Polska pod okupacją
Ziemie polskie pod okupacją niemiecką i sowiecką
Początek okupacji
3 września 1939 r. w Bydgoszczy doszło do wydarzeń nazwanych przez propagandę Goebbelsa „krwawą niedzielą” (niem. Blutsonntag). Według świadectw niemieckich żołnierze polscy i mieszkańcy Bydgoszczy w pierwszych dniach września dokonali mordu na miejscowych Niemcach. Źródła polskie podają jednak, że byli to niemieccy dywersanci, którzy ostrzeliwali wycofujące się wojska polskie. W trakcie walk oraz w wyniku wyroków sądów polowych zginęło wówczas kilkuset Niemców w Bydgoszczy i w okolicach. 5 września do miasta wkroczyli już hitlerowcy i rozpoczęli publiczne masowe egzekucje Polaków.
Wyjaśnij, jaki był cel publicznych egzekucji.
Na ziemiach zachodnich w ciągu pierwszych czterech miesięcy okupacji Niemcy w masowych egzekucjach rozstrzelali ponad 40 tys. osób. Zbrodni wojennych dokonywały również oddziały sowieckie. Po dwudniowej obronie Grodna przez polskich żołnierzy i harcerzy zabiły ok. 300 osób. Żołnierze sowieccy zamordowali wtedy m.in. dowódcę Grupy Operacyjnej „Grodno” gen. Józefa Olszynę‑Wilczyńskiego.
Drugi układ Ribbentrop - Mołotow.
Na mocy traktatu Ribbentrop–Mołotow z 23 sierpnia 1939 r. terytorium Polski zostało podzielone między III Rzeszę a ZSRS. Ustalona linia demarkacyjna miała przebiegać wzdłuż Sanu i Wisły. Decyzje te musiały jednak zostać zmienione na skutek przebiegu działań wojennych, w wyniku których wojska niemieckie wkroczyły na terytorium przyznane ZSRS. Aby uniknąć przekazywania Sowietom ziemi zdobytej przez żołnierzy niemieckich, 28 września obie strony zawarły sowiecko‑niemiecki układ o przyjaźni i granicy, który linię demarkacyjną przesuwał na linię Bugu.
Nastroje po klęsce
Poczucie osamotnienia w walce wywoływała również bierność aliantów podczas „dziwnej wojny” na Zachodzie. Postawę sojuszników Polski wykorzystywała z kolei propaganda nazistowska. Upadek Francji w 1940 r. był szokiem dla licznych Polaków zakochanych w Paryżu, kulturze francuskiej i micie napoleońskim. Traumatyczne przeżycia potęgował codzienny terror. Mieszkańcy ziem zachodnich pamiętali wrogie, lecz praworządne rządy pruskie, mieszkańcy Galicji zaś – dobrotliwą monarchię habsburską, mieszkańcy Kongresówki natomiast – niezbyt uciążliwą okupację niemiecką z czasów I wojny światowej. Dlatego nierzeczywistym koszmarem wydawały się publiczne egzekucje na ziemiach zachodnich i sadystyczne znęcanie się hitlerowców nad ludnością żydowską.
Opiszesz, jak wyglądało życie na ziemiach polskich pod okupacją niemiecką.
Przeanalizujesz losy Polaków na ziemiach II Rzeczypospolitej w wyniku ich włączenia do ZSRS.
Okupacja niemiecka w Polsce
Od samego początku wojny hitlerowcy rozpoczęli planową eksterminację polskiej elity intelektualnej. Zlikwidowano szkolnictwo średnie i wyższe. We wrześniu 1939 r. na terenie ziem polskich włączonych do III Rzeszy ruszyła akcja „Inteligencja”, w ramach której Niemcy rozstrzelali ok. 50 tys. nauczycieli, księży, przedstawicieli wolnych zawodów, działaczy społecznych i politycznych oraz emerytowanych wojskowych, kolejnych 50 tys. osób wywieziono do obozów koncentracyjnych. Częścią akcji „Inteligencja” była akcja AB (Nadzwyczajna Akcja Pacyfikacyjna, którą Niemcy przeprowadzili na terytorium Generalnego Gubernatorstwa między majem a lipcem 1940 r. Zamordowano wtedy ok. 6500 Polaków – w tym ok. 3500 przedstawicieli kadry przywódczej – elit politycznych i intelektualnych, oraz ok. 3000 przestępców. Do masowych egzekucji dochodziło wtedy m.in. w podwarszawskich Palmirach. Oficjalnie celem akcji było uniemożliwienie rozwoju polskiemu ruchowi oporu, rzeczywiście zaś likwidacja elit.
Na ziemiach wcielonych do Rzeszy Niemcy zakazali posługiwania się językiem polskim, polskie nazwy miejscowe zastąpiono niemieckimi. Majątek Polaków przekazano osadnikom niemieckim. W Generalnym Gubernatorstwie zachowano niektóre polskie instytucje, np. Polski Czerwony Krzyż (PCK) , niższą administrację i Polską Policję Generalnego Gubernatorstwa (nazywaną „granatową” policją). Ta ostatnia podlegała niemieckiej policji porządkowej, uczestniczyła m.in. w deportacjach i izolowaniu Żydów w gettach. Służba w „granatowej policji” była przymusowa. W październiku 1939 roku Friedrich Wilhelm Krüger, dowódca SS i policji w Generalnym Gubernatorstwie, wydał rozporządzenie wzywające urzędników i funkcjonariuszy polskiej policji do stawienia się w urzędach niemieckiej policji lub starostwie, tym którzy tego nie zrobili groziły surowe kary, z karą śmierci włącznie. Karane były również samowolne opuszczenie służby oraz utrata broni czy munduru, za co polski policjant mógł trafić do obozu koncentracyjnego. Mimo tego część z funkcjonariuszy działała w konspiracji, m.in. w kontrwywiadzie Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej.
