PRL w pełnej krasie. Lata 1956 - 1981
„Mała stabilizacja” Władysława Gomułki
Październikowa odwilż
Rok 1956 przyniósł zmiany w sposobie funkcjonowania państw Europy Środkowej i Wschodniej. Po śmierci Stalina (1953 r.) w Związku Sowieckim rozpoczęła się walka o władzę. Ostatecznie na czele partii i państwa stanął Nikita Chruszczow, który postawił sobie za cel rozliczenie zbrodni stalinowskich i zliberalizowanie polityki państwa wobec obywateli. Jego referat wygłoszony na XX zjeździe KPZS wywołał burzę i doprowadził m.in. do usunięcia ciała Stalina z mauzoleum na placu Czerwonym i pochowania go w Gori. Miało to znaczenie przede wszystkim symboliczne.
W marcu 1956 r. umarł Bolesław Bierut, przywódca Polski Ludowej z okresu stalinowskiego. Wydarzenie to rozpoczęło w PRL sekwencję zdarzeń prowadzącą do największego przełomu w historii komunistycznej Polski. Pod koniec czerwca tego samego roku na ulice Poznania wyszli robotnicy. Początkowe protesty na tle ekonomicznym szybko przekształciły się w wybuch przemocy na dużą skalę oraz interwencję wojska, która doprowadziła do śmierci kilkudziesięciu osób. Jednocześnie w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) rozpoczęła się rywalizacja o władzę dwóch frakcji. Jedną stanowili „puławianie”– byli to działacze związani dotąd ze stalinowskim skrzydłem w partii, którzy jednak w 1956 r. zaczęli domagać się liberalizacji i demokratyzacji reżimu. Drugą byli „natolińczycy” – cieszyli się wsparciem nowego kierownictwa sowieckiego, a w swojej polityce usiłowali łączyć komunizm z nacjonalizmem oraz antysemityzmem. Ostatecznie w październiku 1956 r. zwycięstwo odnieśli puławianie – udało im się postawić na czele PZPR Władysława Gomułkę – komunistę, który kilka lat wcześniej stał się ofiarą represji obozu stalinowskiego w PRL.
Sprawdzisz, w jakich okolicznościach Stalinogród ponownie stał się Katowicami.
przedstawisz działania mające poprawić sytuację ekonomiczną i społeczną zaproponowane przez W. Gomułkę oraz sposób ich urzeczywistnienia.
Przedstawisz stosunek władz PRL do działań Kościoła związanych z obchodami tysiąclecia chrztu Polski.
Scharakteryzujesz stosunki państwo - Kościół za czasów Gierka.
Sytuacja w kraju u progu rządów Gomułki
W dniu 20 października 1956 r. Władysław Gomułka wygłosił na VIII plenum KC PZPR słynne przemówienie programowe. Podkreślił w nim, że za złą sytuację gospodarczą kraju nie należy winić socjalizmu, tylko osoby, które błędnie realizowały jego założenia. Stawiając się w roli przywódcy wsłuchującego się w głos ludu, zapowiedział, że usprawni zarządzanie w zakładach przemysłowych oraz wesprze rozwój rolnictwa prywatnego. Bronił co prawda przyjaźni polsko‑sowieckiej, jednak zaznaczał, że stosunki z Kremlem powinny opierać się na zasadach niezależności i suwerenności. Ostro wyraził się na temat kultu jednostki, jak również ogólnego skorumpowania systemu, w którym „oszustwo, kłamstwo i fałsze” oraz prowokacje były głównymi narzędziami sprawowania władzy.
Dość szybko, mimo powszechnego entuzjazmu, na polskiej rzeczywistości popaździernikowej zaczęły pojawiać się rysy. W listopadzie i grudniu 1956 r. w wielu miastach odbyły się demonstracje o wydźwięku antysowieckim. Niejako przy okazji padały również hasła skierowane przeciwko niektórym członkom PZPR.
Okazało się, że Władysław Gomułka nie pragnął wcale zwycięstwa jednej z frakcji PZPR – wydawać by się mogło całkiem naturalne jego poparcie dla „puławian”, którzy właściwie wynieśli go do władzy. Wolał zajmować stanowisko arbitra w sporach, zachowując pozycję trzeciej siły. Frakcje zaś, zwalczały się i osłabiały nawzajem, gwarantując w ten sposób rosnącą pozycję I sekretarza. Po 1956 r. spór „puławian” z „natolińczykami” zaczął zresztą ustępować miejsca nowemu: „dogmatyków” – czyli zwolenników polityki autorytarnej, oraz „rewizjonistów” – rzeczników demokratyzacji państwa. Ci ostatni z czasem porzucili PZPR i podjęli antykomunistyczną działalność opozycyjną.
