Polska w latach 1945- 1956
Stalinizm w Polsce
Podporządkowani Związkowi Sowieckiemu polscy komuniści rządzili Polską przez 45 lat, od roku 1944 do 1989. Stworzony przez nich system rządów, niedemokratyczny i oparty na całkowitej kontroli partii komunistycznej nad sprawami państwa, zmieniał swój charakter. Najbardziej radykalną i najbliższą wzorcowi totalitaryzmu formę przybrał on w tak zwanym okresie stalinowskim trwającym od 1948 do 1956 r., kiedy to w ścisły sposób realizowano model państwa komunistycznego stworzony przez Józefa Stalina.
Scharakteryzujesz sposoby, w jakie władze komunistyczne próbowały podporządkować sobie społeczeństwo.
Opiszesz wartości, które chciały zaszczepić władze PRL w Polakach.
Umacnianie władzy
Początek stalinizmu wiązał się z kilkoma ważnymi zjawiskami: pokonaniem legalnej opozycji politycznej i podziemia niepodległościowego, zjednoczeniem ruchu robotniczego i utworzeniem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej oraz powołaniem tzw. Kominformu, czyli biura informacyjnego partii komunistycznych. Instytucja ta była narzędziem służącym do podporządkowania europejskich partii komunistycznych polityce ZSRS, która coraz bardziej była nakierowana na zimnowojenną konfrontację z Zachodem. Ukoronowaniem całego procesu stało się w sierpniu 1948 r. odwołanie z funkcji przywódcy partii komunistycznej Władysława Gomułki, który był sceptyczny wobec niektórych elementów modelu sowieckiego. Jego miejsce zajął Bolesław Bierut – całkowicie podporządkowany Józefowi Stalinowi i gotowy do wprowadzenia wszystkich jego zaleceń w Polsce. Bierut zarzucał Gomułce m.in. odchylenie prawicowo‑nacjonalistyczne, niejasny stosunek do konfliktu sowiecko‑jugosłowiańskiego (Jugosławia pod przywódctwem Josipa Broz‑Tity wdrażała własną koncepcję komunizmu; gdy działania Tity potępił Stalin oraz komunistyczne partie innych państw bloku wschodniego, Polska Partia Robotnicza nie dołączyła do tej krytyki), a negatywny do kolektywizacji oraz nieufność wobec ZSRS. W sierpniu 1951 r. aresztowano Władysława Gomułkę wraz z żoną podczas urlopu w Krynicy, następnie przetrzymywano w więzieniu specjalnym w willi Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Miedzeszynie, potem aż do uwolnienia przebywał w szpitalu.
Aparat terroru
Jednym z fundamentów systemu stalinowskiego w Polsce był aparat terroru. Przemoc polityczna była dla komunistów naturalnym składnikiem rewolucji. Próbowano ją usprawiedliwiać rzekomą obroną władzy czy brakiem możliwości pokojowego przeobrażenia społeczeństwa. Wykorzystano w ten sposób wypracowaną przez Stalina w latach 30. zasadę mówiącą o tym, że walka klasowa zaostrza się w miarę postępów w budowie socjalizmu. Oznaczało to, że im władza komunistów stawała się silniejsza, tym bardziej była zagrożona. Dawało to wygodne usprawiedliwienie dla kolejnych fal represji obejmujących nowe środowiska.
Za realizację terroru stalinowskiego w Polsce odpowiadało kilka instytucji. Najważniejszą było Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, które łączyło funkcje Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i narzędzia polityki represji. Zatrudniało około 200 tys. osób. Trzon tzw. Urzędu Bezpieczeństwa (UB) stanowiła policja polityczna. W 1953 r. liczyła ona ok. 33 tys. funkcjonariuszy, co oznaczało, że na każdego ubeka przypadało ok. 800 obywateli Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. UB zajmowało się wieloma obszarami pracy operacyjnej: walką z Kościołem, opozycją polityczną i podziemiem niepodległościowym, sprawami wywiadu i kontrwywiadu, ochroną gospodarki czy kontrolą różnych obszarów życia społecznego. Przede wszystkim zaś odpowiadało za działalność śledczą, która była realizowana w sposób brutalny i uwłaczający wszelkim regułom prawa. Urząd dysponował około 85 tys. tajnych współpracowników, którzy donosili na swoich współobywateli. Ważną rolę, zwłaszcza w bezpiece, odgrywali doradcy i funkcjonariusze wywodzący się ze Związku Sowieckiego. Kontrolowali oni realizację polityki terroru.