Stałym elementem polityki Niemiec wobec Polaków był terror, który miał zniechęcić do jakiegokolwiek oporu wobec okupanta. Na ulicach miast przeprowadzano łapanki przypadkowych ludzi i aresztowania osób podejrzanych o udział w konspiracji. Wywożono ich do obozów koncentracyjnych lub na przymusowe roboty do Rzeszy. Przymusowi robotnicy z Polski zmuszeni byli nosić na ubraniu literę „P”. Żydów polskich początkowo poddano różnego rodzaju represjom: poniżaniu, biciu, przymusowej, często bezsensownej, pracy. Następnie dokonano ich stygmatyzacji poprzez nakaz noszenia opasek z gwiazdą Dawida. Kolejnym etapem prześladowań były konfiskaty majątków. Zamknięto synagogi, domy modlitwy, rytualne łaźnie (mykwy), żydowskie szkoły (chedery, jesziwy i sztible). Zakazano dokonywania uboju rytualnego, nakazano pracę w soboty (szabat – dzień święty w judaizmie). Następnie uwięziono ich w gettach, w których umierali z głodu i rozprzestrzeniających się chorób. W końcu niemal wszystkich wywieziono do obozów zagłady, gdzie większość z nich zginęła w komorach gazowych.
Sieć obozów koncentracyjnych, którą hitlerowcy zbudowali na ziemiach polskich, podlegała Głównemu Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy, kierowanemu przez Reinharda Heydricha. Najważniejszym celem działania obozów było zyskanie darmowej siły roboczej oraz zastraszenie społeczeństwa. Nieludzkie warunki, wyniszczająca praca fizyczna, głód, zimno, brak lekarstw i okrucieństwo nadzorców sprawiały, że więźniowie często ginęli w ciągu kilku tygodni. Obozy zagłady natomiast służyły eksterminacji, przede wszystkim Żydów.
Aresztowani trafiali do więzień. W przeciwieństwie do okupanta sowieckiego, który skalę swoich zbrodni starał się zachować w tajemnicy, naziści listy z danymi ofiar zamieszczali w miejscach publicznych, wierząc, że w ten sposób spotęgują w Polakach strach. Szczególnie złą sławą okryły się takie areszty jak Pawiak w Warszawie, Montelupich w Krakowie i Fort VII w Poznaniu. Wielu Polaków straciło życie w katowniach gestapo. Ci, którzy przeżyli przesłuchania, byli następnie kierowani do obozów pracy i obozów koncentracyjnych, gdzie w ciężkich warunkach musieli wykonywać nadludzką pracę. We wszystkich obozach utworzonych na ziemiach okupowanych więziono ok. 18 mln ludzi, z czego 11 mln poniosło śmierć.
Na terenach okupowanych Niemcy konfiskowali własność Rzeczypospolitej, a także mienie prywatnych właścicieli. Prowadzili rabunkową gospodarkę, zarówno jeśli chodzi o przemysł, jak i rolnictwo. Mimo coraz większych kontyngentów, czyli obowiązkowych bezpłatnych dostaw żywności w ściśle określonych ilościach, kwitł czarny rynek, bez którego mieszkańcy miast głodowaliby.
Segregacja polskiego społeczeństwa
We wrześniu 1940 r. okupanci wprowadzili tzw. volkslistę, czyli niemiecką listę narodowościową (niem. Deutsche Volksliste). Na polskich terenach wcielonych do III Rzeszy zrobiono to w marcu następnego roku. Na listę wpisywano obywateli państw okupowanych na podstawie kryteriów narodowościowych i rasowych.
Dzieliła ona ludzi na cztery kategorie:
osoby narodowości niemieckiej, działające na rzecz III Rzeszy w okresie międzywojennym,
osoby przyznające się do narodowości niemieckiej, mówiące na co dzień po niemiecku, kultywujące kulturę niemiecką, nieaktywne politycznie,
osoby uważane przez Niemców za częściowo spolonizowane (przede wszystkim Ślązacy i Kaszubi),
osoby narodowości polskiej uznawane przez Niemców za wartościowe rasowo, działające na rzecz III Rzeszy (m.in. kolaboranci).
Szczególnym naciskom poddawani byli mieszkańcy Śląska oraz Pomorza. Każdy mieszkaniec Górnego Śląska miał obowiązek wypełnić ankietę, w której pytano m.in. o pochodzenie, status społeczny, czy służbę wojskową. Następnie na jej podstawie urzędnicy kwalifikowali ich do jednej z czterech kategorii niemieckiej listy narodowościowej. Za odmowę wypełnienia ankiety groziły kary – areszt, a jeśli to nie dawało skutku obóz koncentracyjny. Podobnie sytuacja wyglądała na Pomorzu, dlatego rząd polski na uchodźstwie nieraz przekonywał mieszkańców tych rejonów, żeby się na nią wpisywali w celu uniknięcia zagłady biologicznej.
W Wielkopolsce natomiast wypełnienie ankiety było dobrowolne. Podobnie na terenie Generalnego Gubernatorstwa, gdzie jedynie nieliczne osoby podpisały volkslistę i z reguły były potępiane przez społeczeństwo. Osoby wpisane na listę nazywano folksdojczami.
Zapoznaj się z audiobookiem i wykonaj kolejne polecenia.
Wytyczne Heinricha Himmlera w sprawie traktowania ludności okupowanej Polski, maj 1940 r. (fragmenty)
Podstawowym zagadnieniem [...] jest zagadnienie szkolnictwa, a tym samym zagadnienie kwalifikowania i przesiania młodzieży. Dla nieniemieckiej ludności Wschodu nie mogą istnieć wyższe szkoły niż czteroklasowa szkoła ludowa. Taka szkoła ludowa ma zapewnić wyłącznie: umiejętność liczenia najwyżej do 500, napisania nazwiska, przyswojenie nauki, że nakazem Bożym jest posłuszeństwo wobec Niemców, uczciwość, pilność i grzeczność. Czytania nie uważam za konieczne. Oprócz tej szkoły nie mogą istnieć na Wschodzie w ogóle żadne szkoły.
