II wojna światowa.
Wielka koalicja
Początki
Kiedy latem 1940 r. ważyły się losy bitwy o Anglię, alianci mieli poważne powody do niepokoju. Po klęsce Francji w wojnie z Niemcami jedyną ich realną nadzieją na zatrzymanie ekspansji totalitarnych państw Osi pozostawała monarchia brytyjska. Dopiero pod koniec października sprzymierzeni mogli odetchnąć z ulgą. Brytyjczykom i ich sojusznikom udało się zatrzymać niemiecką inwazję na Wyspy.
Niemniej zwycięstwo nadal wydawało się niepewne, ponieważ trwała zacięta wojna na Atlantyku i w Afryce Północnej. Wielka Brytania, aby przetrwać, pilnie potrzebowała silnego wsparcia: militarnego i finansowego. Ze skuteczną pomocą Brytyjczykom przyszły Stany Zjednoczone. Od tego momentu rola USA w ramach koalicji antyhitlerowskiej znacząco wzrosła. Niespodziewanie okazało się również, że w wielu istotnych sprawach prezydentowi USA łatwiej porozumieć się z przywódcą ZSRS Józefem Stalinem niż z brytyjskim premierem Winstonem Churchillem.
Ocenisz, czy słusznie podczas II wojny światowej Stany Zjednoczone zyskały miano „arsenału demokracji”.
Rozstrzygniesz, jakim celom służyły zapisy Karty atlantyckiej oraz Deklaracji Narodów Zjednoczonych.
Ocenisz postanowienia konferencji w Jałcie z różnych punktów widzenia.
Poznasz decyzje konferencji w Poczdamie oraz wyjaśnisz ich konsekwencje dla Polski, Europy i świata.
Arsenał demokracji
Klęski kolejnych państw europejskich w wojnie z Niemcami umacniały pozycję Wielkiej Brytanii jako czołowego państwa koalicji antyhitlerowskiej. W Wielkiej Brytanii swoje siedziby znalazły liczne rządy emigracyjne krajów okupowanych przez Rzeszę. Tam też odradzały się ich siły zbrojne. Z brytyjskiej gościny korzystały m.in. władze polskie, czechosłowackie, belgijskie, greckie i norweskie. Zmagania koalicji antyhitlerowskiej przeciwko Niemcom z sympatią obserwowali Amerykanie. Wielu mieszkańców USA dobrowolnie wstąpiło do armii brytyjskiej. Natomiast w marcu 1941 r. amerykański Kongres upoważnił prezydenta Franklina Delano Roosevelta do sprzedaży i dzierżawy lub wypożyczania Brytyjczykom (oraz innym państwom koalicji antyhitlerowskiej) broni, surowców i żywności (Lend‑Lease Act). Prezydent Roosevelt porównywał tę pomoc do użyczania węża z wodą sąsiadowi, w którego domu wybuchł pożar.
Amerykańska propaganda wykorzystywała pomoc dla Wielkiej Brytanii, aby skutecznie propagować wizerunek USA jako „arsenału demokracji”. Jednakże wsparcie USA nie było bezinteresowne. Zwycięstwo Niemiec nad Wielką Brytanią poważnie zagroziłoby także pozycji USA na świecie. Zaopatrując w broń Brytyjczyków, Amerykanie – bez strat w ludziach – odsuwali niebezpieczeństwo od własnych granic. Ponadto w zamian za pomoc Stany mogły liczyć na ułatwienia handlowe z państwami Wspólnoty Brytyjskiej (Commonwealth). Brytyjczycy udostępnili również Amerykanom swoje osiągnięcia techniczne, m.in. radar, oraz przekazali im swoje bazy wojskowe na Karaibach. Churchill od tej pory musiał zacząć się liczyć z opiniami Amerykanów, gdyż bez pomocy materialnej zza oceanu Brytyjczykom trudno byłoby prowadzić skuteczne działania bojowe na wielu frontach.
Kiedy 22 czerwca 1941 r. Niemcy zaatakowali ZSRS, Churchill zaproponował Stalinowi sojusz. Brytyjski premier liczył, że olbrzymi potencjał sowieckiego imperium przechyli szalę zwycięstwa na stronę aliantów. Jednocześnie Armia Czerwona przejęłaby ciężar walk oraz związanych z nimi strat ludzkich i materialnych. Churchill był wprawdzie wrogo nastawiony do totalitarnej ideologii komunistycznej, ale stwierdził, że dla zwycięstwa nad Hitlerem zawarłby pakt nawet z diabłem. Już 12 lipca Brytyjczycy podpisali sojusz ze Związkiem Sowieckim, a wkrótce podobne porozumienia zawarły emigracyjny rząd Czechosłowacji oraz niezależne od Niemiec władze francuskie (Wolni Francuzi gen. de Gaulle’a). Porozumieniu z ZSRS opierały się polskie władze na uchodźstwie ze względu na sowiecki atak na Rzeczpospolitą 17 września 1939 r. i dwuletnią okupację blisko połowy przedwojennego obszaru państwa. Jednak pod silną presją Churchilla Polacy doszli do porozumienia z ZSRS 30 lipca 1941 r. (tzw. pakt Sikorski–Majski). Jednocześnie silnego wsparcia udzielili radzieckim władzom Amerykanie, którzy objęli ZSRS pomocą w ramach ustawy Lend‑Lease. Już 12 sierpnia 1941 r. – a więc jeszcze przed oficjalnym przystąpieniem USA do wojny – na pokładzie pancernika „Prince of Wales” na Atlantyku, u wybrzeży Nowej Fundlandii, spotkali się przywódcy Wielkiej Brytanii oraz USA.
Churchill i Roosevelt uzgodnili tam treść dokumentu zwanego od miejsca spotkania obu polityków Kartą atlantycką. Zawierała ona cele wojenne koalicji antyhitlerowskiej: walkę o pokój bez aneksji, prawo krajów do wyboru własnej formy rządów oraz budowę pokojowego, sprawiedliwego ładu powojennego. Karta atlantycka stała się podstawowym dokumentem, na którym alianci opierali odtąd swoje cele wojenne. Niedługo po jej podpisaniu, 7 grudnia 1941 r., doszło do jednego z najistotniejszych momentów przełomowych II wojny światowej: bez formalnego wypowiedzenia wojny Japończycy zaatakowali amerykańską bazę wojskową na Hawajach – Pearl Harbor. W rezultacie Amerykanie ponieśli poważne straty. Japończycy bez większych trudności zatopili 5 pancerników, a uszkodzili 3 oraz zniszczyli 260 samolotów. Po stronie Japonii natychmiast opowiedzieli się jej sojusznicy, Niemcy i Włosi, którzy wypowiedzieli 11 grudnia 1941 r. USA wojnę. Dla społeczeństwa amerykańskiego niespodziewany atak japoński był szokiem. Odwetowe nastroje wykorzystał Roosevelt, który bez większych problemów uzyskał wsparcie rodaków dla intensywnych i zdecydowanych działań wojennych przeciwko państwom Osi. W ten sposób Japończycy obudzili „śpiącego olbrzyma”, jak to określił dowódca ataku na Pearl Harbor, admirał Isoroku Yamamoto. Odtąd na czele Wielkiej Koalicji, liczącej w 1942 r. już blisko 30 państw, znalazły się trzy mocarstwa: Wielka Brytania, ZSRS i USA. Do przywódców tych krajów przylgnęło określenie Wielka Trójka, gdyż Churchill, Stalin i Roosevelt od tej pory we własnym gronie podejmowali kluczowe decyzje odnośnie do przebiegu działań wojennych oraz kształtu powojennego świata.
Niemcy najpierw!