Odpowiednikiem bezpieki w wojsku była tzw. Informacja Wojskowa odpowiedzialna za kontrwywiad i walkę z wrogami socjalizmu w szeregach żołnierskich. Z aparatem represji ściśle współpracował wymiar sprawiedliwości. Wielu prokuratorów i sędziów dobieranych było według kryteriów politycznych. Sprawdzano, czy są politycznie wierni i oddani rewolucji. Niekoniecznie zaś musieli mieć kwalifikacje zawodowe, ponieważ byli przede wszystkim zobowiązani do realizacji poleceń władzy i forsowania oskarżeń oraz wyroków wobec wskazanych wrogów.
Ważnym elementem systemu represji była również Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym. Formalnie powołana została do walki z przestępczością gospodarczą, ale działała w trybie doraźnym i mogła stosować represje na bardzo szeroką skalę.
Dokręcanie śruby
W latach 1944‑1947 walka komunistów z podziemiem i legalną opozycją była bardzo brutalna, miała charakter punktowy – uderzano głównie w zidentyfikowanych, aktywnych przeciwników władzy ludowej. Po 1948 r. terror stał się o wiele bardziej powszechny. Wymierzony był nie tylko w obecnych wrogów, ale także w byłych oraz potencjalnych przeciwników komunistów, czyli w osoby, które wycofały się z działalności opozycyjnej i zaczęły normalnie żyć, oraz w takie, które mogły być przeciwnikami ze względu na swój życiorys czy pochodzenie społeczne. Aresztowano m.in. byłych żołnierzy Armii Krajowej, którzy nie prowadzili już wrogiej według władz działalności bądź skorzystali z wcześniejszej amnestii. Szykanowano chłopów, którzy stawiali opór kolektywizacji, oraz robotników, którym zarzucono sabotaż. Polowano na osoby oskarżone o szeptaną propagandę, czyli np. odpowiadające dowcipy, rozpowszechniające plotki, powtarzające informacje z rozgłośni zachodnich. Atakowano również osoby, które interesowały się amerykańską kulturą i stylem życia, Kościół katolicki i ludzi z nim związanych oraz przedwojenne elity, które nie pasowały do nowych realiów. Represją objęto wojsko, w którym lojalnie służyło wielu przedwojennych oficerów, a nawet samą partię komunistyczną, w której szukano wroga wewnętrznego – m.in. najgłośniejszym przykładem był Władysław Gomułka, któremu szykowano proces pokazowy.
W latach 1949‑1956 aresztowano ok. 87 tys. osób, a w szczytowym momencie stalinizmu w więzieniach przebywało ok. 49,5 tys. więźniów politycznych. W ciągu czterech lat Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym skazała w trybie doraźnym 59 tys. osób na pobyt w obozie pracy, a do Wojskowego Korpusu Górniczego skierowano ok. 120 tys. niepewnych politycznie i klasowo rekrutów, których wysyłano do niewolniczej pracy w kopalniach. W kartotekach Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego znajdowały się informacje o ponad 5 mln polskich obywateli, co pokazuje skalę możliwości tego urzędu i masowość terroru w stalinowskiej Polsce.
Propaganda w służbie komunizmu
Stalinizm w Polsce opierał się również na drugim filarze, czyli na propagandzie. Przemoc, represje i terror miały zastraszyć społeczeństwo, indoktrynacja zaś miała zmienić sposób myślenia o świecie. Komuniści mieli ambicje stworzenia tzw. nowego człowieka, dostosowanego do realiów życia w socjalizmie, który mógłby być wyrazicielem nowych ideałów. Aparat propagandy stanowił istotną część aparatu partyjnego, czemu sprzyjał monopol komunistów na środki masowego przekazu – posiadanie i kontrola prasy, radia, produkcji filmowej, drukarni, cenzurowanie czy represjonowanie alternatywnych źródeł informacji.