Rodzice, którzy zechcą dać swoim dzieciom lepsze wykształcenie zarówno w szkole ludowej, jak i później w szkole wyższej, muszą złożyć odpowiedni wniosek do wyższych dowódców SS i policji. Na podstawie wniosku przede wszystkim rozstrzygnie się kwestię, czy dziecko pod względem rasowym jest bez zarzutu i czy odpowiada naszym warunkom. Jeśli uznamy takie dziecko za naszą krew, wówczas oznajmi się rodzicom, że pójdzie ono do szkoły w Niemczech i na stałe w Niemczech zostanie. [...] Przed rodzicami takiego dziecka dobrej krwi będzie postawiona możliwość wyboru: albo dziecko oddać - wtedy przypuszczalnie nie będą więcej płodzić dzieci i wygaśnie niebezpieczeństwo, iż przez takich ludzi dobrej krwi ten wschodni naród podludzi otrzyma niebezpieczną dla nas, ponieważ równą nam pochodzeniem, warstwę przywódców, albo też rodzice zobowiążą się wyjechać do Niemiec i tam być lojalnymi obywatelami państwa. [...]
Niezależnie od badania podań, które rodzice składają o lepsze wykształcenie, następuje corocznie przesiewanie wszystkich 6-10-letnich dzieci Generalnej Guberni i dzielenie ich na rasowo wartościowe i niewartościowe. Uznane za wartościowe będą traktowane w ten sam sposób jak dzieci, które zostały dopuszczone na podstawie uwzględnionego podania ich rodziców. [...]
Wychowanie powinno się odbywać w przedszkolu, po którego 4 klasach można rozstrzygnąć, czy pozwoli się dziecku uczęszczać dalej do niemieckiej szkoły ludowej, czy też skieruje się je do narodowopolitycznego zakładu wychowawczego. Po konsekwentnym przeprowadzeniu tych zarządzeń ludność Generalnej Guberni w ciągu najbliższych 10 lat będzie z konieczności składała się z pozostałej małowartościowej ludności, z wysiedlonej ludności prowincji wschodnich i innych części Rzeszy Niemieckiej, ludności należącej do tego samego rasowego i ludzkiego rodzaju (co np. Serbowie i Łużyczanie). Ta ludność będzie do dyspozycji jako pozbawiony przywództwa lud roboczy i będzie corocznie dostarczać Niemcom robotników sezonowych i robotników do specjalnych przedsięwzięć (drogi, kamieniołomy, budowle), przy tym będzie miała więcej do jedzenia i będzie mogła żyć lepiej niż pod polskim panowaniem, a przy braku kultury, pod surowym, konsekwentnym i sprawiedliwym kierownictwem niemieckiego narodu będzie powołana do współpracy przy jego wiecznych dziełach kultury i budowlach [...].
Opisz, jaką drogę edukacji Himmler przewidywał dla Polaków.
Wymień grupy, którym przysługiwało lepsze wykształcenie. Wyjaśnij, z czego wynikały te wyjątki i na jakich warunkach miała odbywać się ich edukacja.
Polityka sowiecka wobec ziem polskich
Władze sowieckie po objęciu dawnych województw białostockiego, nowogródzkiego, poleskiego, wileńskiego bez Wilna i północno‑wschodnich fragmentów warszawskiego włączyły je w skład Zachodniej Białorusi ze stolicą w Białymstoku. Województwa tarnopolskie, stanisławowskie, wołyńskie oraz wschodnia część lwowskiego ze stolicą w Lwowie, weszły w skład Zachodniej Ukrainy.
Sowieci szybko przystąpili do działań, które miały stworzyć wrażenie zgodnej z prawem aneksji tych terenów. 22 października 1939 r. odbyły się całkowicie zmanipulowane wybory do zgromadzeń ludowych Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy. Na ich podstawie wprowadzono na okupowanych terenach ustawodawstwo sowieckie, a następnie uchwalono deklaracje woli przyłączenia ziem do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej oraz Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej. Rada Najwyższa ZSRS wyraziła no to zgodę w pierwszych dniach listopada 1939 roku. Wcielenie wschodnich terenów II Rzeczpospolitej do Związku Sowieckiego radykalnie zmieniło położenie prawne mieszkającej tam ludności. Odwróceniu uległ status poszczególnych grup narodowych. Polacy zostali zdegradowali do rangi mniejszości narodowej, a Białorusini i Ukraińcy zyskali na znaczeniu. Wszystkim mieszkańcom w ramach tzw. paszportyzacji narzucono obywatelstwo sowieckie. Odtąd podlegali oni związanym z tym sowieckim obowiązkom obywatelskim, m.in. służbie wojskowej w Armii Czerwonej. W ekspansji doktryny komunizmu, która z założenia była antyreligijna, przeszkadzał Kościół katolicki, dlatego władze sowieckie przystąpiły do systematycznej eliminacji z życia okupowanych społeczeństw wszystkiego, co było związane z wiarą. Duchowieństwo zostało poddane represjom. Kapłanów i zakonnice bito, torturowano, wywożono w głąb ZSRS i do łagrów, mordowano. Niszczono i bezczeszczono miejsca i przedmioty kultu – kościoły, kaplice, obrazy, krucyfiksy.
Krokodyl na Zachodniej Ukrainiez plakatem propagandowym przed wyborami do Zgromadzenia Ludowego tzw. Zachodniej Ukrainy.