Zasady przyjęte w Karcie atlantyckiej zaakceptowali pozostali uczestnicy koalicji krajów walczących przeciwko Niemcom, Włochom lub Japonii. 1 stycznia 1942 r. 26 rządów alianckich przyjęło Deklarację Narodów Zjednoczonych. Pod dokumentem podpisali się reprezentanci brytyjskich dominiów, liczne emigracyjne rządy europejskie (Belgia, Czechosłowacja, Grecja, Luksemburg, Holandia, Polska, Norwegia i Jugosławia), szereg państw amerykańskich (np. Nikaragua, Kuba i Honduras) oraz przedstawiciele zależnych od Wielkiej Brytanii Indii. W przekonaniu, że zupełne zwycięstwo nad […] wrogami jest rzeczą zasadniczą dla obrony życia, wolności, niepodległości i swobody religijnej i dla zachowania praw człowieka i sprawiedliwości w ich własnych, jak również i w innych krajach oraz że są one obecnie uwikłane we wspólną walkę przeciwko siłom dzikim i brutalnym, które dążą do ujarzmienia świata
sygnatariusze zobowiązali się do pełnego zaangażowania swoich sił militarnych przeciwko państwom Osi. Potwierdzili także chęć prowadzenia wojny do całkowitego zwycięstwa. Kartę atlantycką i Deklarację Narodów Zjednoczonych podpisały również władze sowieckie, jednakże nie bez zastrzeżeń. Stalin nie zamierzał rezygnować z podbojów, których dokonał na początku wojny we wrześniu 1939 r., gdy Sowieci w sojuszu z Hitlerem zaatakowali Rzeczpospolitą. Wówczas w granicach ZSRS znalazły się polskie Kresy, czyli blisko połowa przedwojennego obszaru II Rzeczpospolitej.
Scementowanie Wielkiej Koalicji wymagało spotkania jej przywódców, Stalin jednak odwlekał moment podjęcia rozmów, tłumacząc się koniecznością osobistego nadzorowania walk na froncie wschodnim. W rzeczywistości liczył, że ważne zwycięstwo wzmocni jego pozycję negocjacyjną. Kolejne rozmowy odbywały się więc w niepełnym gronie. Na przełomie 1941 i 1942 r., podczas spotkania w Waszyngtonie, Churchill i Roosevelt ustalili, aby wysiłki Wielkiej Koalicji ukierunkować w pierwszej kolejności na pokonanie Rzeszy (Germany first strategy – strategia „najpierw Niemcy”), a dopiero w drugiej – Japonii. Z punktu widzenia Amerykanów wojna na Pacyfiku była walką z agresorem, który bezpośrednio zagroził bezpieczeństwu państwa. Inaczej w przypadku działań wojennych w Europie, które Amerykanie traktowali jako misję wyzwolicielską. Ponadto dowództwo USA obawiało się konsekwencji podziału sił alianckich. Rosji i Wielkiej Brytanii, w ocenie gen. Dwighta Eisenhowera, groziłaby w takim wypadku bądź klęska, bądź, w najlepszym razie, nierozstrzygnięte zmagania z potężnym europejskim przeciwnikiem. Tymczasem zaś Ameryka, prowadząc wojnę z Japonią na własną rękę, musiałaby po zwycięstwie na Pacyfiku, rozprawić się z imperium Hitlera, mając u boku dwóch złamanych lub osłabionych sojuszników […]. Wreszcie – pokonanie europejskiej części Osi zwolniłoby wojska brytyjskie, które wówczas można by skierować przeciw Japonii
.
Indeks górny Cytaty za: Krzysztof Michałek, Amerykańskie stulecie. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki 1900‑2001, Warszawa 2004, s. 210. Indeks górny koniecCytaty za: Krzysztof Michałek, Amerykańskie stulecie. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki 1900‑2001, Warszawa 2004, s. 210.
Do kolejnego spotkania Roosevelta z Churchillem doszło w Casablance (w dniach 14- 21 stycznia 1943 r.). Zachodni alianci zdecydowali tam o bombardowaniach niemieckich miast oraz potwierdzili gotowość do otwarcia drugiego frontu w Europie. Domagali się tego Sowieci, na których spoczywał główny ciężar walk z Niemcami. Ostateczne decyzje w tej sprawie zapadły podczas pierwszego spotkania Wielkiej Trójki w Teheranie (28 listopada – 1 grudnia 1943 r.). Ustalono tam czas i miejsce przyszłej operacji (druga połowa 1944 r., Normandia w północnej Francji). Tym samym upadł brytyjski plan skierowania głównych sił zachodnich aliantów na Bałkany, nazywane przez Churchilla „miękkim podbrzuszem Europy”. Premier Wielkiej Brytanii bezskutecznie starał się przekonać Stalina i Roosevelta, że odcięcie Niemców od złóż rumuńskiej ropy naftowej znacząco przyspieszy klęskę Rzeszy. Ten plan miał drugie dno, z którego zdawali sobie sprawę radzieccy dyplomaci. Churchill liczył, że wojska alianckie uprzedzą Armię Czerwoną w wyzwalaniu Europy Środkowo‑Wschodniej i uchronią ją tym samym przed przymusową sowietyzacją.
Brytyjskiemu premierowi trudno było przekonać do swoich planów Roosevelta, któremu zależało, aby – po pokonaniu Niemiec – pozyskać ZSRS do walki przeciwko Japończykom. Na decyzjach tych zaważyła także osobista niechęć prezydenta USA do Churchilla, którego uważał za „niepoprawnego imperialistę”. Jednocześnie Roosevelt nabrał wielkiej sympatii i szacunku wobec Stalina i pomimo ostrzeżeń swoich doradców ignorował ekspansywne i antydemokratyczne cele polityki sowieckiej. Stalin nie miał więc trudności z przekonaniem Amerykanina do swoich propozycji dotyczących nie tylko drugiego frontu, ale również przebiegu granicy z Polską wzdłuż tzw. linii Curzona. Osamotniony Churchill musiał się pogodzić z utratą wpływu na kluczowe decyzje. Rezygnacja Wielkiej Trójki z ofensywy na Bałkanach oraz niekorzystne dla Polski postanowienia graniczne oznaczały w praktyce zgodę USA na przyszłą sowietyzację Europy Środkowo‑Wschodniej.
Zapoznaj się z materiałem filmowym, a następnie wykonaj polecenia poniżej.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/Rd6dbc2rIRAxU
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Powstanie wielkiej koalicji, konferencja w Teheranie.
Wyjaśnij, dlaczego i w jakich okolicznościach doszło do sojuszu Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii z ZSRS.
W jaki sposób Wielka Trójka planowała zakończyć dominację III Rzeszy w Europie? Jakie decyzje zostały podjęte w Teheranie i jakie były ich skutki?
Konferencja krymska, czyli jak rozumieć Jałtę.
Franklin Delano Roosevelt, niezwykle doświadczony polityk, prezydent Stanów Zjednoczonych od 1933 r., udając się na konferencję Wielkiej Trójki na Krym, ryzykował własne zdrowie, a nawet życie. Prezydent cierpiał na niedowład nóg oraz chorobę Heinego‑Medina (polio). Niemniej bardzo zależało mu, aby osobiście przypilnować amerykańskich interesów podczas rozmów z przywódcami ZSRS – Stalinem i Wielkiej Brytanii – Winstonem Churchillem. Roosevelt zdawał sobie sprawę, że przyjdzie mu przystąpić do negocjacji z wyjątkowo inteligentnymi, twardymi i nieustępliwymi graczami. Ponadto charyzmatyczny Roosevelt zamierzał podczas konferencji nie tylko utwierdzić pozycję USA jako czołowego mocarstwa świata, ale również zapewnić światu trwały pokój. Swoją wyprawę traktował zatem jako misję, która wieńczyłaby jego bogatą karierę polityczną.