Propaganda rozwijała bardzo różne treści. Część z nich miała charakter pozytywny i mobilizowała do wysiłku w budowie socjalizmu. Pokazywano m.in. rozwój przemysłu, np. Nowej Huty, sukcesy kolektywizacji rolnictwa czy zaangażowanie młodzieży. Funkcję propagandową spełniała monumentalna architektura socrealistyczna, np. Pałac Kultury i Nauki w Warszawie, która pokazywała potęgę ludowego państwa. Propagowano też optymistyczny wizerunek Związku Sowieckiego, a w akcję podpisywania tzw. apelu sztokholmskiego zaangażowało się prawie 20 mln Polaków. Na pełną skalę rozwinął się też kult jednostki, zwłaszcza Stalina i Bieruta. Co roku w Święto Pracy, 1 maja organizowano spektakularne pochody, które miały wyrażać socjalistyczną radość i szczęście społeczeństwa. Jednocześnie atakowano wrogów i straszono np. amerykańskimi imperialistami, którzy mieli zrzucać na pola stonkę ziemniaczaną; piętnowano zamożnych gospodarzy wiejskich i bikiniarzy, czyli członków subkultury młodzieżowej inspirujących się amerykańskim stylem życia. Na celowniku władz znalazło się także Radio Wolna Europa, nazywane hitlerowską szczekaczką.
Stalinowska Polska była państwem terroru i propagandy. Tymi dwoma totalitarnymi narzędziami komuniści próbowali zawładnąć społeczeństwem – zastraszyć je i zmusić do posłuszeństwa. Na szczęście system ten miał wiele luk, a Polacy stawiali mu w różny sposób opór, co sprawiło, że po destalinizacji w 1956 r. wiele negatywnych efektów udało się zlikwidować bądź osłabić.
Nowe społeczeństwo
Wskutek zmian terytorialnych po II wojnie światowej, PRL była państwem niemal jednolitym narodowościowo. Zmieniła się także struktura społeczna. Ustrój komunistyczny (a także socjalistyczny, który miał być okresem przejściowym w drodze do pełnego komunizmu) zakładał zniesienie wszelkich nierówności społecznych, także tych wynikających ze statusu materialnego. Reforma rolna doprowadziła do zniknięcia ziemiaństwa jako warstwy społecznej. W podobny sposób przestała istnieć burżuazja, której majątki – fabryki, kopalnie, banki – zostały znacjonalizowane. Polska miała być państwem robotników, chłopów i tzw. inteligencji pracującej. Ta ostatnia kategoria oznaczała przede wszystkim zawody techniczne, użyteczne w socjalistycznym państwie. Władza niechętnie natomiast patrzyła na inteligentów, będących potencjalnym zagrożeniem dla oficjalnej ideologii, zwłaszcza niezależnych artystów, filozofów czy historyków. W PRL wytworzyła się także nowa warstwa społeczna – chłoporobotnicy – czyli osoby mieszkające na wsi, ale dojeżdżające do pracy w fabrykach.
Ważnym zjawiskiem kształtującym nowe społeczeństwo polskie była wzmożona migracja ludności ze wsi do miast. Miała ona związek z potrzebami odbudowującego się państwa – zburzone miasta (zwłaszcza Warszawa) potrzebowały rąk do pracy. Komuniści wspierali ten ruch, ponieważ chcieli zbudować w miastach przeciwwagę dla miejskiej inteligencji, w której upatrywali swego głównego przeciwnika. Dobrym przykładem działań na rzecz takiego zrównoważenia warstwy inteligenckiej i „ludu pracującego” była budowa robotniczej Nowej Huty, wzorcowego miasta socjalistycznego społeczeństwa, którego mieszkańcy mieli stać się przeciwwagą dla pobliskiego inteligencko‑mieszczańskiego Krakowa. Korzystnym dla społeczeństwa aspektem tych poczynań była szeroko zakrojona akcja alfabetyzacji Polaków. Wprawdzie stworzona sieć szkół powszechnych (także dla dorosłych) i zawodowych pod względem jakości nauczania pozostawiała wiele do życzenia (zwłaszcza że programy były przesiąknięte propagandą komunistyczną), niewątpliwie jednak przyczyniła się do ogromnego wzrostu liczby osób piśmiennych, co było znaczącym osiągnięciem. W ten sposób komuniści rozpoczęli także budowanie własnych elit intelektualnych.
