uBRU6voqp

Ilustracja

RFl6DFJMElXok

Ilustracja

RGT2dxZVeWeEv

Ilustracja

Requ6Zn6IK8Oa

Ilustracja

R1WjwrBDXPxsW

Ilustracja

Rk4F3al0VtjGj

Ilustracja

RAOrZEUdYjtv5

Ilustracja

R11NlpZPEhyn3

Ilustracja

R5djulX1e0ch6

Ilustracja

R1aJd3XFkykzA

(Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Dokładnie przyjrzyj się fotografiom i wypisz wszystkie przejawy antyżydowskiej polityki, które na nich dostrzegasz.

Pokaż odpowiedź

Przykładowe odpowiedzi:

1. Demonizacja sylwetki Żyda − przedstawianie go w złym świetle, jako wroga.

2. Ukazywanie Żyda jako szkodnika, nosiciela chorób.

3. Separacja Żydów od reszty społeczeństwa poprzez zamykanie ich w gettach.

4. Wprowadzenie nakazu noszenia opasek z gwiazdą Dawida lub innych jednoznacznych znaków, np. żółtej gwiazdy na ubraniach.

5. Zmuszanie społeczności żydowskiej do życia w nieludzkich warunkach − w gęsto zaludnionej przestrzeni, bez odpowiedniej ilości jedzenia (w konsekwencji doprowadzanie do licznych zgonów w wyniku epidemii i głodu).

6. Zmuszanie do pracy na rzecz III Rzeszy.

7. Publiczne ośmieszanie, traktowanie z brutalnością, okrucieństwem.

8. Rozstrzeliwanie.

9. Grabież mienia.

10. Masowe mordowanie w komorach gazowych.

11. Przeprowadzanie pseudonaukowych eksperymentów na dzieciach.

RXqmlWGQZcp8y1

Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.

1

Ćwiczenie 4

Na podstawie mapy wskaż państwa, w których Żydzi mogli czuć się najbezpieczniej w czasie II wojny światowej.

RIROUwQ1YqmQp

RRkstSmrRAUft

Możliwe odpowiedzi: 1. okupowane ziemie polskie, 2. Rumunia, 3. ZSRR, 4. Wielka Brytania, 5. Francja, 6. Szwajcaria, 7. III Rzesza, 8. Szwecja

Ilustracja

Wskazówki i klucze odpowiedzi

1

Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z zamieszczonymi niżej źródłami, a następnie wykonaj polecenie.

R1Kj52dPwMjqW

Ilustracja

RysdvkWrSXTC9

Ilustracja

Rgz8Og31Zi79J

Ilustracja

R1GAmyermmkWw

Ilustracja

RvPCmYQzpgtKY

Ilustracja

R14jj0LFJeGiL

Ilustracja

R1cclAjrZxrEI

1. Fotografie i plakaty najprawdopodobniej zostały wykonane przez hitlerowców lub osoby z nimi współpracujące. (Uzupełnij) 2. Naziści posługiwali się propagandą. (Uzupełnij) 3. Na terenach okupowanych nazistom zależało na podsycaniu antysemityzmu wśród miejscowej ludności. (Uzupełnij) 4. III rzesza utwierdzała w przekonaniu swoich obywateli, że źródłem wszelkich nieszczęść są Żydzi. (Uzupełnij) 5. Trudno dostrzec współczucie na twarzach żołnierzy niemieckich. (Uzupełnij) 6. Żydzi pozostawali bierni pod wpływem strachu. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Dokładnie przyjrzyj się ilustracjom – co chciał podkreślić fotograf/autor? Jaki był jego cel? Jakie emocje rysują się na twarzach osób przedstawionych na fotografiach?

Pokaż odpowiedź

1) 1, 2, 3, 4, 5, 6

2) 1, 5, 6

3) 1, 5

4) 6

5) 2, 4

6) 2, 3, 4

Ćwiczenie 6

ROgwn26n6GcN4

Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.

Słownik