Polska w latach 1945- 1956
Poznański czerwiec.
W marcu 1956 r. w Moskwie, bezpośrednio po zjeździe Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego (podczas którego Nikita Chruszczow wygłosił referat otwarcie krytykujący Józefa Stalina i jego kult jednostki), zmarł pierwszy sekretarz KC PZPR (Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej) Bolesław Bierut. Wówczas w polskiej partii komunistycznej nasiliła się walka o władzę. Frakcja „natolińczyków” (nazywana tak od miejsca spotkań w pałacyku rządowym w Natolinie), niechętna zmianom, hamująca proces liberalizacji, oskarżana była przez przeciwników o dogmatyzm, nacjonalizm i wykorzystywanie nastrojów antysemickich do zjednywania sobie społeczeństwa. Frakcja „puławian” (przy ul. Puławskiej w Warszawie mieszkało kilku działaczy grupy) chciała sprawić, by hasła propagandy państwowej wychodziły naprzeciw oczekiwaniom ludności. Przeciwnicy zarzucali im rewizjonizm i wypominali zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim. Ostatecznie pod nadzorem Chruszczowa na następcę Bieruta wybrano Edwarda Ochaba, którego zaakceptowały obie grupy.
Ale postępująca w bloku komunistycznym odwilż przybierała na sile. Narastało też niezadowolenie społeczeństwa polskiego z coraz trudniejszych warunków bytowych, ze słabego zaopatrzenia w podstawowe towary, zmniejszania się zarobków, a jednocześnie rosnących wciąż norm pracy. Rok 1956 był czasem gwałtownych protestów, ale także nadziei na zmiany, które poprawią sytuację społeczną, gospodarczą i polityczną w Polsce.
Przeanalizujesz przebieg wydarzeń, które doprowadziły najpierw do krwawych wydarzeń w Poznaniu, a potem do odwilży październikowej w 1956 roku.
Wyjaśnisz, co miał na myśli premier Józef Cyrankiewicz, mówiąc o ukaraniu ręki podnoszonej przeciw władzy ludowej.
Opiszesz reakcję społeczeństwa na powrót Władysława Gomułki do władzy.
Scharakteryzujesz wpływ wydarzeń z czerwca 1956 r. na zakończenie okresu stalinowskiego w Polsce.
Huty zamiast chleba
Jedną z przyczyn zmian, jakie nastąpiły w Polsce na fali odwilży w połowie lat 50. XX w., było załamanie gospodarcze. W 1950 r. rozpoczęto realizację planu 6‑letniego, w ramach którego władze komunistyczne zamierzały przeprowadzić przyspieszoną industrializację kraju, opartą na rozwoju energetyki oraz rozbudowie przemysłu ciężkiego (wydobywczego, metalurgicznego i chemicznego). W tym czasie powstało wiele nowych zakładów produkcyjnych, na czele z czołową realizacją tych czasów - Nową Hutą. Koszty społeczne powstawania nowych inwestycji okazały się jednak ogromne. Przede wszystkim wzrost produkcji przemysłu ciężkiego spowodował zaniedbania w produkcji dóbr konsumpcyjnych, tak oczekiwanych przez społeczeństwo, oraz niedoinwestowanie w rolnictwie. Ilość dóbr codziennego użytku dostępna na rynku była zdecydowanie niewystarczająca dla zaspokojenia potrzeb ludności, tym bardziej, że początek lat 50. był czasem wyżu demograficznego. Zaledwie przed co czwartym małżeństwem istniała perspektywa otrzymania własnego mieszkania. Dodatkowo w 1950 r. rząd przeprowadził wymianę złotego – teoretycznie stare złotówki były wymieniane na nowe w stosunku 100:3, ale przelicznik ten obowiązywał tylko w przypadku wynagrodzeń oraz bankowych lokat do kwoty 100 tys. zł. Resztę oszczędności Polacy musieli wymieniać w stosunku 100:1. Wszystko to spowodowało spadek realnych dochodów ludności, a w konsekwencji obniżenie stopy życiowej.