Postanowienia reformy rolnej z 6 września 1944 r.
przymusowa konfiskata (bez odszkodowania) majątków należących do dużych właścicieli ziemskich;
zajęcie ziem należących do osób oskarżonych o kolaboracje oraz Niemców;<- otrzymanie ziemi przez chłopów;
kolektywizacja części tych ziem i utworzenie rolniczych spółdzielni produkcyjnych.
Z czasem w społeczeństwie PRL zaczęli się wyróżniać członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR). Partia po 1956 roku stawała się coraz bardziej masowa. Członkostwo nie było przymusowe, ale dawało liczne przywileje, a im wyżej w hierarchii partyjnej, tym były one większe. Bez legitymacji partyjnej jakakolwiek kariera była praktycznie niemożliwa. Tylko członkowie partii sprawowali funkcje rządzące i kierownicze. Częstym zjawiskiem było wstępowanie w szeregi PZPR z powodów nie ideologicznych, lecz czysto pragmatycznych – w celu uzyskania lepszego stanowiska pracy czy dostępu do dóbr konsumpcyjnych.
Stalinowski model władzy
W latach 1948–1956 w Polsce wprowadzono system sprawowania władzy skopiowany z ZSRS. W połowie 1948 r. odsunięto od władzy Władysława Gomułkę. Został on aresztowany pod zarzutem „odchylenia prawicowo‑nacjonalistycznego”. Prawdziwym powodem aresztowania „Wiesława” były jego poglądy dotyczące konieczności dopasowania polityki partii (czyli sposobu wprowadzania ustroju komunistycznego) do warunków polskich, podczas gdy Bolesław Bierut i Jakub Berman dążyli do ścisłego wypełniania wytycznych z Moskwy. Poza tym Gomułka nie popierał kolektywizacji rolnictwa i nie chciał potępić komunistów jugosłowiańskich.
Komuniści intensywnie rozbudowywali aparat bezpieczeństwa, przymus i terror były bowiem obok propagandy najważniejszym narzędziem ich władzy. Chociaż więcej osób w Polsce zginęło w czasie zdobywania władzy przez komunistów niż w okresie stalinizacji, poczucie zastraszenia społeczeństwa największe było w pierwszej połowie lat 50. XX wieku. Aresztowania – nie tylko członków podziemia i działaczy opozycyjnych partii politycznych, lecz także przywódców komunistycznych – oraz powszechna świadomość stosowania przez Urząd Bezpieczeństwa (UB) tortur fizycznych i psychicznych tworzyły atmosferę ciągłego zagrożenia. Sądy kierowały się nowymi zasadami prawa, rozumianego jako „wola klasy pracującej”, czyli de facto wola kierownictwa partii. Oznaczało to pełną dyspozycyjność sędziów wobec aparatu władzy.
Również zwykli ludzie byli często zmuszani do wyrażania swojego poparcia dla działań partii. Na uczelniach, a także w szkołach niższego szczebla, zlikwidowano wszystkie organizacje i stowarzyszenia niekomunistyczne. Jedyną organizacją zrzeszającą młodzież stał się Związek Młodzieży Polskiej (ZMP) działający pod patronatem partii, kontrolujący zarówno studentów, jak i profesorów. Związkowi podporządkowano także harcerstwo.
Oto fragment wspomnień Jana Nowaka‑Jeziorańskiego, w latach 1952−1976 dyrektora polskojęzycznej sekcji Radia Wolna Europa z siedzibą w Monachium. Zapoznaj się z nim i wykonaj polecenia.
Wyjaśnij, dlaczego polska sekcja Radia Wolna Europa była niewygodna dla władzy komunistycznej w PRL.
Sztuka w służbie ideologii
Dzieło socrealistyczne miało być czytelne (realistyczne) i nieść treści socjalistyczne, takie jak braterstwo broni, walka klasowa, robotnicy oraz rolnicy przy pracy (sojusz robotniczo‑chłopski), walka z imperializmem. Artyści chętnie portretowali przywódców jako światłych ojców narodu i dobrych gospodarzy. Ważnymi elementami były dydaktyzm oraz dwubiegunowe ukazanie rzeczywistości.
