Polska pod okupacją
Społeczeństwo polskie w okupowanym kraju
Na skutek niemieckiego i sowieckiego podboju ziemie II Rzeczpospolitej znalazły się pod podwójną okupacją. Niemcy wcielili do Rzeszy tereny zachodnie i północne, w większości należące niegdyś do zaboru pruskiego. Miały one jak najszybciej utracić polski charakter. Na pozostałych terytoriach okupanci utworzyli w pełni podległą sobie jednostkę administracyjną: Generalne Gubernatorstwo, rezerwuar taniej siły roboczej.
Sowieci natomiast na zajętych przez siebie terytoriach przeprowadzili wybory. Wyłonione podczas głosowania samorządy ogłosiły wcielenie północno‑wschodnich ziem dawnej Polski do Białoruskiej Republiki Sowieckiej, a południowo‑wschodnich – do Ukraińskiej Republiki Sowieckiej. Teoretycznie autonomiczne republiki znalazły się pod faktyczną kontrolą totalitarnych władz w Moskwie. W wyniku agresji Trzeciej Rzeszy na ZSRS 22 czerwca 1941 r. również wschodnie obszary przedwojennej Rzeczpospolitej znalazły się pod okupacją niemiecką. Zdobywcy nie wcielili ich do Generalnego Gubernatorstwa, ale powołali tam nowe, całkowicie zależne od siebie komisariaty Rzeszy. W obliczu groźby wynarodowienia oraz masowego terroru ze strony dwóch reżimów totalitarnych Polacy zaczęli szukać różnych możliwości przetrwania.
Opór, przystosowanie, kolaboracja – podasz różne przykłady postaw Polaków wobec okupantów oraz wyjaśnisz ich przyczyny.
Zrozumieć nie zawsze znaczy zaakceptować – nawiążesz do tej kwestii w odniesieniu do różnych postaw Polaków podczas okupacji.
Wskażesz problemy czasów okupacji, które do dzisiaj budzą gorące spory wśród Polaków, Niemców i Żydów.
Opór, przystosowanie i kolaboracja
Wobec brutalnej polityki okupacyjnej Polacy mogli próbować stawić wrogom opór, współpracować z okupantam lub też skoncentrować swoje wysiłki na przetrwaniu. W przypadku okupacji niemieckiej współpraca na poziomie instytucji była mało prawdopodobna, gdyż sami Niemcy o nią nie zabiegali. Nazistom nie zależało na tworzeniu polskich instytucji, formacji militarnych oraz autonomicznych władz. Wobec wszechobecnego terroru kolaboracja zdawała się także nie gwarantować korzyści. Jednocześnie silne Polskie Państwo Podziemne surowo tępiło wszelkie przejawy współpracy z Niemcami, w tym nawet chodzenie do kina czy kupowanie i czytanie polskojęzycznej prasy „gadzinowej”, kontrolowanej przez Niemców. Działacze podziemia niepodległościowego zdecydowanie piętnowali również pracę dla kontrolowanych przez okupantów instytucji rozrywkowych, które szerzyły propagandę albo lekką, czy wręcz prymitywną, rozrywkę. Za formę współpracy z wrogiem uważano także podpisywanie niemieckiej listy narodowej, tzw. volkslisty. Volksdeutsche, czyli osoby, które podpisywały volkslistę, traktowani byli przez okupantów za przynależnych do narodu niemieckiego lub zdatnych do germanizacji. Trzeba jednak zaznaczyć, że odmowa podpisania volkslisty groziła surowymi represjami, włącznie z karą śmierci.