Do wspomnianych problemów doszło też załamanie produkcji rolnej. To natomiast było wynikiem zarówno braku inwestycji w tym sektorze, jak również ideologicznych prób przeprowadzenia kolektywizacji na polskiej wsi. W rezultacie zaczęło brakować żywności, a Polacy mieli poważne kłopoty z zakupem podstawowych produktów, to zaś zmusiło rząd do wprowadzenia systemu kartkowego oraz podwyżek cen. W obliczu narastającego kryzysu w 1954 r. władze dokonały manewru gospodarczego, przeznaczając więcej środków na produkcję dóbr konsumpcyjnych. Niewiele poprawiło to jednak sytuację. Ostatecznie nie udało się wykonać zakładanych celów planu 6‑letniego. Jedynie w przemyśle zbrojeniowym uzyskano około 90% wzrostu produkcji względem zakładanego wcześniej wyniku. W innych sektorach gospodarki wzrosty - o ile takie występowały - były niewielkie. Dochód narodowy na jednego mieszkańca różnił się (na gorsze) o niemal 40% w porównaniu z pierwotnymi założeniami. Najbardziej odczuwalny dla społeczeństwa stał się spadek stopy życiowej oraz dystans ekonomiczny, który dzielił polską gospodarkę od gospodarek krajów zachodnioeuropejskich.
Dochód narodowy w dolarach w Polsce oraz wybranych krajach w latach 1950 i 1955
kraj | dochód narodowy w 1950 r. | dochód narodowy w 1955 r. |
Austria | 1400 | 1750 |
Francja | 2000 | 2400 |
Grecja | 550 | 775 |
Hiszpania | 700 | 875 |
RFN | 2005 | 2505 |
Szwajcaria | 4000 | 4400 |
Włochy | 900 | 1100 |
Polska | 110 | 130 |
Indeks górny Wskaż kraj, w którym nastąpił największy wzrost dochodu narodowego w omawianym okresie. Wskaż dwa kraje (poza Polską), w których dochód narodowy w 1950 r. był najniższy i wyjaśnij, czym to było spowodowane. Indeks górny koniecWskaż kraj, w którym nastąpił największy wzrost dochodu narodowego w omawianym okresie. Wskaż dwa kraje (poza Polską), w których dochód narodowy w 1950 r. był najniższy i wyjaśnij, czym to było spowodowane.
Indeks górny Źródło: J. Kaliński, Zarys historii gospodarczej XIX i XX w., Warszawa 2001, s. 242. Indeks górny koniecŹródło: J. Kaliński, Zarys historii gospodarczej XIX i XX w., Warszawa 2001, s. 242.
Odwilż w Polsce
W 1954 r. Radio Wolna Europa zaczęło nadawać relacje funkcjonariusza Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, Józefa Światły, który uciekł na Zachód. Opowiadał on na antenie o zbrodniach „bezpieki” i przywilejach władz. Dla części polskich słuchaczy były to rewelacje, dla innych - potwierdzenie przypuszczeń. Informacje o zbrodniach MBP kierownictwo PZPR przyjęło z udawanym zdziwieniem. Na skutek ostrej krytyki społecznej, a także wewnątrzpartyjnej, w grudniu 1954 r. ministerstwo rozwiązano, tworząc na jego miejsce Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MSW) i Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego (późniejszą Służbę Bezpieczeństwa - SB). W grudniu zwolniono też z więzienia Władysława Gomułkę, a z partii usunięto i aresztowano niektórych funkcjonariuszy MBP. W kierownictwie PZPR doszło do walk o władzę. Po śmierci Stalina wyłoniła się proreformatorska frakcja tzw. „puławian”, składająca się z dawnych stalinowców, którzy zaczęli dążyć do liberalizacji systemu komunistycznego. To oni poparli kandydaturę Władysława Gomułki na I sekretarza KC PZPR. Przeciwni im byli „natolińczycy”, popierający silną władzę i głoszący hasła nacjonalistyczne oraz antysemickie.
Na fali odwilży po śmierci Stalina uchylono także nieco żelazną kurtynę. Do PRL zaczęły legalnie, choć wciąż pod kontrolą, przenikać elementy kultury zachodniej: muzyka, filmy czy nawet moda. Choć komunistyczna propaganda wciąż uznawała je za produkty „zgniłego kapitalizmu” i piętnowała młodzież ubierającą się w stylu zachodnim i słuchającą jazzu, to za takie zachowanie nie groziło już więzienie.