Realizm socjalistyczny objął wszystkie dziedziny twórczości. W architekturze cechował się surowością form i przesadnym monumentalizmem. Budowle miały odzwierciedlać potęgę i możliwości socjalistycznego państwa.
W muzyce powstał nowy gatunek – pieśń masowa. Były to proste, przypominające nieco ludowe, utwory sławiące osiągnięcia ustroju i jego przywódców. Przykładami są usilnie upowszechniane Piosenka murarza czy Pieśń o planie sześcioletnim. Podobnie przesiąknięta ideologią była literatura. Mit polsko‑sowieckiego braterstwa broni, ruch robotniczy i rewolucyjny zdominowały twórczość pisarzy i poetów doby socrealizmu. Charakterystyczny patos mieszał się z przyziemnością tematu i wiernopoddańczymi hołdami składanymi przywódcom, jak np. w powieści Witolda Zalewskiego Traktory zdobędą wiosnę czy poemacie Władysława Broniewskiego Słowo o Stalinie.
W Polsce socrealizm stał się oficjalnym kierunkiem państwowym w 1949 r. Podobnie jak w innych krajach rządzonych przez reżim komunistyczny sztuka stała się narzędziem nachalnej propagandy, a twórcy, którzy nie podporządkowali się obowiązującej wykładni, byli szykanowani.
„Inżynierowie ludzkich dusz” - w taki sposób Józef Stalin określał pisarzy. Przywódca ZSRS przywiązywał dużą wagę do kultury, ale traktował ją jako narzędzie polityki. W zamyśle Stalina nie tylko literatura, ale cała kultura miała służyć utrwalaniu władzy komunistycznej oraz tworzeniu nowego, „sowieckiego” człowieka: bezwzględnie oddanego państwu i partii. Słowa „socrealizm” Stalin miał użyć po raz pierwszy w rozmowie z rosyjskim pisarzem, Maksymem Gorkim.
Pod rządami Stalina realizm socjalistyczny, czyli socrealizm stał się jedynym obowiązującym nurtem w sztuce „Kraju Rad”. Komuniści całkowicie podporządkowali twórczość artystyczną ideologii oraz celom politycznym. W państwie Sowietów twórcy mieli bezkrytycznie opiewać prawdziwe i rzekome osiągnięcia przywódców ZSRS. Zwłaszcza Stalina otaczał swoisty „kult jednostki”. Artyści poświęcali „przywódcy światowego proletariatu” rozliczne obrazy, rzeźby i pomniki oraz utwory literackie. Jeden z sowieckich poetów pisał:
Niech głosi pieśń bezkresnej dali
I niech wie o tym wszystka ziemia,
Że słońcem naszym jest On! Stalin
Słońcem świecącym światu z KremlaCytat za: K. Obremski, Stalin, panegiryści i prawo przechodzenia zmian ilościowych w jakościowe (w:) Pamiętnik Literacki, z. 3 (2007), s. 128.
Sowieccy artyści hołubili nie tylko Stalina, ale także innych wodzów rewolucji i dygnitarzy sowieckich. Specjalne miejsce w panteonie komunistycznych „bożków” zajmował Lenin. Zmumifikowane zwłoki Lenina spoczęły w mauzoleum przy ścianie kremlowskiej w Moskwie, wystawione na widok publiczny w przezroczystej trumnie. Pod rządami Stalina na sławę i uwielbienie mogli liczyć także przedstawiciele ludu, bohaterowie nowych czasów, czyli przodownicy pracy. Najbardziej rozpoznawalnym był Aleksiej Stachanow, górnik, który jakoby podczas jednej zmiany wykonał 1475 % normy wydobycia. Jeśli to prawda (w co należy poważnie wątpić), Stachanow uzyskałby 102 tony węgla zamiast…. 7. Malarze, filmowcy, twórcy plakatów czy rzeźbiarze propagowali ideę „współzawodnictwa pracy” przedstawiając ludzi pokroju Stachanowa jako socjalistyczne wzorce osobowe dla mieszkańców ZSRS.