Władze sowieckie natychmiast przystąpiły do reform, których celem była sowietyzacja gospodarki. Już 1 października zostały znacjonalizowane przedsiębiorstwa przemysłowe. W następnej kolejności nacjonalizacja objęła handel i usługi. Na wsi wywłaszczeni zostali właściciele wielkich majątków ziemskich oraz osadnicy wojskowi. Z części nierozparcelowanych wielkich majątków ziemskich tworzono sowchozy. Pozostałe majątki dzielono na 5–12‑hektarowe działki i przydzielano osobom bezrolnym i małorolnym. Kolektywizację rolnictwa odłożono do momentu umocnienia się władzy sowieckiej.
Polityka eksterminacyjna ZSRS
W świetle doktryny komunistycznej wrogiem klasowym byli wszyscy przedstawiciele klas posiadających oraz reprezentanci tych zawodów, które uznawano za służące umacnianiu burżuazyjnego państwa polskiego. Dość płynnie zdefiniowany wróg klasowy miał podlegać likwidacji. Rozpoczęły się masowe aresztowania i deportacje oraz mordy. Według zweryfikowanych danych liczba aresztowanych w latach 1939–1941 wyniosła ok. 108 tys. osób, z czego prawie dwie trzecie pochodziły z Zachodniej Ukrainy. Ofiarami walki z wrogami klasowymi padali przedstawiciele ziemiaństwa i burżuazji, urzędnicy państwowi, funkcjonariusze policji i innych służb mundurowych oraz działacze polityczni i społeczni. Wśród zatrzymanych i pozbawionych wolności byli m.in. premierzy II Rzeczypospolitej – Leon Kozłowski, Aleksander Prystor i Leopold Skulski – oraz trzech ministrów. Około 10 tys. uwięzionych zmarło lub zostało zamordowanych.
Tragiczny los czekał polskich oficerów i podoficerów, którzy we wrześniu 1939 r. dostali się do niewoli sowieckiej. Około 15 tys. osób rozmieszczono w specjalnych obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie. Wśród nich, oprócz żołnierzy zawodowych, byli oficerowie rezerwy, którzy przed wojną wykonywali zawody cywilne. Decyzja o ich rozstrzelaniu zapadła 5 marca 1940 r. w Biurze Politycznym WKP(b). Na jej mocy na przełomie kwietnia i maja 1940 r. w Katyniu zamordowano 4421 jeńców z obozu w Kozielsku, w Charkowie 3820 osób z obozów w Starobielsku i w Twerze oraz 6311 osób z obozu w Ostaszkowie. Spośród więźniów przetrzymywanych w obozach specjalnych ocalało ok. 400 osób.
Zwróć uwagę na sposób przedstawienia egzekucji polskich oficerów.
Masowe deportacje polskiej ludności
Największą grupę ludności polskiej dotknęły deportacje. Decyzje w tej sprawie zapadły w grudniu 1939 r. – rozporządzenie o rozpoczęciu deportacji podpisał komisarz spraw wewnętrznych Ławrientij Beria. Wcześniej jednak wywieziono ze Lwowa ponad półtora tysiąca inżynierów i wysoko wykwalifikowanych robotników do zagłębia węglowego w Donbasie.
Pierwsza masowa deportacja została przeprowadzona w dniach 9–10 lutego 1940 r. i objęła ok. 140 tys. osób, z czego 80 proc. stanowili Polacy. Byli to głównie osadnicy polscy i pracownicy służby leśnej. Wywożono ich przede wszystkim nad Morze Białe, na Ural i Syberię. Podczas drugiej deportacji, która odbyła się 9–14 kwietnia, ponad 61 tys. osób przesiedlono do Kazachstanu, gdzie zatrudniono ich w tamtejszych kołchozach i sowchozach. Byli to głównie członkowie rodzin oficerów i podoficerów przebywających w obozach jenieckich oraz osób aresztowanych, „obciążonych” przedwojenną działalnością w partiach politycznych bądź pracą w urzędach państwowych lub instytucjach rządowych.
Trzecia deportacja objęła 75–80 tys. osób – w większości uchodźców z obszarów okupacji niemieckiej, których rozmieszczono w różnych częściach ZSRS. Przeprowadzono ją 28 i 29 czerwca 1940 roku. Czwarta fala deportacji odbyła się w trzech turach w maju i czerwcu 1941 roku. Wywieziono wtedy 35–57 tys. Polaków oraz drugie tyle osób innych narodowości. Objęto nią osoby, które podejrzewano o możliwość działalności przeciw Związkowi Sowieckiemu, przedstawicieli grup społecznych uznawanych za wrogie oraz ich rodziny.
Szacuje się, że ogółem wszystkie cztery deportacje objęły co najmniej 320 tys. obywateli II Rzeczypospolitej. Ich los był tragiczny. Wysiedleni mogli zabrać niewielki bagaż, na którego spakowanie mieli zaledwie 15–30 minut. Cały majątek nieruchomy i pozostały ruchomy był przejmowany przez państwo, po części rabowany przez funkcjonariuszy NKWD. Podczas podróży, która w nieludzkich warunkach trwała nawet kilka tygodni, umierało ok. 10 proc. deportowanych. Warunki życia w miejscu przeznaczenia nie były wcale lepsze. Głód, choroby i praca ponad siły w częstokroć wrogim otoczeniu zbierały śmiertelne żniwo. Według zaniżonych danych sowieckich rocznie umierało ok. 6–7 proc. deportowanych, w rzeczywistości odsetek umierających mógł sięgać aż 30 proc.
Do kolejnej fali zbrodni doszło z chwilą wybuchu wojny niemiecko‑sowieckiej. W czasie chaotycznej ewakuacji więzień sowieckich masowo ginęli przetrzymywani w nich Polacy – pod niemieckimi bombami, z głodu lub w masowych egzekucjach, których dokonywało NKWD, gdy dalsza ewakuacja była już niemożliwa. Szacuje się, że podczas tych dramatycznych wydarzeń śmierć poniosło ok. 80 tys. Polaków.