Formy oporu wobec okupanta niemieckiego
Powszechna nędza, ciągły stres związany z zagrożeniem zdrowia i życia utrudniały lub wręcz uniemożliwiały działalność intelektualną i twórczą, a zaspokajanie najprostszych życiowych potrzeb pochłaniało mnóstwo energii i czasu. Mimo że w warunkach terroru większość Polaków była zmuszona skupić się głównie na tym, aby przeżyć, opór wobec okupantów przybierał charakter masowy. Szczególną jego formą było tworzenie się polskiego podziemia zbrojnego. Najczęściej przejawiał się on łamaniem nakazów i zakazów, bojkotem zarządzeń oraz uchylaniem się od współpracy. Pojawiła się również „propaganda szeptana”, krytykująca i ośmieszająca okupanta. Polacy starali się szkodzić wrogom, wykonując swoją pracę opieszale i niedbale. Mimo że Niemcy wprowadzili nakaz zatrudnienia oraz zwiększyli czas pracy, jej wydajność spadała. Na wsiach chłopi opóźniali dostawy kontyngentowe, ukrywali zboże lub nawet palili zbiory, aby nie trafiły one w ręce okupantów.
Niemcy surowo zakazali wydawania niezależnej prasy, ale to nie powstrzymało Polaków przed działaniem w podziemiu. Ważnymi przejawami oporu były nielegalny druk i kolportaż gazet. Rezultaty działań drukarzy i wydawców mogą imponować, np. jednorazowy nakład „Biuletynu Informacyjnego” Armii Krajowej sięgał 45 tys. egzemplarzy. W podziemiu podczas okupacji wydano także ok. 1,4 tys. książek. Na okres okupacji przypadły debiuty literackie tak ważnych artystów jak Krzysztof Kamil Baczyński i Tadeusz Gajcy. W podziemiu funkcjonowały teatry, odbywały się wystawy plastyczne oraz koncerty. Nauczyciele angażowali się w tajne nauczanie, niezwykle istotne wobec faktycznej likwidacji przez Niemców szkolnictwa polskiego na poziomie średnim i wyższym. Funkcjonowały wprawdzie szkoły powszechne, ale ich program ograniczał się do nauki czytania, pisania i prostych rachunków, czyli minimum niezbędnego w życiu robotnika fizycznego. Nie rozwijały znajomości świata ani kultury. W szczególności okupanci zabronili nauczać w nich historii, literatury polskiej, geografii i wychowania fizycznego. Nauka zakazanych przedmiotów odbywała się w ramach tzw. tajnych kompletów, czyli zajęć w domach uczniów lub nauczycieli albo podczas lekcji przedmiotów technicznych, np. szycia. W samym roku szkolnym 1940/1941 program szkoły powszechnej uzupełniało 62 tys. uczniów pod kierunkiem 3844 nauczycieli. Podobnie wyglądała organizacja nauczania w gimnazjach i liceach zawodowych. Natomiast nauka w liceach ogólnokształcących musiała odbywać się w warunkach domowych, w formie zakamuflowanych tajnych kompletów. Niewielkie grupy, które w nich uczestniczyły, oraz świadomość zagrożenia wpływały na utrzymanie wysokiego poziomu mobilizacji młodzieży oraz dobre wyniki nauczania. Organizacją zajęć zajmowała się tajny Związek Nauczycielstwa Polskiego przy ścisłej współpracy z rodzicami uczniów. W podziemiu funkcjonowały nawet uczelnie wyższe, na przykład Uniwersytet Zachodni, utworzony przez wypędzonych z ziem wcielonych do Rzeszy polskich pracowników naukowych. Pod koniec okupacji w szkołach średnich uczyło się ponad 100 tysięcy młodzieży, a wiedzę na poziomie wyższym zdobyło kilka tysięcy studentów. Po wojnie uznawano wydane w ramach tajnego nauczania świadectwa, dyplomy i egzaminy.