Roosevelt podążał na Krym w przekonaniu, że zdoła do swojej wizji pokojowego ładu przekonać Stalina. Stosunek prezydenta do ZSRS od początku budził na Zachodzie kontrowersje, nawet wśród jego bliskich doradców. Krytycy zwracali uwagę na zaborczą politykę Sowietów oraz podnosili wątpliwości etyczne wobec bratania się z krwawym dyktatorem. Roosevelt zdołał jednak postawić na swoim, co w przyszłości położyło się cieniem na jego prezydenturze.
Na Berlin!
Przywódcy Wielkiej Koalicji antyhitlerowskiej: Józef Stalin, Winston Churchill i Franklin Delano Roosevelt po raz pierwszy w pełnym składzie spotkali się na konferencji w Teheranie (28 listopada – 1 grudnia 1943). Wielka Trójka dyskutowała wówczas przede wszystkim o sprawach związanych z dalszym prowadzeniem działań wojennych. W Teheranie zachodni alianci zobowiązali się otworzyć drugi front w Europie na terytorium francuskiej Normandii. Operacja lądowania w Normandii rozpoczęła się na początku czerwca 1944 r. Wojska alianckie odniosły znaczący sukces - zdołały wyzwolić terytorium Francji. Jednakże już w dniach 17 – 25 września 1944 r. Niemcom udało się powstrzymać Brytyjczyków i Polaków, którzy w ramach operacji „Market‑Garden” próbowali zdobyć mosty na Renie, a następnie przedostać się na terytorium Niemiec. Na przełomie 1944 i 1945 r. (14 grudnia 1944 r. – 25 stycznia 1945 r.) zachodnich aliantów zaskoczyła z kolei potężna kontrofensywa niemiecka w Ardenach w Belgii. Tymczasem Sowietom na froncie wschodnim wiodło się znacznie lepiej. Do jesieni 1944 r. Armia Czerwona wyzwoliła już cały obszar ZSRS i wkroczyła do niemieckich Prus Wschodnich. W wyniku ofensywy styczniowej z 1945 r. Sowieci dotarli do Odry i znaleźli się zaledwie 70 km od Berlina. Jednocześnie Armia Czerwona wkroczyła do okupowanych przez Niemcy krajów Europy Środkowo‑Wschodniej. Przy wsparciu Sowietów lokalni komuniści – nie przebierając w środkach – przejmowali tam władzę. Sukcesy Armii Czerwonej z jednej strony cieszyły Amerykanów i Brytyjczyków, gdyż przybliżały ich do upragnionego zwycięstwa nad III Rzeszą, a z drugiej – zachodni alianci obawiali się radzieckiej ekspansji w Europie Środkowo‑Wschodniej. Przywódcy zachodnich mocarstw doszli do wniosku, że w zaistniałej sytuacji należy pilnie przystąpić do rozmów ze Stalinem. Stalin, który panicznie bał się podróży, zaproponował jako miejsce konferencji Półwysep Krymski. Zachodni przywódcy przystali na takie rozwiązanie.
Marzenia i cele
Konferencja Wielkiej Trójki w Jałcie na Półwyspie Krymskim rozpoczęła się 4 lutego i zakończyła 11 lutego 1945 r. Tym razem, w przeciwieństwie do konferencji w Teheranie, kwestie militarne, z wyjątkiem wojny z Japonią, zeszły na dalszy plan. Dyskusje zdominowały natomiast sprawy polityczne: przyszłości Polski, Niemiec, polityczna rola Francji w powojennym świecie, kwestia reparacji oraz utworzenie międzynarodowej organizacji pokojowej. Sytuacja na froncie wschodnim dawała Sowietom niezwykle mocną pozycję negocjacyjną. Celem Stalina było utrzymanie zdobyczy terytorialnych z lat 1939 i 1940, kiedy jeszcze jako sojusznicy Hitlera Sowieci zajęli wschodnie ziemie Polski, Litwę, Łotwę, Estonię, część Rumunii oraz Finlandii. Mimo że Niemcy zaatakowali ZSRS w czerwcu 1941 r., a Stalin zawarł sojusz z Wielką Brytanią, zaborcze cele polityki zagranicznej ZSRS się nie zmieniły. Zwycięstwa sowieckie rozbudziły nawet nadzieje Stalina na zbudowanie sowieckiej strefy wpływów w całej Europie Środkowo‑Wschodniej. Zachodni alianci wciąż potrzebowali pomocy Stalina, aby zakończyć wojnę z Hitlerem, dlatego byli gotowi do ustępstw. Formalnie Roosevelt i Churchill deklarowali przywiązanie do wartości wyrażonych w Karcie atlantyckiej z sierpnia 1941 r., takich jak dążenie do pokoju bez aneksji i zmian terytorialnych oraz szacunek dla interesów mniejszych krajów.
W Sankt Petersburgu pracujemy, a w Liwadii żyjemy– pisała jedna z córek cara. Po wybuchu rewolucji październikowej w 1917 r. pałac pełnił funkcję sanatorium dla gruźlików (według jednych źródeł) albo zakładu dla psychicznie chorych (według innych). Poważnie ucierpiał podczas wojny. Planowana konferencja Wielkiej Trójki zaowocowała błyskawiczną odbudową dawnej siedziby carskiej.
Demokrata Roosevelt jednakże za ważniejszą sprawę uważał utworzenie międzynarodowej organizacji pokojowej. Prezydent liczył także na wciągnięcie ZSRS do wojny przeciwko Japonii po kapitulacji III Rzeszy. Na froncie dalekowschodnim Amerykanie wciąż byli dalecy od zwycięstwa. Amerykańscy specjaliści szacowali, że pokonanie Japończyków może kosztować życie kilkuset tysięcy żołnierzy armii USA. Do sojuszu ze Stalinem skłaniała Roosevelta również nieufność, z jaką traktował Brytyjczyków. Nie podobały mu się ambicje Churchilla, aby tworzyć w Europie strefy wpływów. Ponadto uważał imperium brytyjskie za konkurencję na arenie międzynarodowej. Roosevelt miał nadzieję, że brytyjskie posiadłości kolonialne, kiedy już zdobędą niepodległość, staną się gospodarczo i politycznie zależne od USA. Z kolei Churchill największą wagę przywiązywał do sytuacji w Europie. Pod jego rządami Wielka Brytania kontynuowała tradycyjną politykę utrzymywania równowagi sił na kontynencie, dlatego premier zamierzał bronić mocarstwowej pozycji Francji. Uważał, że silna Francja jest w stanie skutecznie powstrzymać ewentualny ponowny wzrost potęgi Niemiec. Jednocześnie Churchill nie chciał doprowadzić do podziału lub całkowitego zniszczenia Niemiec, co także – w jego przekonaniu – mogło zagrozić równowadze sił. Churchill dostrzegał też potężne zagrożenie ze strony ZSRS, dlatego nie zamierzał ustępować Stalinowi w sprawach Europy Środkowo‑Wschodniej, szczególnie w kwestii polskiej. Churchill postrzegał bowiem niepodległą Polskę jako przyszły wał obronny przed ekspansją komunizmu na zachód. Dla Brytyjczyków sprawa polska miała również znaczenie prestiżowe – Zjednoczone Królestwo formalnie przystąpiło do wojny z Niemcami w obronie sojuszniczej Rzeczypospolitej. Churchillowi zależało także na utrzymaniu Grecji w brytyjskiej strefie wpływów, co miało gwarantować bezpieczeństwo na trasach wiodących przez Morze Śródziemne z Wysp do kolonii brytyjskich, zwłaszcza Indii. Po przystąpieniu Amerykanów do wojny w Europie w 1944 r. głos Brytyjczyków tracił jednak na znaczeniu, ponieważ od tego momentu ich wkład militarny w wojnę proporcjonalnie zmalał.
Luksus po sowiecku
Poziom przemówień był niezwykle niski – zanotował Brooke w pamiętniku – w większości była to nieszczera oślizgła ckliwość.