Losy Wileńszczyzny
Odmiennymi torami potoczyły się losy Wileńszczyzny. Na mocy porozumienia sowiecko‑litewskiego z 10 października 1939 r. Wilno i obwód wileński zostały przekazane Litwie. Dla niewielkiej Litwy oznaczał to powiększenie terytorium o 13 proc. i wzrost liczby ludności aż o 20 proc. Władze litewskie bezzwłocznie przystąpiły do ich lituanizacji.
Mimo wrogich wobec Polaków działań władz litewskich położenie Polaków na Wileńszczyźnie nie było tak tragiczne jak na terenach anektowanych przez ZSRS. Sytuacja ta jednak uległa zmianie po utworzeniu Litewskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej w lipcu 1940 roku. Dla Polaków oznaczało to najpierw pogorszenie statusu materialnego, a następnie również bytu narodowego.
Zapoznaj się z audiobookiem i odpowiedz na pytania.
Aneksja Kresów Wschodnich przez ZSRS miała przynieść jej mieszkańcom radykalną zmianę warunków życia. Zmiany te tak przedstawiał autor artykułu „Przyjaźń narodów”, który ukazał się 26 XI 1939 r. na łamach „Czerwonego Sztandaru” we Lwowie.
„Dziś, gdy ramię przy ramieniu wszystkie narody wchodzące w skład wyzwolonej Zachodniej Ukrainy pracują z twórczym zapałem nad budową podwalin pod nowe, socjalistyczne życie, stosunki, jakie panowały w dawnej Polsce, wydają się nam krwawym koszmarem i samo wspomnienie o nich budzi w nas dreszcz zgrozy. (…) Dziś, dzięki mądrej i przewidującej polityce rządu radzieckiego, partii komunistycznej i towarzysza Stalina, przez kraj nasz przechodzi potężny powiew wolności. (…) Wspaniały twór ustroju radzieckiego, najszczytniejsza deklaracja praw człowieka pracującego, Stalinowska Konstytucja, połączyła wyzwolone narody w jedną przyjacielską rodzinę. Natchniona nauka Lenina‑Stalina o pełnym równouprawnieniu narodów, potwierdzona przykładem naszej wielkiej ojczyzny, stała się u nas rzeczywistością (…)".
A tak nowa rzeczywistość wyglądała w świetle relacji Grzegorza K. o pierwszej masowej deportacji w głąb ZSRR:
„Dnia 10 lutego przyszło pięciu rosyjskich żołnierzy zrobili rewizję i kazali nam zbirać się w drogę. Gdy nie chciliśmy jechać mówili, że dadzą nam w Rosji krowę i że tam nam będzie dobrze. Jechaliśmy towarowym wagonem. W wagonie było przeszło pięćdziesiąt osób. Było zimno. Jechaliśmy dwa miesiące, bo pociąk się psuł. Zajechaliśmy aż do Archangielska. W barakach było zimno bo nie dawali drzewa i nie dawali chleba. (…) Mówjono że do Polski nie wrusimy. Stałem w kolejce za chlebem. Marzłem trzy godziny ale wkręciłem się i swoją porcję dostałem a ostatni w kolejce wracali bez chleba. Polaków umarło blisko 200 osób. Umierali z głodu i z ciężkiej pracy. Pędzili do lasów a chleba nie raz nie dawali przez cztery dni. Umarło też dużo dzieci więcej niż pięćdziesiąt. Ojciec zarabiał tygodniowo 20 rubli a pud mąki kosztował 100 rubli. Umarli nam dziadek i babcia. Smutno mnie było, gdy sidziałem głodny".
Zapoznaj się z audiobookiem, a następnie porównaj relacje na temat sytuacji mieszkańców Kresów Wschodnich po ich aneksji przez ZSRS. Zastanów się jaki charakter mają przytoczone wypowiedzi.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z mapą, a następnie odpowiedz na pytania.
Zapoznaj się z fotografią i wykonaj polecenie.
Praca czyni wolnym
Dekret Rady Najwyższej ZSRR z 29 listopada 1939 r.
Zgodnie z ustawą o obywatelstwie ZSRR z 19 sierpnia 1938 stanowi się, że odtąd obywatelami sowieckimi są:
a) byli obywatele polscy, którzy znajdowali się na terytorium zachodnich obłasti Ukrainy i Białorusi w chwili, gdy stały się one częścią ZSRR (l i 2 listopada 1939);
b) osoby, które przybyły do ZSRR na podstawie umowy z 16 listopada 1939 pomiędzy rządem ZSRR i rządem niemieckim, jak również ci, którzy przybyli na skutek przekazania przez ZSRR Litwie miasta Wilna i wileńskiej obłasti zgodnie z umową z 10 października 1939.
Byli obywatele polscy zamieszkali w zachodnich obłastiach Ukrainy i Białorusi, którzy nie byli obecni na terytorium tych obłasti w dniach l i 2 listopada 1939 i nie posiadają obywatelstwa sowieckiego, mogą nabywać obywatelstwo ZSRR w trybie przewidzianym przez art. 3‑ci ustawy o obywatelstwie ZSRR.
Cytat za: Prawdziwa historia Polaków. Ilustrowane wypisy źródłowe 1939-1945, cz. 1, 1939–1942–1944, oprac. D. Baliszewski, A.K. Kunert, Warszawa 1999, s. 176.
INFORMACJA SPECJALNA
o realizacji państwowych dostaw zboża w obwodzie białostockim według stanu na dzień 30 sierpnia 1940 r.
Plan dostaw państwowych w obwodzie wykonany został w 52% - z zaplanowanych 55.519 ton dostarczono około 28.880.
[…]
Zanotowano fakty aktywnych wystąpień antyradzieckich ze strony wrogich elementów, których celem jest rozbicie planów dostaw państwowych […].