Latem 1955 r. w Warszawie odbył się V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów, na który przybyła także młodzież z Zachodu. Twórcy, m.in. Adam Ważyk czy Leopold Tyrmand, mogli śmielej krytykować socjalistyczną rzeczywistość. W 1955 r. ukazał się Zły Tyrmanda – kryminał opisujący warszawski półświatek z początku lat 50. Rok później natomiast Ważyk opublikował zbiór Poemat dla dorosłych i inne wiersze - próbę rozrachunku z epoką stalinizmu. W 1955 roku powstał Klub Krzywego Koła, na którego zebraniach dyskutowano na tematy polityczne i społeczne, związane też z funkcjonowaniem ustroju socjalistycznego. Przewodniczącym klubu został krytyk i historyk literatury Jan Józef Lipski, a wśród członków znaleźli się m.in. historyk Paweł Jasienica oraz Władysław Bartoszewski, czy przyszły premier Jan Olszewski. Do tego nurtu włączył się tygodnik „Po Prostu”, do tej pory będący pismem propagandowym. Pojawiły się w nim komentarze odnoszące się do przemian (trwających i koniecznych) w Polsce, poruszające problemy demokratyzacji i wolności słowa. Między innymi dzięki Klubowi konieczność reform systemu zaczęli dostrzegać także robotnicy.
W sierpniu 1956 roku zorganizowano I Ogólnopolski Festiwal Muzyki Jazzowej w Sopocie. Stanowiło to dowód otwarcia na Zachód. Należy pamiętać, że jeszcze pod koniec lat 40. jazz był muzyką wyklętą, wroga, imperialistyczną i jednoznacznie identyfikowaną przez władze z wrogością wobec socjalizmu.
Ożywieniu kulturalnemu końca lat 50. sprzyjała działalność Radia Wolna Europa, które było rozgłośnią radiową finansowaną przez USA, utworzoną na początku lat 50. w Monachium w celu zapewnienia dostępu do informacji mieszkańcom krajów bloku wschodniego. Audycje o tematyce politycznej, gospodarczej oraz kulturalnej nadawano w językach bułgarskim, czeskim, estońskim, polskim, rumuńskim, słowackim i węgierskim. Pierwszym dyrektorem sekcji polskiej RWE był Jan Nowak‑Jeziorański. Audycji po polsku (nadawanych także przez inne zagraniczne rozgłośnie - BBC i Głos Ameryki) chętnie słuchano w kraju, ponieważ stanowiły dla setek tysięcy słuchaczy główne źródło niezniekształconych przez komunistyczną propagandę informacji o wydarzeniach na świecie i w Polsce - i to pomimo usilnych starań władz komunistycznych, dążących do zagłuszenia radiostacji.
Wpływ na sytuację w kraju miały też emigracyjne ośrodki kształtujące opinię, jak paryski Instytut Literacki i redakcja miesięcznika „Kultura”. Wydawany początkowo w Rzymie, a od 1948 r. w Paryżu miesięcznik podejmował tematykę polityczną, historyczną i kulturalną. Jej założycielem i redaktorem naczelnym był Jerzy Giedroyć. Z pismem współpracowało wielu pisarzy i publicystów polskich przebywających na emigracji, m.in. Gustaw Herling‑Grudziński i Czesław Miłosz. W Londynie w latach 1946‑1981 ukazywał się tygodnik „Wiadomości” - najbardziej poczytne pismo emigracji niepodległościowej.
Poznań 1956
Na fali odwilży nawet członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) oczekiwali zmian: decentralizacji gospodarki, odrzucenia kolektywizacji i ograniczenia uprawnień resortu bezpieczeństwa. Puławianie, chcąc zyskać poparcie społeczeństwa, postulowali złagodzenie cenzury i przyczynili się do upowszechnienia tajnego referatu Chruszczowa. W maju 1956 r. ze stanowiska wicepremiera ustąpił Jakub Berman. W wyniku amnestii uwolniono niemal 30 tys. więźniów politycznych, w tym żołnierzy Armii Krajowej (AK) i Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ). Władze w kraju zaczęły głosić hasła demokratyzacji i „polskiej drogi do socjalizmu”.
W czerwcu 1956 r. doszło do strajków robotniczych w Poznaniu, ponieważ dyrekcja Zakładów im. Cegielskiego nie dotrzymała obietnicy podwyżek i obniżenia norm pracy. Protesty załogi fabrycznej przerodziły się w manifestacje uliczne w centrum miasta. Robotnicy nieśli transparenty m.in. z hasłami: „Chleba i wolności!”.
Tysiące manifestantów dotarło do placu przed Zamkiem, przy którym swoje siedziby miały władze miejskie, ale i partyjne. Tak wydarzenia relacjonował przedstawiciel Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego:
Działania przeprowadzone przez pododdziały 10. Pułku KBW we współdziałaniu z Oddziałami WP, WUdsBP i MO w dniach 28–30 czerwca 1956 r. (fragment)I. Charakterystyka okresu poprzedzającego wyjście manifestantów na ulice Poznania.