Uroczyste otwarcie konferencji nastąpiło 4 lutego 1945 r. w sali balowej Pałacu Liwadyjskiego, dawnej siedziby carskiej w pobliżu Jałty. Przywódcom Wielkiej Trójki towarzyszyło olbrzymie grono ok. 700 dyplomatów, doradców i pomocników. Przy okazji remontu pałacu enkawudziści zamontowali podsłuchy w pomieszczeniach przeznaczonych dla zachodnich delegacji. Podczas konferencji sowieccy szpiedzy posługiwali się także specjalnymi mikrofonami kierunkowymi, które pozwalały im z daleka podsłuchiwać rozmowy prowadzone poza pałacem. Co ciekawe, Stalin interesował się nie tylko treścią rozmów, ale również często pytał o intonację oraz sposób, w jaki dane frazy zostały wypowiedziane. Dzięki podsłuchom radziecki przywódca był doskonale wtajemniczony w zachodnie strategie dyplomatyczne oraz niesnaski pomiędzy Brytyjczykami a Amerykanami, co w trakcie konferencji zręcznie wykorzystywał. Pomimo starań organizacyjnych Sowietów warunki bytowe podczas konferencji, przynajmniej z zachodniego punktu widzenia, nie przedstawiały się najlepiej. Brytyjski dyplomata Alexander Cadogan w listach do żony pisał wprawdzie: „naprawdę jest nam tutaj bardzo wygodnie”, ale jednocześnie wskazywał absurdy w urządzeniu infrastruktury pałacowej:
Wszystkie światła w pokoju Anthony’ego (Edena, doradcy Churchilla), jego łazience i w gabinetach włącza się i wyłącza na tablicy rozdzielczej na końcu korytarza! I tak radziecka pokojówka czy niezdarny marynarz albo pogrążają człowieka w ciemnościach, albo zapalają światło o szóstej rano!
Cytat za: S.M. Plokhy, Jałta. Cena pokoju, tłum. R. Bartołd, Poznań 2011, s. 289.
Zmorą uczestników konferencji zakwaterowanych w Pałacu Liwadyjskim były długie kolejki do łazienek. Dyplomaci zręcznie wykorzystywali ten przymusowy postój, aby przedyskutować sporne kwestie.
Wskutek tego – wspominał jeden z uczestników konferencji – w korytarzach, zwłaszcza przed śniadaniem, toczyło się wiele nieoficjalnych, podszytych zniecierpliwieniem, bardzo długich konferencji.
Cytat za: S.M. Plokhy, Jałta. Cena pokoju, tłum. R. Bartołd, Poznań 2011, s. 289.
Ponadto Brytyjczycy i Amerykanie narzekali na monotonne – z zachodniego punktu widzenia i odmienne od zachodnich przyzwyczajeń – jedzenie: kawiory, szaszłyki czy pierogi. Brytyjski polityk i arystokrata Alexander Cadogan wspominał, że poza „misami owoców i butelkami wody mineralnej” do jego pokoju dostarczano „karafkę wódki!”. Pozytywny wpływ na nastroje podczas konferencji, w zgodnej opinii licznych jej uczestników, miała obecność trzech kobiet: Anny Boettiger (córki Roosevelta), Sarah Oliver (córki Churchilla) i Kathleen Harriman (córki jednego z amerykańskich dyplomatów). Uczestnik konferencji, amerykański polityk (i jak się później okazało, sowiecki szpieg) Alger Hiss, wspominał, że owe panie „tworzyły nastrój, który czasami przypominał niemal przyjęcie na wsi, gdzie goście pogodnie znoszą nadmierny tłok”*. Kulisy konferencji w Jałcie tak podsumował historyk S.M. Plokhy:
Kolacje odgrywały ważną rolę w łagodzeniu napięć i ustalaniu planów. Dyskusje zapoczątkowywane podczas oficjalnych sesji prowadzono dalej w bardziej wyciszony sposób – dyplomatyczna gra, raz rozpoczęta, nie traciła rozmachu.
Cytat za: S.M. Plokhy, Jałta. Cena pokoju, tłum. R. Bartołd, Poznań 2011, s. 289.
Dyplomatyczna szermierka
Mimo pozornie sielankowej atmosfery spotkania Wielkiej Trójki w Jałcie obrady bywały burzliwe. Ostatecznie udało się aliantom osiągnąć kompromis w licznych spornych kwestiach. Wielka Trójka zdecydowała o powołaniu Sojuszniczej Rady Kontroli, instytucji, która miała sprawować władzę w Niemczech po klęsce Hitlera. W przyszłości Niemcy miały zostać podzielone na strefy okupacyjne kontrolowane przez mocarstwa. Brytyjczykom udało się wywalczyć dla Francji odrębną strefę okupacyjną. Przywódcy porozumieli się również co do demilitaryzacji Niemiec, rozwiązania NSDAP oraz ukarania nazistowskich zbrodniarzy wojennych. Mnóstwo emocji podczas konferencji wywołała kwestia polska. Ostatecznie Stalin zgodził się na poszerzenie istniejącego na ziemiach polskich rządu komunistycznego o polityków emigracyjnych z Londynu i sił demokratycznych z kraju. Wyraził także aprobatę dla przeprowadzenia w Polsce wolnych i demokratycznych wyborów w jak najbliższym czasie. Podobne decyzje zapadły odnośnie do Jugosławii, Rumunii oraz Bułgarii. Jednocześnie Stalin uzyskał aprobatę nowej granicy z Polską na tzw. linii Curzona, z minimalnymi odchyleniami na korzyść Polski. Oznaczało to utratę przez Polskę blisko połowy przedwojennego obszaru. Nierozstrzygnięta natomiast pozostała sprawa kształtu zachodnich granic Polski. Zachodni alianci sprzeciwili się bowiem ustaleniu jej na Odrze i Nysie. Ujawnienie postanowień jałtańskich w sprawie polskiej wkrótce wywołało oburzenie polskich władz na wychodźstwie oraz sporej części Polaków. Oderwanie od Polski wschodniej połowy jej terytorium przez narzucenie tzw. linii Curzona jako granicy polsko‑sowieckiej Naród Polski przyjmie jako nowy rozbiór Polski, tym razem dokonany przez sojuszników Polski
– brzmiał oficjalny komentarz polskiego rządu w Londynie. Roosevelt uznał za swój wielki sukces zgodę sojuszników na powołanie do życia pokojowej organizacji międzynarodowej. Ponadto skłonił Stalina do przystąpienia do wojny przeciwko Japonii w ciągu dwóch–trzech miesięcy od zakończenia działań wojennych w Europie. W zamian, na mocy tajnego porozumienia, Amerykanin obiecywał Sowietom zdobycze (kosztem Japonii) w postaci południowego Sachalinu oraz Wysp Kurylskich. Ostatecznie wszyscy trzej przywódcy Wielkiej Koalicji ogłosili sukces.
Sowiecki czy radziecki?
Określenie „sowiecki” pochodzi od rosyjskiego słowa sowiet, czyli rada (ros. Sowietskij Sojuz – Związek Radziecki). Obecnie częściej używa się tłumaczenia dosłownego, czyli określenia „sowiecki”. Stosowano je przed i w czasie II wojny światowej, m.in. w pismach rządu na emigracji. W historiografii PRL, ze względów politycznych stosowano zapis „radziecki”, ponieważ wg. władz określenie „sowiecki” kojarzyło się pejoratywnie. W języku rosyjskim istnieje także zwyczaj tworzenia akronimów, które wraz z komunistyczną nowomową przeniknęły do języka polskiego, np. Biuro Polityczne – politbiuro, generalny sekretarz – gensek, specjalna komisja – speckomisja itp.
Zapoznaj się z materiałem filmowym i wykonaj polecenie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RBMMtGNeVL2F2
Film nawiązujący do konferencji w Poczdamie.