Były instruktor kontrrewolucyjnej organizacji „Strzelcy” Klimolewski ze wsi Doniły, w obecności naszego informatora, powiedział:
„…widocznie Niemcy zaproponowali Sowietom pozostawienie [im] Polski. Sowieci teraz gromadzą wojska przy granicy i jeśli rozpocznie się wojna Sowieci z Niemcami nie wygrają. Na czas wojny robią zapasy zboża i wywożą w głąb Rosji i dlatego domagają się, by szybciej przeprowadzać zbiory i realizować dostawy państwowe. Polacy nie powinni oddawać zboża, już lepiej niech na pniu przepadnie”.
Z doniesienia naszego informatora wynika, że w połowie sierpnia, na ogólnym zebraniu chłopów ze wsi Pogorzałki, kułacy: Józef Bobliński i Wincenty Pogorzelski powiedzieli:
„…władzy radzieckiej nie uznajemy i obowiązków spełniać nie będziemy”.
[…]
Kułak z tej samej wsi Andrzej Jewłaszczewicz powiedział:
„…jak przyszła Armia Czerwona to mówili nam, że żadnych podatków płacić nie będziemy, a okazuje się, że podatki są większe niż za czasów władzy polskiej. To ja już nie wiem z czego mnie wyzwolili; pod rządami Polaków jakoś żyliśmy, a teraz w żaden sposób się nie da”.
Cytat za: Historia XIX i XX wieku. Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku. Lata 1939–1945, t. 4, cz. 1, wybór tekstów źródłowych, J.R. Szaflik, R. Turkowski, Pułtusk 2000, s. 210–211.
1939 Wrzesień 28. Moskwa. Fragmenty tajnego protokołu z zawartego porozumienia pomiędzy rządami Rzeszy Niemieckiej i ZSRRPodpisani pełnomocnicy stwierdzają zgodę rządu Rzeszy Niemieckiej i rządu ZSRR na następujące:
Tajny Protokół Dodatkowy podpisany 23 sierpnia 1939 ulega zmianie w punkcie 1‑ym w ten sposób, że terytorium Państwa Litewskiego wchodzi do strefy wpływów ZSRR, wówczas gdy, z drugiej strony, województwo lubelskie oraz część województwa warszawskiego wchodzą do strefy wpływów Niemiec […]. Gdy tylko rząd ZSRR przedsięweźmie specjalne zarządzana na terytorium litewskim dla ochrony swoich interesów, obecna niemiecko‑litewska granica, w celu bardziej naturalnego i prostszego rozgraniczenia, ulegnie zmianie w taki sposób, że terytorium litewskie położone na południowy zachód od linii oznaczonej na załączonej mapie przypadnie Niemcom.
Źródło: 1939 Wrzesień 28. Moskwa. Fragmenty tajnego protokołu z zawartego porozumienia pomiędzy rządami Rzeszy Niemieckiej i ZSRR. Cytat za: Historia XIX i XX wieku. Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku. Lata 1939–1945, t. 4, cz. 1, wybór tekstów źródłowych, J.R. Szaflik, R. Turkowski, Pułtusk 2000, s. 65.
1939 Październik 31. Moskwa. Fragmenty exposé W. Mołotowa na V nadzwyczajnej sesji Rady Najwyższej ZSRR z 31 X 1939 r.Przejdźmy do naszych stosunków z krajami bałtyckimi. […] Jesteśmy za uczciwym i punktualnym wprowadzeniem w życie zawartych traktatów na warunkach całkowitej wzajemności i oświadczamy, że gadki o sowietyzacji krajów bałtyckich są korzystne tylko dla naszych wspólnych wrogów i wszelkich antysowieckich prowokatorów. […]
Zasady polityki sowieckiej w stosunku do małych krajów ze szczególną siłą zostały zademonstrowane na przykładzie umowy o przekazaniu Republice Litewskiej miasta Wilna i wileńskiej obłasti. Państwo litewskie z jego dwu i pół milionowym zaludnieniem znacznie rozszerza przy tym swoje terytorium, zwiększa o 550.000 swą ludność i otrzymuje miasto Wilno, liczba mieszkańców którego prawie dwukrotnie przewyższa ludność obecnej litewskiej stolicy. Związek Sowiecki poszedł na przekazanie miasta Wilna Republice Litewskiej nie dlatego, że dominuje w nim ludność litewska. Nie, w Wilnie większość stanowi ludność nie‑litewska. Lecz Związek Sowiecki liczył się z tym, że miasto Wilno, które było przez Polskę oderwane od Litwy przy pomocy gwałtu, powinno należeć do Litwy, jako miasto, z którym z jednej strony jest związana historyczna przeszłość litewskiego państwa, z drugiej zaś narodowe nadzieje (czajanja) narodu litewskiego. Zagraniczna prasa wspominała, że w historii świata nie było jeszcze takiego wypadku, aby wielkie państwo z własnej woli oddawało małemu państwu tak wielkie miasto. Tym bardziej jaskrawo demonstruje ten akt państwa sowieckiego jego dobrą wolę.
Źródło: 1939 Październik 31. Moskwa. Fragmenty exposé W. Mołotowa na V nadzwyczajnej sesji Rady Najwyższej ZSRR z 31 X 1939 r. Cytat za: Historia XIX i XX wieku. Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku. Lata 1939–1945, t. 4, cz. 1, wybór tekstów źródłowych, J.R. Szaflik, R. Turkowski, Pułtusk 2000, s. 86–90.