W ZISPO i w szeregu innych zakładów miasta Poznania od kilku tygodni dało się zauważyć niezadowolenie wśród robotników wynikłe na tle trudności ekonomicznych, a mianowicie:
– podwyżki opłat czynszowych,
– zmniejszenie premii przy pewnej podwyżce płac, która jednak nie wyrównała różnicy zmniejszenia premii,
– sprawy wyrównania wynagrodzeń.
Niezadowolenie doszło do tego stopnia, że w dniu 21 czerwca 1956 r. załoga ZISPO (W‑3) przerwała pracę i zebrała się na masówce. […]
W dniu 22 czerwca 1956 r. robotnicy wystąpili z masówkami w innych zakładach Poznania – popierając żądania załogi ZISPO. […]
28 czerwca 1956 r. (czwartek) około godz. 7.00 większa część robotników ZISPO rozpoczęła strajk manifestacyjny. Robotnicy podburzeni przez bojówkarzy i prowokatorów przerwali pracę i wyszli z zakładów. […]
Maszerujące kolumny demonstrantów wzrastały systematycznie pod względem liczebności. […]
W rejonie Zamku – siedziby WRN przy ul. Armii Czerwonej, zgrupowały się około 8.30 siły główne demonstrantów. Przybyli tam strajkujący z ZISPO, Taboru Kolejowego, POMET‑u, Fabryki Maszyn Żniwnych ze Starołęki oraz strajkujący z wielu innych przedsiębiorstw […].
Demonstranci wznieśli transparenty z hasłami „My chcemy religii w szkołach”, „Precz z krwiopijcami”, „Jesteśmy głodni”, „Precz z wyzyskiem świata pracy”, „Chcemy chleba”, „Śmierć zdrajcom”, „Żądamy obniżki cen”, „Chcemy wolnej Polski”, „Precz z Rosjanami”.
Źródło: Działania przeprowadzone przez pododdziały 10. Pułku KBW we współdziałaniu z Oddziałami WP, WUdsBP i MO w dniach 28–30 czerwca 1956 r. (fragment), [w:] Poznański Czerwiec 1956. Wybór dokumentów, Poznań 2012, s. 45–47. Cytat za: Teka edukacyjna „Poznański Czerwiec 1956": materiały dla ucznia; dostępny na stronie poznan.ipn.gov.pl.
Na podstawie haseł z transparentów, wymień żądania protestujących robotników.
Pod wpływem fałszywych pogłosek o aresztowaniu delegatów robotniczych tłum manifestantów wdarł się do więzienia, uwolnił więźniów, a następnie, zabrawszy stamtąd broń, zaatakował siedzibę Wojewódzkiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego (WUdsBP) – symbolu terroru i zniewolenia. Z dachu budynku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zrzucono i zniszczono aparaturę zagłuszającą zachodnie rozgłośnie radiowe. Pierwsze strzały padły z gmachu WUdsBP, co zapoczątkowało wielogodzinne walki uliczne. Bunt został przez władze krwawo stłumiony – do miasta ściągnięto ponad 10 tys. żołnierzy, w tym dwie dywizje czołgów, pacyfikacja miasta trwała do 30 czerwca. Kilkadziesiąt osób zginęło (najnowsze badania Instytutu Pamięci Narodowej wskazują na 57 zabitych), ponad 600 zostało rannych. Najmłodszą ofiarą był Roman Strzałkowski, 13‑letni uczeń VII klasy szkoły podstawowej, który zginął od kuli w czasie szturmu robotników na gmach UB.
W przemówieniu radiowym do mieszkańców Poznania, wygłoszonym wieczorem 29 czerwca 1956 r., prezes Rady Ministrów Józef Cyrankiewicz podkreślał:
Każdy prowokator czy szaleniec, który odważy się podnieść rękę przeciw władzy ludowej, niech będzie pewny, że mu tę rękę władza ludowa odrąbie w interesie klasy robotniczej, w interesie chłopstwa pracującego i inteligencji, w interesie walki o podnoszenie stopy życiowej ludności, w interesie dalszej demokratyzacji naszego życia, w interesie naszej Ojczyzny.
Cytat za: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1998, s. 398–399.