Sowieci dbali, aby idee komunizmu wpajać od najmłodszych lat. „Mamy radosną i spełnioną młodzież, bo państwo nie szczędzi sił i środków na wychowanie dzieci sowietów”, powiadał Stalin. Narzędziem indoktrynacji stała się w „Kraju Rad” organizacja młodzieżowa Komsomoł. Komsomolcy pracowali na wielkich budowach komunizmu, zwalczali kułaków w czasach kolektywizacji wsi, organizowali uroczystości z okazji rewolucyjnych świąt, donosili na „wrogów ludu”, czyli osoby, które - w ich odczuciu - działały na szkodę kraju. Sowiecka sztuka i literatura stawiała komsomolców jako wzorce osobowe dla młodzieży, prawdziwą awangardę nowego, lepszego i nowoczesnego społeczeństwa.
Twórcy socrealizmu przedstawiali rewolucję komunistyczną, jako przełomowe wydarzenie w dziejach świata. Artyści idealizowali rządy Sowietów, jednocześnie bezkrytycznie i jednostronnie potępiając czasy przedrewolucyjne. W ich mniemaniu komunizm niósł dotychczas uciemiężonym narodom ZSRS wolność, dostatek, pokój oraz szczęście po wiekach ucisku, zacofania i ciemnoty. Triumf nowoczesności nad mroczną przeszłością tak oto opiewał kazachski poeta Dżambuł Dżabajew:
Cóżeśmy czuli? Nędzę i gorycz rozpaczy.
Co widzieliśmy? Bagnet, łańcuchy i knuty.
Cośmy znali? Pogardę spasionych bogaczy.
Krzyk nasz milknął zdławiony i w ciemności skuty.Lecz jak wschodzące słońce, co rozgarnia mroki.
Przyszedłeś - wyzwolone przez ciebie narody
Herb wykuły i sztandar uniosły wysoki
Kraju radosnej pracy, szczęścia i swobodyCytat za: K. Obremski, Stalin, panegiryści i prawo przechodzenia zmian ilościowych w jakościowe (w:) Pamiętnik Literacki, z. 3 (2007), s. 129.
Cechą architektury stalinowskiej był wielki rozmach i monumentalizm. Harmonia i symetria budynków miały świadczyć o rozmachu i skuteczności sowieckiego planowania. Gabaryty budynków miały świadczyć o potędze władz oraz wielkości ideologii komunistycznej. Ponadto wielkie założenia sowieckiej urbanistyki ukazywały prymat ogółu nad jednostką - przestrzeń publiczna zaprojektowana była ze znacznie większym rozmachem niż prywatna. Architekci czasów socrealizmu chętnie nawiązywali do motywów antycznych. Wejścia do budynków tworzyły klasycyzujące portale, zaś fasady zdobiły arkadowe podcienia, kolumny, filary i pilastry, a fasady wieńczyły dekoracyjne attyki. Motywom znanym ze sztuki klasycznej towarzyszyły odwołania do symboliki komunistycznej: czerwone gwiazdy, sierpy i młoty, atletyczne postaci robotników i robotnic oraz podobizny przywódców komunistycznych.
Nieodłączną stroną kultury masowej w czasach socrealizmu były masowe defilady, pochody oraz imprezy sportowe. Od uczestników władze oczekiwały entuzjazmu, zaangażowania i pogodnego nastroju. Komuniści eksponowali rolę młodzieży w wydarzeniach masowych. Krzepa i optymizm młodych ludzi oraz jej poparcie dla reżimu stanowić miały wyrazisty symbol sukcesu polityki władz. W Związku Sowieckim szczególnie spektakularne uroczystości towarzyszyły obchodom Święta Pracy (1 maja) oraz święta „Wielkiej Rewolucji Październikowej” (7 listopada).
Po zakończeniu II wojny światowej okazją do manifestowania potęgi ZSRS stał się Dzień Zwycięstwa nad faszyzmem obchodzony na pamiątkę niemieckiej kapitulacji przed dowództwem Armii Czerwonej 9 maja 1945 roku. Spektakularne obchody, którym towarzyszyła demonstracja potencjału wojskowego, pełniły między innymi ważną funkcję integrującą różne narody Kraju Rad. Wielka Wojna Ojczyźniana stała się w czasach powojennych jednym z najważniejszych tematów sztuki socrealizmu. Twórcy idealizowali wysiłek zbrojny ZSRS oraz jej uczestników. Pomniki bohaterów „Wielkiej Wojny Ojczyźnianej” powstawały nawet w zupełnie niedużych miasteczkach i wioskach.