Wymień postanowienia konferencji w Jałcie i opisz okoliczności spotkania w kontekście działań wojennych.
Konferencja w Poczdamie.
W dniu 17 lipca 1945 r. w miejscowości Poczdam, położonej niespełna 40 km od Berlina, rozpoczęła się trzecia (po Teheranie w listopadzie i grudniu 1943 r. oraz Jałcie w lutym 1945 r.), ostatnia i najdłuższa konferencja Wielkiej Trójki. Przywódcy Stanów Zjednoczonych, Związku Sowieckiego i Wielkiej Brytanii: Harry Truman, Józef Stalin oraz Winston Churchill zatrzymali się w pałacu Cecilienhof. Tam też toczyły się rozmowy przede wszystkim na temat przyszłości Niemiec. Negocjacje dotyczyły ponadto Europy Środkowo‑Wschodniej, „wyzwolonej” niedawno spod okupacji niemieckiej przez Sowietów. Ważną kwestią wciąż jeszcze pozostawało zakończenie wojny z Japonią.
Decyzje podjęte w Poczdamie w istotny sposób wpłynęły na późniejszą historię polityczną świata. Osobliwą pamiątką po tamtym spotkaniu jest czerwona gwiazda utworzona z pelargonii posadzonych na pałacowym dziedzińcu. Ułożyli ją sowieccy żołnierze, którzy porządkowali teren rezydencji przed rozpoczęciem obrad. Ten symbol władzy sowieckiej przetrwał i wciąż przypomina o tym, jak wielkim sukcesem dla ZSRS stały się postanowienia konferencji poczdamskiej zakończonej 2 sierpnia 1945 r.
Odmieniona Trójka
Przywódcy koalicji antyhitlerowskiej nieprzypadkowo na miejsce konferencji wybrali okolice Berlina. Politykom zależało na symbolicznym przypieczętowaniu zwycięstwa nad Rzeszą oraz wskazaniu głównych zagadnień obrad: przyszłości Niemiec oraz zapewnienia pokoju. Skład konferencji w Poczdamie był odmienny od tego w Teheranie i Jałcie. ZSRS nadal reprezentował Józef Stalin, natomiast zmarłego w kwietniu prezydenta Stanów Zjednoczonych Franklina Delano Roosevelta zastąpił dotychczasowy wiceprezydent Harry Truman. Ponadto pod koniec lipca 1945 r. miejsce brytyjskiego premiera Winstona Churchilla zajął Clement Richard Attlee, przywódca Partii Pracy, która wygrała pierwsze powojenne wybory na Wyspach.
Cztery D
Ostatnią z konferencji Wielkiej Trójki poprzedziło rozbicie Rzeszy przez ofensywę ZSRS od wschodu oraz przez aliantów na zachodzie: 24 kwietnia 1945 r. doszło do spotkania wojsk amerykańskich i sowieckich w miejscowości Torgau w Turyngii. Pod koniec tego miesiąca Adolf Hitler popełnił samobójstwo. 7 maja 1945 r. niemiecki generał Alfred Jodl podpisał we francuskim Reims kapitulację Niemiec przed USA i Wielką Brytanią. Na żądanie marszałka Gieorgija Żukowa niemieckie dowództwo oddzielnie złożyło kapitulację wobec dowództwa Armii Czerwonej. Działanie wojenne w Europie dobiegły końca, ale wciąż jeszcze trwała wojna na Dalekim Wschodzie przeciwko zaciekle broniącym się przed aliantami Japończykom.
Mimo spektakularnego zwycięstwa aliantów nad siłami Rzeszy atmosfera obrad w Poczdamie była napięta. Pomiędzy dyplomatami dochodziło do ostrych sporów. Emocje budziła zwłaszcza kwestia reparacji. Ostatecznie ustalono, że ZSRS otrzyma 25 proc. sprzętu i urządzeń przemysłowych z okupowanych przez państwa zachodnie części Niemiec. W zamian za to Sowieci zobowiązali się dostarczać surowce oraz żywność do obszarów Niemiec kontrolowanych przez mocarstwa zachodnie. Wielka Trójka wspólnie opracowała wytyczne polityki względem Niemiec, określane mianem „czterech D”: odejście od totalitarnych metod sprawowania władzy na obszarze Niemiec (demokratyzacja), delegalizacja partii narodowosocjalistycznej i zniszczenie nazizmu (denazyfikacja), zakaz zbrojeń (demilitaryzacja) oraz rozbicie wielkich zakładów przemysłowych (dekartelizacja). Ponadto przyszłe Niemcy miały być zdecentralizowane, to znaczy pozbawione silnego ośrodka decyzyjnego na szczeblu centralnym. Wielka Trójka utrzymała także w mocy wcześniejsze porozumienia z Jałty odnośnie do podziału Niemiec (oraz Austrii) na cztery strefy okupacyjne. Oprócz USA, ZSRS i Wielkiej Brytanii część Niemiec (oraz Berlina, również podzielonego na sektory okupacyjne) miała otrzymać Francja.
Sowiecki czy radziecki?
Określenie „sowiecki” pochodzi od rosyjskiego słowa sowiet, czyli rada (ros. Sowietskij Sojuz – Związek Radziecki). Obecnie częściej używa się tłumaczenia dosłownego, czyli określenia „sowiecki”. Stosowano je przed i w czasie II wojny światowej, m.in. w pismach rządu na emigracji. W historiografii PRL, ze względów politycznych stosowano zapis „radziecki”, ponieważ według władz określenie „sowiecki” kojarzyło się pejoratywnie.
Jednym z najistotniejszych elementów denazyfikacji Niemiec było osądzenie nazistowskich zbrodniarzy wojennych. W tym celu alianci powołali do życia Międzynarodowy Trybunał Wojenny w Norymberdze. Procesy norymberskie prowadzono w latach 1945–1949, choć sam Trybunał obradował od 20 listopada 1945 do 1 października 1946 roku. Krytycy denazyfikacji w Niemczech zwracali uwagę, że przed obliczem sprawiedliwości nie udało się postawić wielu szeregowych nazistów. Nie skazano nawet niektórych wysoko postawionych i szczególnie okrutnych zbrodniarzy hitlerowskich. Jednym z najbardziej bulwersujących „niedopatrzeń” procesu denazyfikacji była sprawa Josefa Mengele, którego zabrakło wśród oskarżonych. Lekarz‑sadysta z obozu w Auschwitz zmarł w 1979 r. na emigracji w Ameryce Południowej.
Mengele przeprowadzał eksperymenty, których celem były zwiększenie ilości cech aryjskich u noworodków oraz poprawa dzietności kobiet. Obiektem zainteresowania Mengelego stały się bliźnięta. „Badania” obejmowały wykonywane bez znieczulenia amputacje, punkcje lędźwiowe, wstrzykiwanie bakterii tyfusu czy też umyślne zakażanie ran. Ostatnie lata życia w Brazylii spędzał na czytaniu dzieł Tołstoja, słuchaniu muzyki Beethovena oraz studiowaniu mów Hitlera. O życiu Mengelego na emigracji tak pisał historyk Ernst Klee:
Auschwitz. Medycyna III Rzeszy i jej ofiaryKocha psy, lubi strudel jabłkowy, prowadzi zapiski na temat zatkanych słuchawek prysznicowych i umywalek, braku prądu, napraw odkurzacza i zepsutego telewizora. Człowiek, który posłał do gazu tysiące, drobiazgowo odnotowuje swoje niedomagania: migreny, bóle głowy, zawroty głowy, biegunki, problemy z krążkiem międzykręgowym i pęcherzem, reumatyzm.
Źródło: Ernst Klee, Auschwitz. Medycyna III Rzeszy i jej ofiary, tłum. E. Kalinowska-Styczeń, wybór za pl.wikipedia.org/wiki/Josef_Mengele, Kraków 2005, s. 442.