Polacy w obliczu niemieckiej zagłady Żydów
Zbrodnicza polityka hitlerowców na ziemiach okupowanych zakładała eksterminację narodu żydowskiego. Zgodnie z nazistowską, pseudonaukową teorią rasową okupanci traktowali Żydów jako “podludzi”, którym nie przysługiwały jakiekolwiek prawa. Niemcy od początku okupacji przystąpili do izolowania przedstawicieli tej mniejszości w pilnie strzeżonych dzielnicach miast - gettach. Proces ten trwał kilka miesięcy, a sposób ich oddzielenia od reszty miasta bywał różny. Na początku 1942 r. nazistowscy dygnitarze podczas konferencji w Wannsee 20 stycznia podjęli decyzję o tzw. ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej (Endlösung). Akcja polegała na masowym i planowym mordowaniu społeczności żydowskiej w obozach zagłady zlokalizowanych głównie na terenach okupowanej Polski. Do obozów w Auschwitz, Sobiborze, Treblince czy Bełżcu trafiały transporty Żydów z całej okupowanej Europy. Jednocześnie hitlerowcy w niezwykle brutalny sposób przystąpili do likwidacji gett, również tych największych, w Warszawie czy w Łodzi. Ich mieszkańców naziści kierowali do obozów zagłady.
Część Polaków sprzeciwiała się niemieckim restrykcjom wobec ludności żydowskiej, choć początkowo w niewielkim stopniu. Wynikało to po części z przedwojennych nastrojów antysemickich umiejętnie podsycanych podczas okupacji przez hitlerowską propagandę. Warto pamiętać też, że na obszarach okupowanej Polski za wszelką pomoc okazaną Żydom groziła kara śmierci i odpowiedzialność zbiorowa, mimo tego niektórzy decydowali się ukrywać prześladowanych.
Nierzadko Polacy czuli się po prostu bezradni wobec dramatu żydowskich sąsiadów lub koncentrowali się przede wszystkim na własnym przetrwaniu. Wielu przyjęło obojętną postawę wobec Holocaustu w obawie przed represjami okupanta, niektórzy z nadzieją na wzbogacenie się kosztem prześladowanych. Z czasem jednak coraz bardziej tragiczny los Żydów zaczął budzić u części społeczeństwa polskiego współczucie. Opór wobec nieludzkich represji przybierał formy pomocy indywidualnej lub zorganizowanej.
Aktywnie na polu ratowania Żydów od zagłady działały instytucje kościelne. W akcję ukrywania żydowskich dzieci zaangażowało się 49 czynnych żeńskich zgromadzeń zakonnych (spośród 74) skupionych w ponad 200 klasztorach. W ten sposób udało się ocalić od zagłady 1200 dzieci. W ramach Państwa Podziemnego funkcjonowała Rada Pomocy Żydom „Żegota” (od jesieni 1943 r.), która zrzeszała różnorodne środowiska polskie i żydowskie. Polskie podziemie zdecydowanie potępiało i surowo karało przypadki grabieży mienia żydowskiego i szmalcownictwa, czyli szantażowania lub wymuszania okupu na ukrywających się Żydach lub pomagającym im Polakach. Szmalcownicy i denuncjatorzy mimo wszystko nadal wykorzystywali tragedię narodu żydowskiego dla korzyści materialnych. Zdarzało się też, że Polacy czerpali różnorakie materialne korzyści z niemieckich represji wobec swoich żydowskich sąsiadów: przejmowali „pożydowskie” mienie, zajmowali opuszczone mieszkania, szmuglowali dla zarobku żywność do gett. Znane są również przykłady udziału Polaków w masowych mordach na tle antysemickim, na przykład na Białostocczyźnie w samym 1941 r. doszło do ok. 30 wystąpień antyżydowskich. Represje wobec Żydów prowadziły także niektóre oddziały partyzanckie Narodowych Sił Zbrojnych odpowiedzialne za obławy na Żydów ukrywających się w lasach. Brutalna okupacja powodowała głęboką demoralizację. Ślepy, masowy terror potęgował obojętność na ludzkie dramaty. Te zbrodnie oraz bierność sporej części społeczeństwa polskiego wobec dramatu Zagłady wciąż budzi ogromne emocje i spory dotyczące współwiny oraz współodpowiedzialności Polaków za Holocaust.