Na biorących udział w proteście natychmiast spadły represje. Jeszcze w trakcie zamieszek funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej przeprowadzili na masową skalę akcję aresztowań tych najbardziej aktywnych. W sumie zatrzymano ponad 700 osób, przed sądem miało stanąć 132 uczestników poznańskiego Czerwca. Ostatecznie kilkudziesięciu skazanych po kilku miesiącach amnestiowano, a odbyły się trzy procesy sądowe, relacjonowane także przez zagranicznych korespondentów.
Poznański Czerwiec był pierwszym w PRL tak dużym buntem robotników oraz mieszkańców dużego miasta i pierwszym, podczas którego władze zdecydowały się stłumić go za pomocą czołgów i wojska.
W 1956 r. uroczyście obchodzono 12. rocznicę wybuchu powstania warszawskiego, o którym wcześniej publicznie nawet nie wspominano. Stalinowski Związek Młodzieży Polskiej uległ wewnętrznemu rozbiciu, a jego organ prasowy – tygodnik „Po Prostu” – z narzędzia propagandy stał się symbolem poszerzania obszaru wolności słowa. Jednocześnie pamięć klęski powstania warszawskiego, poznańskiego Czerwca i informacje o sowieckiej interwencji na Węgrzech sprawiały, że społeczeństwo nie zdecydowało się na radykalne postulaty demokratyzacji.
Poznański Czerwiec stał się jednak katalizatorem dalszych zmian. Komunistyczne władze zdawały sobie sprawę, że zmiany są nieuchronne, a jeżeli panujący ustrój nie zostanie zreformowany, to do podobnych wydarzeń może dojść w innych częściach kraju. Wśród członków PZPR, zwłaszcza frakcji „puławian”, oczekiwano stanowczego rozliczenia się ze stalinizmem.
W październiku 1956 r. pod wpływem licznych wieców robotniczych i studenckich doszło do przesilenia. Jego symbolem stał się wybór na I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki, dwa lata wcześniej wypuszczonego z więzienia (w 1948 r. został odsunięty od władzy przez Bolesława Bieruta pod zarzutem „odchylenia prawicowo‑nacjonalistycznego”). Kandydatura Gomułki wywołała nerwowe reakcje w ZSRS – na wieść o plenum KC PZPR do Warszawy 19 października przybyła delegacja sowiecka z Nikitą Chruszczowem na czele, a jednocześnie doszło do przemieszczania się oddziałów sowieckich stacjonujących w Polsce. Ostatecznie Chruszczow ustąpił i zgodził się na wybór Gomułki. Najprawdopodobniej nie chciał zaogniać sytuacji w Polsce, gdy sytuacja na Węgrzech stawała się coraz bardziej napięta.
Władysław Gomułka objął funkcję I sekretarza KC PZPR 21 października 1956 r. Trzy dni później na warszawskim placu Defilad wygłosił do kilkuset tysięcy mieszkańców stolicy słynne przemówienie, podczas którego padły następujące słowa:
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RXHWIb6nS94Fq
Reportaż o wydarzeniach z 1956 r. w Poznaniu. Zawiera informacje o upamiętnieniu wydarzeń poznańskiego czerwca.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i na jego podstawie odpowiedz na pytanie, kto jest autorem poniższego przemówienia z 29 czerwca 1956 r.
Obywatele, mieszkańcy Poznania, robotnicy, inteligenci, młodzieży! Mówię do was z głębokim bólem, bo to nasze piękne, znane ze swej pracowitości, z patriotyzmu i z zamiłowania do porządku miasto stało się terenem zbrodniczej prowokacji i krwawych zajść, które wstrząsnęły sumieniem każdego uczciwego poznaniaka, każdego Polaka, i które społeczeństwo z całych swoich sił stanowczo potępia. […] Każdy prowokator czy szaleniec, który odważy się podnieść rękę przeciw władzy ludowej, niech będzie pewien, że mu tę rękę władza odrąbie w interesie klasy robotniczej, w interesie chłopstwa pracującego i inteligencji […].
Źródło: dostępny w internecie: przemowienia.com.
Zaznacz właściwe odpowiedzi.
Na podstawie protokołu ze 102. posiedzenia Biura Politycznego wskaż główne przyczyny buntu poznańskich robotników z 28 czerwca 1956 r.