Przesiedlenia
Szczególnie bolesne dla Niemców były postanowienia terytorialne konferencji w Poczdamie. Alianci przekazali pod administrację Polski obszary położone za linią Odry i Nysy Łużyckiej jako swoistą rekompensatę za utratę tzw. Kresów Wschodnich na rzecz ZSRS. Pod kontrolą władz w Warszawie znalazła się także spora część Prus Wschodnich. Jednakże północną część tego obszaru z Królewcem (obecnie Kaliningrad) przejęli Sowieci. W sumie Niemcy utracili 23 proc. terytorium z 1937 r., natomiast Polska wyszła z wojny uszczuplona o piątą część przedwojennego terytorium. W Poczdamie alianci zdecydowali również o przesiedleniu Niemców zamieszkujących obszary zajęte przez władze w Warszawie i Moskwie. Jednocześnie zapadła decyzja o wysiedleniu Niemców z Czechosłowacji i Węgier. Tekst traktatu odnosił się do tej kwestii w rozdziale XIII:
Wiek XX w źródłachTrzy Rządy, rozważywszy sprawę pod każdym względem, uznają, że należy przedsięwziąć przesiedlenie do Niemiec ludności niemieckiej lub jej elementów pozostałych w Polsce, Czechosłowacji i na Węgrzech. Zgodne są one co do tego, że wszelkie przesiedlenia powinny odbywać się w sposób uporządkowany i ludzki.
Źródło: Wiek XX w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1998, s. 236.
W rezultacie przyjętych w Poczdamie postanowień samą tylko powojenną Polskę opuściło ok. 3,5 mln Niemców.
Mapa przedstawiająca linię Curzona
Tak zwane Ziemie Odzyskane miały stanowić swego rodzaju rekompensatę za utratę Kresów Wschodnich na rzecz ZSRS. Choć porozumienia w Poczdamie mówiły jedynie o przekazaniu tych obszarów pod tymczasową administrację Polski, Wielka Trójka zdecydowała o przeprowadzeniu akcji masowego wysiedlenia do Niemiec dotychczasowych mieszkańców. W większości zastąpili ich przybysze ze środkowej Polski oraz częściowo repatrianci ze wschodnich obszarów przedwojennej Rzeczypospolitej anektowanych przez Moskwę.
Daleki Wschód
Podczas konferencji w Poczdamie zapadły także niezwykle istotne decyzje dotyczące Dalekiego Wschodu. Przywódcy mocarstw ustalili, że wspólnie będą dążyć do bezwarunkowej kapitulacji Japonii. Porozumieli się również co do okupacji obszarów podporządkowanych Japończykom w Azji Południowo‑Wschodniej. W rezultacie 8 sierpnia 1945 r. Sowieci wypowiedzieli Japończykom wojnę, tak tłumacząc swoją decyzję:
Nota rządu Związku Radzieckiego do rządu Japonii o wypowiedzeniu wojny z 8 VIII 1945 r.Po klęsce i kapitulacji Niemiec hitlerowskich, Japonia pozostała jedynym wielkim mocarstwem, które wciąż jeszcze opowiada się za kontynuowaniem wojny.
Żądanie bezwarunkowej kapitulacji sił zbrojnych wystosowane 26 lipca [1945 r.] przez trzy mocarstwa – Stany Zjednoczone Ameryki, Wielką Brytanię i Chiny – zostało przez Japonię odrzucone. Na skutek tego propozycja pośredniczenia w wojnie na Dalekim Wschodzie, złożona przez Rząd Japoński Rządowi Radzieckiemu, traci wszelkie uzasadnienie.
Biorąc pod uwagę odrzucenie przez Japonię żądania kapitulacji, sojusznicy zwrócili się do Rządu Radzieckiego z wnioskiem, aby przyłączył się do wojny przeciwko japońskiej agresji i tym samym przyczynił się do przyspieszenia terminu zakończenia wojny, zmniejszenia ilości ofiar i szybszego przywrócenia pokoju powszechnego.
Rząd Radziecki – wierny swoim sojuszniczym zobowiązaniom – akceptował wniosek sojuszników.
Rząd Radziecki uważa, że taka decyzja stanowi jedyny sposób przybliżenia pokoju i uwolnienia narodów od dalszych ofiar i cierpień.
Źródło: Nota rządu Związku Radzieckiego do rządu Japonii o wypowiedzeniu wojny z 8 VIII 1945 r., [w:] Wiek XX w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1998, s. 236.
O sukcesie aliantów w walkach z Nipponem przesądziła decyzja prezydenta Trumana o użyciu broni atomowej. Zniszczenie Hiroszimy i Nagasaki w sierpniu 1945 r. przyspieszyło kapitulację Japończyków, do której doszło 2 września 1945 r. Dla przyszłości regionu niezwykle istotne okazały się ustalenia konferencji poczdamskiej dotyczące przyjęcia kapitulacji Japonii w Korei na północ od 38 równoleżnika przez Armię Czerwoną, a na południe – przez wojska amerykańskie. Podobne rozwiązanie przyjęto wobec Wietnamu, z tą różnicą, że linia oddzielająca siły nacjonalistycznych Chin od armii USA wyznaczona została na 17 równoleżniku. W krótkim czasie Sowieci podjęli udane próby podporządkowania kontrolowanych przez siebie terenów na Dalekim Wschodzie, co spotkało się z ogromną krytyką krajów Zachodu. W konsekwencji Korea i Wietnam stały się w kolejnych dziesięcioleciach areną potężnych i krwawych konfliktów.
Zapoznaj się z materiałem filmowym i odpowiedz na poniższe pytanie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/Rrx8wOrqV0BbE
Film opowiadający o konferencji w Poczdamie.
Wyjaśnij, dlaczego władze polskie w 1945 r. nie miały większych szans na wynegocjowanie korzystnych dla Polski decyzji o reparacjach.
Trenuj i ćwicz.
My, Prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki, Premier Wielkiej Brytanii i Premier Związku Radzieckiego, spotkaliśmy się w ciągu tych ubiegłych czterech dni w stolicy naszego sprzymierzeńca Iranu i określiliśmy oraz potwierdzili naszą wspólną politykę.. Tytuł: (tu wybierz) 1. Karta atlantycka z 14 VIII 1941 r., 2. Deklaracja Narodów Zjednoczonych z 1 I 1942 r., 3. Komunikat konferencji w Casablance z 26 I 1943 r., 4. Deklaracja trzech mocarstw na konferencji w Teheranie z 1 XII 1943 r.
Wyraziliśmy nasze niezłomne postanowienie, że nasze narody będą współpracowały podczas wojny i w czasie pokoju, który po niej nastąpi.
Co się tyczy wojny, to nasze sztaby wojskowe wzięły udział w naszej dyskusji przy stole narad i uzgodniliśmy nasze plany w celu zniszczenia sił niemieckich. Osiągnęliśmy porozumienie co do zakresu i terminu operacji, które będą podjęte od Wschodu, Zachodu i Południa
2.
Rządy podpisane na niniejszym, przyłączywszy się do współczesnego programu celów i zasad, zawartych w łącznej deklaracji Prezydenta Stanów Zjednoczonych i Premiera Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Północnej Irlandii […], w przekonaniu, że zupełne zwycięstwo nad ich wrogami jest rzeczą zasadniczą dla obrony życia, wolności, niepodległości i swobody religijnej i dla zachowania praw człowieka i sprawiedliwości w ich własnych, jak również i w innych krajach oraz że są one obecnie uwikłane we wspólną walkę przeciwko siłom dzikim i brutalnym, które dążą do ujarzmienia świata, oświadczają:. Tytuł: (tu wybierz) 1. Karta atlantycka z 14 VIII 1941 r., 2. Deklaracja Narodów Zjednoczonych z 1 I 1942 r., 3. Komunikat konferencji w Casablance z 26 I 1943 r., 4. Deklaracja trzech mocarstw na konferencji w Teheranie z 1 XII 1943 r.