Od godzin rannych […] rozpoczęto wypędzanie z domów ludności żydowskiej i gromadzenie jej na rynku miasteczka. Zgromadzonym kazano wyrywać trawę spomiędzy kamieni brukowych, którymi wyłożony był rynek. Dopuszczano się przy tym aktów gwałtu i przemocy wobec zgromadzonych. Dokonywali tego mieszkańcy Jedwabnego i okolic, narodowości polskiej […]. Grupa 40–50 Żydów została zamordowana „w nieustalony sposób”. Około 300 ludzi, w tym dzieci i niemowlęta, oprawcy spalili żywcem w jednej ze stodół znajdujących się w miasteczku.
Przyjąć można, że zbrodnia w Jedwabnem została dokonana z niemieckiej inspiracji”. Jednakże „wykonawcami tych zbrodni […] byli polscy mieszkańcy Jedwabnego i okolic – mężczyźni w liczbie co najmniej 40.
Cytat za: R. Szuchta, P. Trojański, Holokaust. Zrozumieć dlaczego, Warszawa 2006, s. 274–275, licencja: CC BY 3.0.
Czerwona okupacja
Podobnie jak pod okupacją niemiecką również na terenach kontrolowanych przez sowietów Polacy mogli przyjąć taktykę przetrwania lub kolaboracji. Znacznie utrudnione było natomiast stawianie oporu. Sowieci na okupowanych przez siebie terytoriach prowadzili wobec Polaków politykę represji, która pod wieloma względami przypominała sytuację na terenach okupowanych przez Niemców. Władza sowiecka traktowała podejrzliwie spore grupy polskiego społeczeństwa: dawnych urzędników państwowych, wojskowych, inteligencję, zamożne mieszczaństwo i ziemiaństwo. Formą represji wobec „wrogów ludu” oraz ich rodzin były masowe wywózki w głąb ZSRS. Sowieci dopuścili się także zbrodni na masową skalę, dokonując mordu na pojmanych w czasie kampanii wrześniowej polskich oficerach w Katyniu (wiosna 1940). Polakom pod okupacją sowiecką przyszło żyć w warunkach wzmożonej propagandy, powszechnej inwigilacji, terroru oraz trudności ekonomicznych wywołanych nieudolnym zarządzaniem oraz likwidacją własności prywatnej. Dlatego przyjęli oni głównie strategię przetrwania. Tym bardziej, że w przeciwieństwie do okupacji niemieckiej próby organizacji struktur polskiego państwa podziemnego napotykały tutaj ogromne trudności. Polakom przychodziło działać w otoczeniu nie zawsze przyjaźnie nastawionych do polskich dążeń niepodległościowych działaczy białoruskich i ukraińskich, którzy na ogół z satysfakcją przyjęli zjednoczenie Ukrainy i Białorusi pod sowieckimi rządami.
Raport gen. Michała Tokarzewskiego‑Karaszewicza dla gen. Kazimierza Sosnkowskiego o sytuacji na terenie okupacji radzieckiej z 11 III 1940 roku (fragment)Bolszewicy masowo wszędzie angażują konfidentów; niestety należy przyznać, że sporo ludzi poszło na tę podłą służbę. Dlatego na terenach bolszewickich swobodna rozmowa jest wykluczona, chociaż jest jeszcze daleko do stosunków panujących w Rosji. Oprócz agentów płatnych jest wielu donosicieli z amatorstwa – załatwiają dawne porachunki pisząc „donosy”, niestety jest tego dużo.
Źródło: Raport gen. Michała Tokarzewskiego‑Karaszewicza dla gen. Kazimierza Sosnkowskiego o sytuacji na terenie okupacji radzieckiej z 11 III 1940 roku (fragment), [w:] , Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Bogusław Lenard, Warszawa 1998, s. 254.