Ciemna dziś noc
Świszczą kule po stepie i znów
Za depeszą depeszę przez mrok
Wiatr po drutach przesyła
Wiem, że tę noc
Znowu spędzisz do świtu bez snu
Przy łóżeczku dziecinnym i znów
W oczach łzy, moja miłaCytat za: https://ising.pl/wiera-gran-ciemna-dzis-noc-2vm9ee-tekst.
Ciemna noc to popularna i poruszająca sowiecka piosenka związana z Wielką Wojną Ojczyźnianą. Pierwotnie zaśpiewał ją Mark Bernes w filmie wojennym z 1943 roku Dwaj Żołnierze. Liczne filmy o czasach wojennych pełniły ważną funkcję integracyjną - tworzyły mit zwycięstwa, który spajał różnorodne i liczne narody ZSRS.
Wyjaśnij najważniejsze założenia sztuki socrealistycznej. W jaki sposób miała kształtować „nowego człowieka”?
Trenuj i ćwicz
Zaznacz instytucję odpowiedzialną za cenzurę w PRL.
Porównaj mechanizmy cenzury funkcjonujące w NRD i PRL. Uzupełnij wniosek.
Cenzura w Polsce Ludowej miała charakter wyspecjalizowany instytucjonalnie, partia rządząca zdecydowała się na stworzenie w tym celu odrębnej instytucji, w postaci GUKPPiW, której zadaniem było m.in. kontrolowanie piśmiennictwa. Punkt wyjścia do takiej decyzji (poza uzusem ZSRR) stanowiło prawdopodobnie przekonanie, że wyspecjalizowane ośrodki cenzury lepiej poradzą sobie z tym zadaniem niż struktury partyjne. Władze NRD przyjęły odmienną strategię − postanowiono zadaniem tym obarczyć wydawców, którzy pod nadzorem partii komunistycznej będą cenzurować twórców, by w efekcie wywołać w nich odruchy samokontrolne. [...]
Dość powiedzieć, że do przełomu lat 1949/1950 istniały w Polsce Ludowej wydawnictwa i księgarnie prywatne, nad którymi kontrola cenzorska była zdecydowanie słabsza. Co jednak najbardziej ciekawe, nigdy nie znacjonalizowano największych oficyn kościelnych, takich jak Księgarnia św. Wojciecha, Pallottinum, Ars Christiana, Instytut Wydawniczy PAX oraz Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK. Wiemy, że w NRD proces nacjonalizacji przebiegł sprawnie, szybko i raczej bezwyjątkowo.
Źródło: Piotr Nowak, Uwarunkowania cenzuralne w PRL i NRD. Paralele i (niepodobieństwa), w: Piętno władzy. Studia nad cenzurą i zakresem wolności słowa, red. Wanda Ciszewska-Pawłowska, Barbara Centek, Toruń 2020, s. 100−101.
Opisz wiarygodność poniższych źródeł.
Podkreśl zdanie, które wyjaśnia cel przyświecający autorom poniższego artykułu.
Wskaż zdanie, które wyjaśnia cel przyświecający autorom poniższego artykułu.
[...] Inwazja Coca‑Cola na Francję i Europę Zachodnią jest przemyślana według stref geograficznych, jest po prostu dublowaniem sieci amerykańskiej centrali szpiegowskiej.
Rozumiem teraz, dlaczego prezes centrali Coca‑Cola p. Farley, był niedawno tak serdecznie podejmowany przez papieża. Chodziło nie tylko o sute napiwki za reklamę Coca‑Coli, ale również o zbożną wspólną pracę na rzecz amerykańskiej centrali szpiegowskiej.
Franciszkanie − szpiedzy Coca‑Cola − nic się w świecie imperialistycznym nie dobywa dziś bez papieskiego błogosławieństwa.
Na podstawie materiału ilustracyjnego wymień wartości, które chciały zaszczepić władze PRL w Polakach.