Źródło A
Sprawozdanie Obwodowej Trójki Operacyjnej z akcji wysiedleńczej w woj. Białostockim, 11 lutego 1940 r.Operacja przebiegała w wyjątkowo trudnych warunkach. Był silny mróz i zamiecie śnieżne, które w znacznym stopniu skomplikowały przeprowadzenie samej operacji. Zdarzały się przypadki odmrożeń nóg i rąk u przeprowadzających operację. Pomimo tego przedsięwzięcie w całym obwodzie zostało rozpoczęte o godzinie 1 i przebiegało dość prężnie bez zakłóceń, żadnych incydentów ani nieporozumień nie zanotowano. […]
Wysiedlanie osadników i pracowników ochrony lasów przebiegało przeważnie w warunkach zrozumienia ze strony ludności. Szczególnie dobrze decyzja rządu przyjęta została przez trójki gospodarcze, utworzone po linii Rejonowych Komitetów i Rejonowych Komitetów Wykonawczych, a składające się przede wszystkim z lokalnego aktywu wiejskiego. I tak, na odcinku świsłockim, ogłoszenie decyzji rządu o wysiedleniu osadników i pracowników służb ochrony lasów zostało przyjęte przez zebranych radośnie – okrzykami „Niech żyje władza radziecka! Niech żyje tow. Stalin!”.
Na stacji Żednia mieszkańcy przekazywali swoje poparcie dla akcji wysiedlania osadników i leśników okrzykami: „Nareszcie doczekaliśmy się uwolnienia od tych darmozjadów”.
Chłopi, których furmanki wykorzystano do transportu, sami bardzo aktywnie uczestniczyli w akcji. Do przewożenia grup operacyjnych na miejsca akcji oraz wysiedlanych do miejsc załadunku, zaangażowano 4.500 furmanek.
Źródło: Sprawozdanie Obwodowej Trójki Operacyjnej z akcji wysiedleńczej w woj. Białostockim, 11 lutego 1940 r. Cytat za: Historia XIX i XX wieku. Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku. Lata 1939–1945, t. 4, cz. 1, wybór tekstów źródłowych, J.R. Szaflik, R. Turkowski, Pułtusk 2000, s. 165–168.
Źródło B
Raport gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza do gen. Kazimierza Sosnkowskiego, o sytuacji na terenie okupacji radzieckiej, z 17 III 1940 r.Od 9 lutego począwszy nastąpiło masowe wywożenie w głąb Rosji elementu pracującego dawniej nie tylko politycznie, ale i społecznie, i gospodarczo. Inteligencję wywieziono już poprzednio. […]
Wrażenie tego wysiedlenia bardzo duże, ale niekorzystne dla Sowietów, gdyż każdemu posiadaczowi ponad 5 ha ziemi grozi podobny los.
Nastrój ludności da się streścić w krótkim wyrażeniu chłopa z Dziśnieńszczyzny: tego co Polaki nie potrafili z nami zrobić przez 20 lat, bolszewicy zrobili w ciągu kilku miesięcy — my teraz Polaki wszyscy. Poza niezwykle minimalną ilością sympatyków komunizmu, przeważnie materialnie zainteresowanych, tak ludność polska, jak i białoruska oczekują z utęsknieniem wskrzeszenia Polski; dawny element komunistyczny rozczarował się i wyrzekł komunizmu, dlatego wielu dawnych działaczy komunistycznych, organizatorów wiejskich komitetów i milicji siedzi dziś w kryminałach sowieckich; […].
Źródło: Raport gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza do gen. Kazimierza Sosnkowskiego, o sytuacji na terenie okupacji radzieckiej, z 17 III 1940 r. Cytat za: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2001, s. 254–255.
Przeanalizuj źródła i na ich podstawie oraz własnej wiedzy wyjaśnij, do jakich celów i w jaki sposób Niemcy wykorzystali odkrycie grobów polskich jeńców wojennych wymordowanych przez NKWD.
Źródło A
1943, kwiecień, 14, Berlin.
Zapis w diariuszu ministra propagandy Rzeszy Niemieckiej Josepha Goebbelsa o zbrodni katyńskiej (fragmenty), Berlin, 14 kwietnia 1943 r.
Znalezienie 12 tysięcy oficerów polskich wymordowanych przez GPU zostanie włączone do antybolszewickiej propagandy w wielkim stylu.
Skierowałem tam dziennikarzy […].
Teraz udzielił również Führer zezwolenia na danie prasie niemieckiej dramatycznego meldunku.
Udzieliłem wskazówek, aby materiał propagandowy wyzyskany był w największym rozmiarze.
Będziemy mogli żyć z tego kilka tygodni.
Cytat za: Prawdziwa historia Polaków. Ilustrowane wypisy źródłowe 1939–1945, cz. 2, 1943–1944, oprac. D. Baliszewski, A.K. Kunert, Warszawa 1999, s. 1006.
Źródło B
Przeanalizuj źródła A–C i na ich podstawie przedstaw warunki bytowe ludności polskiej deportowanej do Kazachstanu. Powołaj się na wszystkie trzy źródła.
Źródło A
Północno-Kazachstański Komitet Obwodowy KPK(b) wydał 3 kwietnia 1940 r. pismo z dyrektywą o statusie przesiedleńców z zachodnich obwodów ZSRSRozporządzeniem rządu ZSRR w kwietniu i maju do Obwodu Północno‑Kazachstańskiego, w trybie specjalnego przesiedlenia z zachodnich Obwodów Ukraińskiej i Białoruskiej SSR, zostanie skierowanych 28 000 osób – rodziny podlegających represjom byłych oficerów Armii Polskiej, policjantów, właścicieli ziemskich i kapitalistów, działaczy burżuazyjno‑nacjonalistycznych partii […] itd.
Przesiedleńcy nie otrzymają pomocy państwa [przy] zatrudnieniu i zostaną rozlokowani za własne środki w istniejących zamieszkanych miejscowościach, sowchozach i rzemieślniczych artelach. [artel – niewielka spółdzielnia rzemieślnicza] […] Przesiedleńcom przysługuje prawo do podjęcia pracy (przede wszystkim fizycznej) […]. Powinniście wziąć pod uwagę, że przeważająca większość przesiedleńców jest nastawiona skrajnie wrogo do władzy radzieckiej i budownictwa socjalizmu, że będzie próbować swoją wrogość wyrażać w najbardziej niespodziewany sposób, dlatego należy od razu, po ich przyjeździe, podjąć zdecydowane kroki, aby sparaliżować ich możliwy wpływ na najbardziej zacofane warstwy ludności i zmobilizować do tego partyjno‑komsomolskie organizacje oraz agitatorów.