Tak raportował gen. Michał Karaszewicz‑Tokarzewski do gen. Kazimierza Sosnkowskiego o sytuacji na terenie okupacji sowieckiej w marcu 1940 roku. Podczas gdy okupanci niemieccy kierowali się ideologią rasistowską, Sowieci posługiwali się propagandowym hasłem równości wszystkich ludzi pracy, niezależnie od narodowości. Dlatego władza sowiecka tolerowała niektóre przejawy polskiej kultury, o ile tylko dały się one pogodzić z polityką partii komunistycznej i starała się wciągać do współpracy polskie elity „kresowe”. Sowieci pozwolili np., aby język polski w ograniczonym stopniu pozostał językiem wykładowym na wyższych uczelniach Lwowa. Polscy intelektualiści, którzy deklarowali lojalność względem nowych władz, mogli liczyć nawet na kierownicze stanowiska w administracji oraz instytucjach kultury. Niektórzy z nich szczerze sympatyzowali z komunizmem i wierzyli, że polityka Stalina zmierza do budowy lepszego świata, opartego na zasadach równości i sprawiedliwości społecznej. Do grona wybitnych polskich intelektualistów, którzy zgodnie z własnymi przekonaniami podjęli współpracę z komunistami, należeli chociażby dyrektor Ossolineum Jerzy Borejsza oraz pisarz Jerzy Putrament. Część przedwojennych elit lewicowych przeżyła jednak szok w konfrontacji z sowieckimi represjami i cenzurą.
Głębokie rozczarowanie praktyką rządów sowieckich przeżyli m.in. poeta Władysław Broniewski oraz pisarz i eseista Tadeusz Boy‑Żeleński. W redagowanym przez polskich twórców czasopiśmie „Czerwony Sztandar” panował ciągły strach przed aresztowaniem i obawa o losy bliskich. Tego typu obawy były w pełni uzasadnione i najpewniej odgrywały rozstrzygającą rolę w podejmowaniu trudnych i bolesnych decyzji o współpracy z okupantem na polu kultury, ale także działalności samorządowej.
Ukraińcy | 53 |
|---|---|
Polacy | 28 |
Rosjanie | 14 |
Żydzi | 4 |
Zapoznaj się z filmem i wykonaj kolejne polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1YayP4faUVbY
Nagranie filmowe dotyczące postawy społeczeństwa polskiego pod okupacją, część pierwsza.
Wyjaśnij, dlaczego doświadczenie okupacji niemieckiej z lat 1939‑1945 zaskoczyło i zszokowało mieszkańców ziem polskich.
Wymień kategorie, na jakie Niemcy podzielili polskie społeczeństwo. Wskaż te, które uznane były przez Polaków za zdradzieckie.
Trenuj i ćwicz.
Uszereguj w kolejności chronologicznej wymienione wydarzenia z okresu okupacji niemieckiej i sowieckiej w czasie II wojny światowej.
Wykonaj poniższe polecenia.
Wskaż, które z wymienionych niżej pojęć pasuje do poniższego niemieckiego plakatu propagandowego z czasów II wojny światowej. Uzasadnij swój wybór.
Przyporządkuj przytoczone niżej opisy sytuacji okupowanych w czasie II wojny światowej ziem polskich do konkretnych obszarów, których dotyczą.
Innym przejawem polityki [okupacyjnej] (...) była ekonomiczna eksploatacja (...), przede wszystkim przez obowiązkowe, wysokie kontyngenty żywności.
(J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2011, s. 456) Możliwe odpowiedzi: 1. Tereny wcielone do III Rzeszy, 2. Tereny zajęte przez Związek Sowiecki, 3. Generalne Gubernatorstwo Polityka [okupacyjna] (...) miała na celu całkowitą germanizację tych ziem i ludności. Na przełomie 1939/1940 r., w czasie mroźnej zimy przeprowadzono wysiedlenie (...) prawie pół miliona osób (...) Ich własność mieli przejąć osadnicy (...), przybyli (...) z krajów bałtyckich, Rumunii, Besarabii, Bukowiny. (...) Zakazano używania języka polskiego, zamknięto teatry, biblioteki, muzea i księgarnie, rozpoczęto systematyczną grabież zabytków i dzieł sztuki.