Każdy rząd zobowiązuje się do użycia pełni swych zasobów przeciwko tym uczestnikom Paktu trójstronnego […], z którymi rząd ten pozostaje na stopie wojennej.
Każdy rząd zobowiązuje się […] nie zawierać z wrogiem odrębnego zawieszenia broni lub pokoju
3.
Połączone sztaby obradowały przez 10 dni na sesji ciągłej, spotykając się 2 lub 3 razy dziennie i komunikując co pewien czas Prezydentowi lub Premierowi osiągnięte postępy. Dokonano przeglądu wszystkich terenów wojny oraz wszystkich zasobów w celu bardziej intensywnego prowadzenia wojny na lądzie, morzu i w powietrzu. […]. Tytuł: (tu wybierz) 1. Karta atlantycka z 14 VIII 1941 r., 2. Deklaracja Narodów Zjednoczonych z 1 I 1942 r., 3. Komunikat konferencji w Casablance z 26 I 1943 r., 4. Deklaracja trzech mocarstw na konferencji w Teheranie z 1 XII 1943 r.
Zaproszono serdecznie Premiera Stalina na spotkanie z Prezydentem i Premierem; spotkanie odbyłoby się wówczas znacznie dalej na wschód. Nie mógł on opuścić Rosji w tym czasie ze względu na wielką ofensywę, którą kieruje osobiście jako Naczelny Dowódca
4.
Prezydent Stanów Zjednoczonych i Premier Wielkiej Brytanii podpisali poniższe oświadczenie […].. Tytuł: (tu wybierz) 1. Karta atlantycka z 14 VIII 1941 r., 2. Deklaracja Narodów Zjednoczonych z 1 I 1942 r., 3. Komunikat konferencji w Casablance z 26 I 1943 r., 4. Deklaracja trzech mocarstw na konferencji w Teheranie z 1 XII 1943 r.
Poddano dalszemu badaniu całokształt zagadnienia dostarczania amunicji wojennej dla sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych i tych krajów, które stawiają czynny opór agresji, zgodnie z postanowieniami o pożyczce i dzierżawie. Lord Beaverbrook, minister aprowizacji Rządu Brytyjskiego, przyłączył się do tych konferencji. Uda się on do Waszyngtonu w celu omówienia dalszych szczegółów […]. Konferencje te obejmą również zagadnienia dostaw dla Związku Radzieckiego
Rozstrzygnij, czy podane niżej stwierdzenia są prawdziwe, czy fałszywe.
Osiągnięte porozumienie brzmi, jak następuje:
Nastała nowa sytuacja w Polsce, na skutek jej zupełnego oswobodzenia przez Armię Czerwoną. Wymaga to utworzenia tymczasowego Rządu Polskiego, który będzie mógł być oparty na szerszej podstawie, niż to było możliwe przed niedawnym oswobodzeniem Polski zachodniej. Działający obecnie w Polsce Rząd Tymczasowy powinien być wobec tego przekształcony na szerszej podstawie demokratycznej z włączeniem przywódców demokratycznych z samej Polski i od Polaków z zagranicy. Ten nowy rząd powinien wtedy otrzymać nazwę Polskiego Rządu Tymczasowego Jedności Narodowej (...).
Ten Polski Rząd Tymczasowy Jedności Narodowej będzie miał obowiązek przeprowadzenia możliwie jak najprędzej wolnych i nieskrępowanych wyborów [...]
Zwierzchnicy trzech rządów uważają, że wschodnia granica Polski powinna biec wzdłuż linii Curzona z odchyleniami od niej w pewnych okolicach o pięć do ośmiu kilometrów na korzyść Polski. Uznają oni, że Polska powinna uzyskać znaczny przyrost terytorialny na Północy i na Zachodzie. Możliwe odpowiedzi: 1. Odszkodowania niemieckie, 2. Okupacja i kontrola Niemiec, 3. Konferencja Narodów Zjednoczonych, 4. Polska, 5. Jedność w pokoju i w wojnie, 6. Porażka Niemiec IX) Spotkanie się nasze tutaj na Krymie ponownie potwierdziło nasze wspólne postanowienie utrzymania i wzmocnienia w okresie nadchodzącego pokoju tej jedności w celach i akcji, która sprawiła, że zwycięstwo w tej wojnie stało się dla Narodów Zjednoczonych możliwym i pełnym. Sądzimy, że jest to święty dług, który nasze rządy zaciągnęły względem własnych ludów i ludności świata [...] Możliwe odpowiedzi: 1. Odszkodowania niemieckie, 2. Okupacja i kontrola Niemiec, 3. Konferencja Narodów Zjednoczonych, 4. Polska, 5. Jedność w pokoju i w wojnie, 6. Porażka Niemiec
Rozstrzygnij i uzasadnij, czy poniższy tekst:
Amerykańska i brytyjska prawda o Jałcie daleko odbiega od polskiej interpretacji. Przede wszystkim przywołuje dokument końcowy konferencji: „Ponownie stwierdzamy nasze wspólne pragnienie ujrzenia Polski jako państwa silnego, wolnego, niepodległego i demokratycznego”. Czy to słowa zdrady i wiarołomstwa? – pytają zachodni historycy. Czy w uzgodnionym w Jałcie planie przekształcenia rządu tymczasowego w rząd utworzony na szerszej podstawie z włączeniem przywódców demokratycznych z kraju i emigracji można się doszukać intencji sprzedania Polski Stalinowi? Albo w żądaniu przeprowadzenia „możliwie najprędzej” wolnych wyborów powszechnych? […]. Owszem, przyjęto linię Curzona jako wschodnią granicę Polski, w zamian za co Polska miała uzyskać „poważny przyrost terytorialny na zachodzie i północy”. To uzgodnienie zapadło jednak już w Teheranie, o czym strona polska wiedziała od dawna i z czym musiała się pogodzić, bo w tej sprawie Stalin nie podejmował dyskusji. […]
Zachód stoi na stanowisku, że jeśli Polska została oszukana, to także Churchill i Roosevelt zostali oszukani. Raz, przez politykę faktów dokonanych Stalina, w myśl której tam, gdzie stanęła noga sowieckiego żołnierza, powstawał porządek sowiecki. Był to aspekt trudny do zlekceważenia, jeśli zważyć, że w czasie konferencji jałtańskiej wojska sojusznicze stały nad Renem, a sześć milionów radzieckich żołnierzy stało już nad Odrą i zajmowało Bałkany. Po wtóre, dopiero miało się okazać, że mówiąc o wolności i demokracji, Rosjanie mają na myśli inną wolność i inną demokrację. W Jałcie Roosevelt i Churchill jeszcze wierzyli, że Stalin, podpisując Kartę atlantycką i stwierdzając, że „ZSRR w polityce zagranicznej kierował się i kieruje zasadami samostanowienia narodów”, rzeczywiście deklarował poszanowanie zasad i ideałów bliskich wolnemu światu. Rzeczywistość już kilka tygodni po konferencji jałtańskiej miała tę iluzję boleśnie rozwiać.Cytat za: artykuł Jałta według Churchilla, D. Baliszewski, „Wprost. Historia”, 2016.
Dopasuj podane terminy do odpowiadających im fragmentów postanowień konferencji poczdamskiej.
Indeks górny Źródło: ,Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, op. M. Sobańska‑Bondaruk, S. B. Lenard, Warszawa 1998, s. 232‑234. Indeks górny koniecŹródło: ,Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, op. M. Sobańska‑Bondaruk, S. B. Lenard, Warszawa 1998, s. 232‑234.