Protokół nr 102 z posiedzenia Biura Politycznego w dniu 3 lipca 1956 r.W dyskusji nad wstępną oceną wypadków w Poznaniu wypowiadali się towarzysze: [Jerzy] Albrecht, [Jerzy] Morawski, Witold [Jarosiński], [Władysław] Matwin, [Roman] Zambrowski, [Aleksander] Zawadzki, [Franciszek] Mazur, [Konstanty] Rokossowski, [Józef] Cyrankiewicz, [Roman] Nowak, [Edward] Ochab. Biuro Polityczne stwierdziło, że przyczyną wypadków poznańskich było:
Niezadowolenie części klasy robotniczej wyrosłe na skutek wypaczeń w polityce gospodarczej, biurokratyczne niereagowanie na bolączki ludzi pracy, samowolne i błędne posunięcia administracji i poszczególnych dyrektorów departamentów ministerstw. Nastroje niezadowolenia pojawiające się wśród niektórych grup robotników zostały podstępnie wykorzystane przez wroga klasowego.
Błędy i wypaczenia popełnione w pracy polityczno‑ideologicznej, zbiurokratyzowanie się wielu ogniw aparatu partyjnego, uleganie części członków Partii naciskowi wrogiej ideologii, wypaczenia i błędna linia propagandowa wielu gazet i czasopism kulturalnych sprzyjały kształtowaniu wrogich nastrojów i opinii. Nadużywanie prawa krytyki, szczególnie po XX Zjeździe przez niektóre pisma, doprowadziło do podrywania autorytetu kierownictwa partyjnego i władz państwowych.
Demobilizacja aparatu bezpieczeństwa, brak czujności sprzyjał zaskoczeniu mas przez machinacje wroga […].Źródło: Protokół nr 102 z posiedzenia Biura Politycznego w dniu 3 lipca 1956 r., [w:] Centrum władzy. Protokoły posiedzeń kierownictwa PZPR. Wybór z lat 1949–1970, oprac. A. Dudek, A. Kochański, K. Persak, Warszawa 2000, s. 176–177.
Słownik
(z gr. amnestia – przebaczenie, zapomnienie) ustawowy powszechny akt łaski, polegający na całkowitym lub częściowym darowaniu kary; w powojennej Polsce ogłoszono amnestię w celu likwidacji podziemia antykomunistycznego, co nie przyniosło jednak oczekiwanych skutków
(z łac. censura – urząd cenzora) kontrola ograniczająca wolność publicznego przekazywania informacji, myśli i przekonań, polega na weryfikacji treści filmów, audycji radiowych czy internetu przez organy państwowe
polska konspiracyjna organizacja zbrojna utworzona 14 lutego 1942 r. w wyniku przekształcenia Związku Walki Zbrojnej i kontynuująca jego działalność; dalekosiężnym celem Armii Krajowej było przygotowanie i – w sprzyjającej sytuacji militarnej – przeprowadzenie powstania powszechnego; w ramach walki bieżącej AK prowadziła działalność propagandową, wywiadowczą, dywersyjno‑sabotażową oraz partyzancką
(z gr. dogma – przekonanie, pogląd) w znaczeniu ogólnym to bezkrytyczne przyjmowanie twierdzeń, poglądów, bez ich weryfikacji; w komunizmie oskarżenie o dogmatyzm sugerowało skostnienie doktryny, odejście od ducha marksizmu na rzecz coraz większego schematyzmu i sekciarstwa, bez reagowania na zmiany
partia komunistyczna utworzona w 1948 r. z połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej; sprawowała rządy w PRL w latach 1948–1989; jej najważniejszym organem kierowniczym był Komitet Centralny (KC)
(z gr. katalysis – rozwiązanie, rozłożenie) osoba lub zjawisko, które powodują powstanie lub przyspieszenie zachodzących zmian
pierwszy zbiorowy protest przeciwko prowadzonej przez władze PRL polityce kulturalnej, wystosowany w marcu 1964 r. do premiera przez polskich intelektualistów; jego sygnatariusze wskazywali na ograniczenia przydziału papieru na drukowanie książek i czasopism, a także zaostrzenie cenzury
(z franc. réhabilitation od łac. rehabilitatio – przywrócenie do stanu pierwotnego) przywrócenie dobrej opinii, utraconych praw; uznanie skazanego za osobę niewinną
(z franc. revisionnisme od łac. revisio – ponowne widzenie, zbadanie) kierunek w międzynarodowym ruchu robotniczym występujący z hasłami rewizji marksizmu; też: wszelkie próby interpretacji marksizmu odbiegające od jego oficjalnej wykładni aprobowanej przez kierownictwo partii komunistycznej
zbiorowe zaprzestanie przez pracowników pracy w celu wymuszenia poprawy warunków pracy i wynagrodzenia; forma walki o zrealizowanie żądań ekonomicznych lub politycznych