(J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2011, s. 455) Możliwe odpowiedzi: 1. Tereny wcielone do III Rzeszy, 2. Tereny zajęte przez Związek Sowiecki, 3. Generalne Gubernatorstwo Nowe władze szybko dokonały zmian w systemie politycznym, gospodarczym i społecznym. Wycofano polską walutę (...), zamrożono i skonfiskowano oszczędności ludności. Dokonano nacjonalizacji dużych zakładów przemysłowych, banków i kopalni. Zlikwidowano wolny rynek, wprowadzając sklepy państwowe i spółdzielnie. Od 1940 r. rozpoczęto także kolektywizację rolnictwa.
(J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2011, s. 458–459) Możliwe odpowiedzi: 1. Tereny wcielone do III Rzeszy, 2. Tereny zajęte przez Związek Sowiecki, 3. Generalne Gubernatorstwo
Zapoznaj się z fotografią, a następnie wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z opisem fotografii, a następnie wykonaj polecenie.
Na podstawie dwóch przytoczonych niżej tekstów źródłowych wyjaśnij, dlaczego w Polsce, w przeciwieństwie do państw takich jak Francja, przypadki kolaboracji z okupantem niemieckim należały do rzadkości.
Fragment przemówienia Adolfa Hitlera do oficerów niemieckich przed inwazją na Polskę 22 sierpnia 1939 r.Zniszczenie Polski jest naszym zadaniem. Celem musi być nie dotarcie do jakiejś oznaczonej linii, lecz zniszczenie żywej siły […]. Bądźcie bezlitośni! Bądźcie brutalni! Osiemdziesiąt milionów [Niemców] musi otrzymać to, co im się należy, a należy im się zapewnienie egzystencji. Prawo jest po stronie silniejszego. Trzeba postępować z maksymalną surowością […]. Obecnie tylko na wschodzie umieściłem oddziały SS Totenkopf, dając im rozkaz nieugiętego i bezlitosnego zabijania kobiet i dzieci polskiego pochodzenia i polskiej mowy, bo tylko tą drogą zdobyć możemy potrzebną nam przestrzeń życiową.
Źródło: Fragment przemówienia Adolfa Hitlera do oficerów niemieckich przed inwazją na Polskę 22 sierpnia 1939 r. Cytat za: Europa. Nasza historia, podręcznik dla klasy 8: Od wybuchu II wojny światowej do czasów współczesnych, WSiP, Warszawa 2020, s. 12.
Fragment mowy francuskiego marszałka Pétaina z 30 października 1940 r.Francuzi, spotkałem się w ostatni czwartek z kanclerzem Rzeszy. To spotkanie wzbudziło nadzieje oraz obawę. Jestem Wam winny wyjaśnienie […]. Z dobrej woli przyjąłem zaproszenie Führera. Nie zostałem poddany z jego strony żadnemu dyktatowi, żadnej presji. Była rozważna kolaboracja między naszymi krajami. Zaakceptowałem jej pryncypia. Skala jej będzie dyskutowana w późniejszym terminie. Wszystkich tych, którym dziś leży na sercu ocalenie Francji, chcę zapewnić, że ratunek jest w naszych rękach. […] Naszym honorem jest zachować francuską jedność, jedność dziesięciu wieków w ramach konstruktywnych działań nowego porządku europejskiego, na który dzisiaj wkraczam poprzez drogę kolaboracji […]. Ta kolaboracja powinna być szczera. Powinna wykluczać myślenie o agresji. Powinna pociągać za sobą wysiłek cierpliwości i zaufania. […] Pójdźcie za mną. Zachowajcie wiarę w wieczną Francję.
Źródło: Fragment mowy francuskiego marszałka Pétaina z 30 października 1940 r. Cytat za: Europa. Nasza historia, podręcznik dla klasy 8: Od wybuchu II wojny światowej do czasów współczesnych, WSiP, Warszawa 2020, s. 42.