Spośród poniższych ilustracji wskaż tę, która ukazuje konsekwencje polityki denazyfikacji. Uzasadnij swój wybór.
Rozstrzygnij, czy mapa (źródło A) obrazuje stanowisko powojennych polskich władz komunistycznych w kwestii przebiegu polskiej granicy zachodniej (przytoczone w źródle B).
Źródło A
Źródło B
Stanowisko Polskiego Rządu Jedności Narodowej w sprawie przebiegu granicy Polski z NiemcamiPolska leży na wschodnich rubieżach Europy zachodniej. Leży na pomostach międzymorskich: adriatycko‑bałtyckim i bałtycko‑czarnomorskim, przez które od dawien dawna biegły szlaki handlowe, które zachowały swe znaczenie gospodarczo‑polityczne po dziś dzień. Przez obszar Polski biegną również dwa szlaki transkontynentalne: niżowy i podgórski, wiążą one ze sobą stolice i ośrodki przemysłowe szeregu państw europejskich. Położenie geograficzne predysponuje całą Polskę do podjęcia roli pośredniczki w Europie między Zachodem a Wschodem oraz Południem a Północą. […] Polska dąży do swych naturalnych granic, które stanowią: na południu Sudety i Karpaty, na północy wybrzeże Bałtyku, a na zachodzie Odra i Nysa. Obszar w ten sposób wyznaczony tworzy zwartą jednostkę geograficzną, związaną dorzeczami Wisły i Odry, skierowaną naturalnymi drogami ku Bałtykowi.
Źródło: Stanowisko Polskiego Rządu Jedności Narodowej w sprawie przebiegu granicy Polski z Niemcami, https://pl.wikipedia.org/wiki/Konferencja_poczdamska, dostępny w internecie: pl.wikipedia.org.
Słownik
dawna nazwa Wielkiej Brytanii spotykana u autorów starożytnych; jej pochodzenie być może należy wiązać z białymi (z łac. albus – biały) wybrzeżami hrabstwa Kent; w późniejszych wiekach określenie to występowało w literaturze pięknej
(z jap.) dawna nazwa Japonii
Podstawowa forma pisemnego komunikowania się między ministerstwami spraw zagranicznych a misjami dyplomatycznymi oraz między samymi misjami dyplomatycznymi. Zasadą jest, że na notę odpowiada się w takiej samej formie, w jakiej została ona otrzymana. Noty redagowane są w specjalnym stylu, w formie i języku obowiązującym w dyplomacji. Język ten musi być jasny i zrozumiały z punktu widzenia ortografii i logiki. Przy redagowaniu pism dyplomatycznych muszą być ponadto ściśle przestrzegane zasady kurtuazji obowiązujące w stosunkach między państwami. Nota musi być sformułowana tak, by jasno wyrażała, z jednej strony, merytoryczną treść, a z drugiej, by na skutek jej redakcji i użytych w niej określeń adresat nie poczuł się dotknięty. Dlatego też np. używanie w nocie dyplomatycznej, nawet skierowanej do państwa nieprzyjacielskiego, niestosownych epitetów uwłacza przede wszystkim godności państwa wysyłającego notę
(łac. reparatio – naprawa) rekompensaty finansowe za straty i szkody spowodowane przez działania wojenne
proces zmierzający do przekształcenia systemu niedemokratycznego w demokratyczny.
środki podjęte przez państwa zwycięskie po II wojnie światowej mające na celu oczyszczenie życia polityczno‑społecznego Niemiec z nazizmu, tzn. z nazistowskich ustaw, zasad oraz organizacji.
rozbrajanie i pozbywanie się z danego terenu wojsk, budynków i maszyn o charakterze wojskowym. Proces ten odbywa się na podstawie umowy międzynarodowej.
podział karteli, czyli dużych organizacji przemysłowych, na mniejsze jednostki gospodarcze.
(ang. Atlantic Charter) amerykańsko‑brytyjska deklaracja określająca zasady ładu pokojowego po II wojnie światowej, ogłoszona 14 VIII 1941; Karta atlantycka określała cele wojenne obu mocarstw i zasady, na jakich zamierzały ukształtować powojenny ład światowy (m.in. rezygnacja z podbojów i aneksji, respektowanie prawa narodów do suwerenności i swobodnego wyboru formy ustroju, uznanie wolności mórz i oceanów, rozbrojenie państw‑agresorów i wyrzeczenie się stosowania siły w stosunkach międzynarodowych); Kartę atlantycką podpisały rządy dziewięciu państw europejskich – członkowie koalicji antyhitlerowskiej (m.in. Polska i ZSRS) – na międzynarodowej konferencji w Londynie 24 IX 1941; karta atlantycka stała się głównym wyznacznikiem polityki aliantów podczas II wojny światowej
(niem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników) niemiecka partia nazistowska; zastąpiła istniejącą w latach 1919–1920 Niemiecką Partię Robotników; w latach 1933–1945 sprawowała w Niemczech totalitarną władzę
(z franc. alliance – przymierze) - państwa walczące przeciwko państwom Osi podczas II wojny światowej
(z łac. annexio – przyłączenie) zagarnięcie, przyłączenie przez jedno państwo aktem jednostronnym całości lub części terytorium innego kraju bez jego zgody, najczęściej przy użyciu siły lub w wyniku wygranej wojny
(British Commonwealth of Nations) historyczna forma więzi łączącej Wielką Brytanię (z jej koloniami i in. terytoriami zależnymi) oraz jej dominia
linia oddzielająca wojska polskie i bolszewickie opisana w nocie dyplomatycznej wystosowanej w lipcu 1920 r. przez brytyjskiego ministra spraw zagranicznych lorda George’a Curzona do Gieorgija Cziczerina, Ludowego Komisarza Spraw Zagranicznych RFSRR; faktycznym twórcą tego podziału był Lewis Bernstein Namier (właściwie Ludwik Niemirowski), ekspert ds. Europy Środkowo‑Wschodniej w brytyjskim ministerstwie spraw zagranicznych pochodzenia polsko‑żydowskiego; podczas konferencji Wielkiej Trójki w Jałcie i Poczdamie przyjęto ją jako podstawę do wyznaczenia powojennej granicy polsko‑radzieckiej
w taki sposób Winston Churchill określił Bałkany. Według Churchilla otwarcie drugiego frontu na Bałkanach przyspieszyłoby klęskę Rzeszy. Jednocześnie Brytyjczycy mieli nadzieję na uratowanie regionu przed sowietyzacją, która grodziłaby Bałkanom, gdyby przed zachodnimi aliantami dotarli tam Sowieci.
(ang. Lend‑Lease Act – umowa pożyczki‑dzierżawy) ustawa federalna z 11 marca 1941 r., zezwalająca prezydentowi Stanów Zjednoczonych „sprzedawać, przenosić własność, wymieniać, wydzierżawiać, pożyczać i w jakikolwiek inny sposób udostępniać innym rządom dowolne produkty ze sfery obronności”
kraje walczące przeciwko aliantom podczas II wojny światowej. Określenie „państwa Osi” formalnie zaczęło funkcjonować po podpisaniu paktu trzech przez Niemcy, Włochy i Japonię 27 września 1940 roku w Berlinie.
narzucenie rozwiązań gospodarczo‑społeczno‑kulturalnych Rosji sowieckiej, a następnie ZSRS, połączone z silną komunistyczną indoktrynacją ideologiczną
(z łac. signator – podpisujący, od signum – znak) zwykle oznacza państwo podpisujące umowę międzynarodową i zobowiązujące się w ten sposób do wypełniania postanowień zawartych w podpisywanym dokumencie; sygnatariuszami nazywa się też osoby podpisujące umowę w imieniu swojego kraju
(łac. reparatio - odnowienie) odszkodowania wojenne; wyrównanie szkód spowodowanych przez wojnę państwom zwycięskim