Źródło: Północno-Kazachstański Komitet Obwodowy KPK(b) wydał 3 kwietnia 1940 r. pismo z dyrektywą o statusie przesiedleńców z zachodnich obwodów ZSRS. Cytat za: S. Roszak, J. Kłaczkow, Poznać przeszłość. Wiek XX. Podręcznik do historii dla szkół ponadgimnazjalnych, Warszawa 2012, s. 184.
Źródło B
Relacja Oli Watowej z deportacji ludności polskiej na WschódPo trzech tygodniach tego koszmaru wysadzono nas na jakiejś stacyjce w stepie – Jangiz‑Tobe. Z ziemianek, które pierwszy raz widziałam, wylegli brodaci mężczyźni w turbanach na głowach i kobiety w nędznych łachmanach. […]
Następnego dnia umieściliśmy się na podwodach zaprzęgniętych w woły. Zaczęła się podróż przez bezmierne stepy. Dopiero po trzech dniach dotarliśmy do miejsca naszego przeznaczenia. Barak, w którym mieliśmy zamieszkać, stał w stepie, a wokoło było rozrzuconych kilkanaście lepianek zamieszkanych przez Kazachów. Tutaj mieliśmy od tej pory żyć i pracować, według słów kierownika. […]
Nie łudźmy się. W przeciwieństwie do Niemców, którzy zabijali jawnie, Sowieci wywieźli nas w głodnyje stiepy, na śmierć powolną. Iluż Polaków użyźniło tamtą ziemię […].
Budzono nas, kiedy jeszcze ostatnie gwiazdy jaśniały na niebie, budzono brutalnie zawsze z tym samym kłamliwym powiedzonkiem: kto nie rabotajet, tot nie kuszajet. Bo istotnie zagładzano nas tam systematycznie.Źródło: Relacja Oli Watowej z deportacji ludności polskiej na Wschód. Cytat za: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2001, s. 255–257.
Źródło C
Słownik
(z łac. deportatio od deportare – przenosić) zesłanie skazanego na karę pozbawienia wolności na przymusowy pobyt do odległej, trudno dostępnej miejscowości lub kolonii
(z łac. collectivus – zbiorowy) nadanie formy kolektywnej, przekształcenie drobnych indywidualnych gospodarstw rolnych w wielkie spółdzielcze przedsiębiorstwa rolne
(z łac. natio – naród) likwidacja prywatnej własności środków produkcji i przejęcie ich przez państwo
(z franc. parcelle – cząstka, działka gruntu, z łac. particula – cząstka, zdrobn. od pars – część) podział gruntów większych gospodarstw rolnych na mniejsze części
(łac., strach, groza) stosowanie przemocy i gwałtu, rządy charakteryzujące się okrucieństwem
(skrót od ros. kollektywnoje choziajstwo – gospodarstwo kolektywne; kollektywnyj – zespołowy, od kolletiw – zespół, z łac. collectivus – zbiorowy) rodzaj przedsiębiorstwa rolniczego powstałego w wyniku połączenia ziemi chłopów, oznaczające wspólną pracę i podział uzyskanych w ten sposób zysków; charakterystyczny dla ZSRS
(skrót od ros. sowietskoje choziajstwo – sowieckie gospodarstwo) charakterystyczne dla ZSRS państwowe gospodarstwo rolne, które miało być wzorcowym i wyspecjalizowanym przedsiębiorstwem produkcyjnym, wysoce zmechanizowanym, w którym obowiązywało centralne planowanie
Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików); jedna z nazw założonej w 1903 r. partii komunistycznej, rządzącej w Rosji Sowieckiej, a potem w ZSRS od 1917 do 1991 r.; najpierw w latach 1903–1918 funkcjonowała jako frakcja bolszewicka Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, następnie (1918–1925) jako Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików), a potem (do 1952 r.) jako Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików)
(łac. annexio – przyłączenie) dołączenie siłą przez jedno państwo całości lub fragmentu terytorium innego
wydzielona część miasta, zwykle zamieszkana przez mniejszość etniczną; pierwsze getta żydowskie powstały w średniowieczu w miastach Europy Zachodniej; zakładane przez hitlerowców miały charakter zamknięty – Żydzi mogli przebywać jedynie w zamkniętej strefie, otoczonej murem (Warszawa, Kraków) lub zasiekami z drutu kolczastego, a niekiedy tylko z wyznaczonymi granicami. Za przekroczenie ich groziła im kara śmierci, podobnie jak Polakom za pomoc udzieloną Żydom; celem tworzenia takich dzielnic były „oczyszczenie” reszty ziem z ludności niearyjskiej i sprawniejsza jej eksterminacja
potoczna nazwa formy zbiorowych aresztowań prowadzonych przez Niemców w polskich miastach; aresztowania te były przypadkowe, na ulicach łapano zwykłych przechodniów, których następnie wywożono do obozów koncentracyjnych, na roboty lub rozstrzeliwano
(niem. Konzentrationslager) obóz zbudowany w celu przymusowej izolacji (koncentracji) przedstawicieli wybranej grupy ludności (np. przeciwników politycznych, mieszkańców terenów okupowanych); osoby przetrzymywane w obozach były zmuszane do niewolniczej pracy, stąd panowała tam ogromna śmiertelność, spowodowana wycieńczeniem, chorobami i niedożywieniem
(obóz śmierci) obóz zbudowany w celu prowadzenia masowej eksterminacji ludności; przywożeni do niego więźniowie byli od razu mordowani przy użyciu specjalnych urządzeń; w obozach zagłady zamieszkiwała tylko niewielka grupa więźniów zajmujących się segregacją ubrań ofiar, spalaniem zwłok i wykonywaniem prac porządkowych (tzw. Sonderkomando).