Wymień powody, dla których w okresie stalinizmu Polacy uczestniczyli w kulcie jednostki.
A
[…] Pragnę uczcić człowieka, który sięgnął po światło,
Żeby w walce prowadzić lud przez drogę niełatwą,
Pragnę uczcić człowieka, który wierny jest Partii,
Który, tworząc ją w ogniu, przejął mądrość i hart jej.
Taki żywot w swych sercach niech utrwalą współcześni.
Jest on godny pamięci, poematu i pieśni!
Wypalona w płomieniu i w kamieniu wyryta
Droga życia i walki Bolesława Bieruta.Źródło: 13 kwietnia 1952 r., Warszawa, Fragment wiersza Jana Brzechwy, cyt. za: Propaganda Polski Ludowej. Materiały dla ucznia, Teka edukacyjna IPN, Łódź 2007, s. 35.
B
Zapoznaj się z fragmentem Kroniki Filmowej i sformułuj wniosek dotyczący celów propagandy komunistycznej w PRL.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RsdwgKDwACEyb
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Polska Kronika Filmowa. Proces zbrodniarzy z Wolbromia.
Poniżej zamieszczono ilustrację mającą propagować jeden z polskich planów gospodarczych okresu powojennego. Odnosząc się do swojej wiedzy oraz wniosków z analizy przedstawionej grafiki, wskaż, którego z planów dotyczyła. Swój wybór uzasadnij.
Poniżej zamieszczono ilustrację mającą propagować jeden z polskich planów gospodarczych okresu powojennego. Odnosząc się do swojej wiedzy oraz wniosków z opisu przedstawionej grafiki, wskaż, którego z planów dotyczyła. Swój wybór uzasadnij.
Słownik
przekształcenie indywidualnej własności rolnej (ziemi i środków produkcji) w formę własności zbiorowej, czyli kolektywnej – państwowej lub spółdzielczej;
chłop, który dodatkowo pracuje jako robotnik;
postawa oznaczająca zgadzanie się z czymś (np. panującymi zasadami i poglądami panującym w danej grupie społecznej);
realistyczna ocena rzeczywistości i podejmowanie tylko tych działań, które gwarantują skuteczność
partia komunistyczna utworzona w 1948 r. z połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej; sprawowała rządy w PRL w latach 1948–1989; jej najważniejszym organem kierowniczym był Komitet Centralny (KC)
powszechnie używane określenie organów bezpieczeństwa państwa funkcjonujących w Polsce w okresie stalinizmu (1944–1956)
(fr. avant garde – straż przednia) - grupa osób, których twórczość lub działalność w jakiejś dziedzinie jest nowatorska i niekonwencjonalna; ogół zróżnicowanych tendencji w sztuce XX w., odznaczających się radykalnym nowatorstwem
dążenie do kształtowania u kogoś właściwych postaw lub poglądów poprzez pouczanie go lub dawanie wzorów do naśladowania
(definicja na podstawie słownika PWN)
świadome, systematyczne i natarczywe wpajanie idei lub doktryn; władza, stosująca indoktrynację korzysta z propagandy, używa do jej rozpowszechniania środków masowego przekazu, systemu oświaty szkolnej i pozaszkolnej
(łac. imperialis - władczy) polityka zagraniczna państwa; charakteryzuje się tworzeniem monopoli i dążeniem kraju do panowania nad światem
(z łac. collectivus – zbiorowy) nadanie formy kolektywnej, przekształcenie drobnych indywidualnych gospodarstw rolnych w wielkie spółdzielcze przedsiębiorstwa rolne
zamożny chłop, jako warstwa kułacy ukształtowali się w wyniku wprowadzenia elementów kapitalistycznych w ramach Nowej Polityki Ekonomicznej; poddani ostrym represjom podczas kolektywizacji
dążenie do tworzenia rzeczy monumentalnych; wielkość tych dzieł
(gr. pathos - namiętność, wzruszenie) nastrój powagi; podniosłość, wzniosłość; ton lub styl mówienia, który podkreśla wzniosłość tematu
celowe działania mające doprowadzić do określonych zachowań i poglądów oraz służące do upowszechnienia informacji korzystnych dla nadawcy; w języku potocznym synonim kłamstwa i manipulacji