Zapoznaj się z poniższym fragmentem niemiecko‑sowieckiego paktu dotyczącego podziału ziem polskich w 1939 r., a następnie wskaż, która z zamieszczonych map odzwierciedla jego postanowienia. Uzasadnij swój wybór.
Rząd Rzeszy Niemieckiej i rząd ZSRR uznają, po upadku dotychczasowego państwa polskiego, za wyłącznie swoje zadanie przywrócenie na tym terenie pokoju i porządku oraz zapewnienie żyjącym tam narodom spokojnej egzystencji, zgodnej z ich narodowymi odrębnościami. Artykuł I Rząd Rzeszy Niemieckiej i rząd ZSRR ustalają jako granicę swoich interesów państwowych na obszarze dotychczasowego państwa polskiego linię wykreśloną na załączonej mapie, która to linia zostanie opisana dokładnie w protokole dodatkowym. […] terytorium państwa litewskiego wchodzi do strefy interesów ZSRR, natomiast z drugiej strony województwo lubelskie i część województwa warszawskiego dostają się w strefę interesów Niemiec […].
Cytat za: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1998, s. 191–192.
Określ, w którym roku najwcześniej mogła powstać poniższa fotografia.
Zapoznaj się z przytoczonym fragmentem polskiego wiersza powstałego po klęsce wrześniowej 1939 r. oraz zamieszczonym niżej sowieckim plakatem z tego okresu, a następnie rozstrzygnij, czy oba źródła mają tę samą wymowę. Uzasadnij odpowiedź.
Do inteligenta uchodźcyTo stało się tak nagle: rozbite pociągi,
zdarte druty, na torach wydrążone leje,
zamiast wodzów – półgłówki, zamiast armii – włóczęgi,
widma nocą ciągnące, by skryć się, gdy zadnieje.Gdziekolwiek szedłeś, miasta waliły się w gruzy,
pryskał pług w rękach chłopa, nim skibę doorał…
to po latach dwudziestu wyklarował się w burzy
ukrywany przed tobą tych lat posępny morał.[…]
I na wiązce słomy w nieodkrytej stodole
przylegałeś, zapadając jak w przedśmiertelną ciszę,
aż człowiek jakiś z gwiazdą czerwoną na czole,
pochylił się nad tobą: „powstań towarzyszu”…Spóźniony o lat dwadzieścia towarzyszu, powstań,
czarny tych lat rachunek zgnieć w zaciśniętej pięści.Źródło: Adam Ważyk, Do inteligenta uchodźcy, [w:] J. Chrobaczyński, Dwie klęski. Wrześniowy syndrom 1939 i klęska Francji 1940 w postawach, zachowaniach i nastrojach społeczeństwa polskiego, Kraków 2015, s. 305.
Słownik
(z franc. alliance – przymierze) sojusznicy, sprzymierzeńcy; termin „alianci” po raz pierwszy pojawił się podczas I wojny światowej, podczas II wojny światowej aliantami nazywano członków koalicji antyhitlerowskiej
(z łac. diversio – przewrót) agent wrogiego państwa działający za linią frontu, dokonujący aktów sabotażu, zamachów itp. w celu obniżenia morale przeciwnika i ułatwienia zadań własnej armii
(z łac. executio – wykonanie) wykonanie wyroku śmierci, stracenie
(niem., przestrzeń życiowa) koncepcja, zgodnie z którą Niemcom jako rzekomej rasie panów należała się na terenie Europy Środkowej i Wschodniej przestrzeń życiowa; termin ten pojawił się w XIX w., pierwsze programy osadnictwa Niemców na wschodzie kosztem wypędzeń rodzimej populacji rozpoczęto już podczas I wojny światowej; ideę Lebensraum wykorzystali również naziści, których celem stało się zdobycie ziem sięgających aż po Ural
sąd wojskowy działający w trybie doraźnym, powołany do sądzenia na obszarze działań wojennych lub w czasie stanu wyjątkowego