W styczniu 1957 r. odbyły się wybory do sejmu, które nie odbiegały szczególnie od scenariusza poprzednich wyborów. Istniała jednak poważna różnica – po raz pierwszy w parlamencie znalazło się aż 64 bezpartyjnych posłów. Na krótki czas doszło do poprawy stosunków na linii państwo–Kościół. Znikła, jak się wydawało, cenzura. Na polskiej wsi szybko likwidowano efekty prowadzonej wcześniej kolektywizacji. Z partii usunięto wielu ludzi związanych z Urzędem Bezpieczeństwa, a utworzono Służbę Bezpieczeństwa, znacznie ograniczono uprawnienia bezpieki oraz zlikwidowano w niej wiele etatów. Wkrótce jednak władze zaczęły podejmować działania obliczone na zahamowanie tempa reform i cofnięcie niektórych zmian. Już latem 1957 r. w kraju wybuchły strajki. Jak się okazało, władza była do nich świetnie przygotowana – do ich rozpędzenia wykorzystano utworzone w grudniu poprzedniego roku Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej (ZOMO), specjalnie szkolone do walki z tłumem. Szybko, niejako „tylnymi drzwiami”, zaczęto przywracać cenzurę. Pierwszy odczuł to tygodnik „Po Prostu”, zamknięty po wakacjach 1957 r. Wprowadzono też debit – konieczność uzyskania przydziału papieru na druk dzieł literackich.
Konflikt na linii państwo–środowiska inteligenckie
Od początku lat 60. rosło napięcie między władzami a środowiskami inteligenckimi, szczególnie literackimi. Kulminacja nastąpiła w roku 1964. W marcu 34 pisarzy i intelektualistów podpisało się pod listem, który w kancelarii premiera złożył Antoni Słonimski. Protestowano przeciwko ograniczaniu dostępu do papieru oraz wprowadzeniu cenzury.
Sprawa Listu 34 nabrała mocy po informacji, która znalazła się w serwisie Radia Wolna Europa. Władze zareagowały bardzo ostro – kilku literatów zostało aresztowanych, m.in. Melchior Wańkowicz. W 1965 r. aresztowano Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego za działalność antysocjalistyczną. Zapadły surowe wyroki – odpowiednio 3 lata oraz 3,5 roku więzienia.
Sytuacja międzynarodowa
Sytuacja polityczna w Polsce w roku 1967 była uwarunkowana wydarzeniami międzynarodowymi. Najsilniej odbiła się nad Wisłą „wojna sześciodniowa”, tocząca się w czerwcu między Izraelem a koalicją państw arabskich. Wobec dużych postępów armii izraelskiej Związek Sowiecki na forum Organizacji Narodów Zjednoczonych zażądał zatrzymania ofensywy, a Izrael, wobec nacisków międzynarodowych, zgodził się na to. Jednak konsekwencją tej sytuacji była podjęta 9 czerwca w Moskwie decyzja o zerwaniu stosunków z państwem żydowskim. Polska zrobiła to trzy dni później. Wydarzenia te spowodowały w kraju poważne reperkusje. Dziesięć dni po moskiewskim spotkaniu Gomułka podczas VI Kongresu Związków Zawodowych wygłosił przemówienie o wymowie antysemickiej, sugerując emigrację ludności żydowskiej. Pojawiły się też słowa o „syjonistycznej V kolumnie”. Wystąpienie zostało nieco złagodzone w „Trybunie Ludu”, ale przemówienie I sekretarza na żywo było transmitowane w radiu. Wywarło piorunujący skutek – stało się sygnałem do rozpoczęcia antysemickiej nagonki, podsycanej przede wszystkim przez „partyzantów”. Czystki objęły nie tylko partię, także wiele osób bezpartyjnych pochodzenia żydowskiego straciło pracę i zostało zmuszonych do wyjazdu z Polski. Do końca roku kraj opuściło około 500 osób. Następne lata przyniosły już masową migrację: w 1968 r. wyjechało 3437, rok później 7674 osób.
W 1968 r. z kolei doszło w Czechosłowacji do serii wydarzeń określanych mianem Praskiej Wiosny. Alexander Dubček, nowy przywódca komunistyczny tego kraju, przeprowadził – pod presją społeczną – wiele reform znacząco liberalizujących system. Odbywały się one pod hasłem budowania „socjalizmu z ludzką twarzą” i wywołały duże zaniepokojenie partii komunistycznych sprawujących władzę w innych krajach regionu. Rządzący komuniści obawiali się, że sukces czechosłowackiej inicjatywy zachęci obywateli innych państw komunistycznych do zgłaszania podobnych oczekiwań, co stanowiłoby zagrożenie dla dotychczasowych elit. W efekcie – przy poparciu Władysława Gomułki – w sierpniu 1968 r. doszło do interwencji militarnej w Czechosłowacji państw Układu Warszawskiego, w tym Polski.
Niewątpliwym osiągnięciem Gomułki w polityce zagranicznej była natomiast historyczna wizyta w Polsce kanclerza Republiki Federalnej Niemiec Willy'ego Brandta. Przywódca ówczesnych Niemiec Zachodnich odwiedził w grudniu 1970 r. Warszawę, gdzie m.in. ukląkł przed pomnikiem Bohaterów Getta. W trakcie swojej wizyty podpisał umowę międzynarodową z rządem PRL, która otwierała drogę do normalizacji stosunków między oboma państwami. Traktat ten był pierwszym oficjalnym dokumentem, w którym rząd RFN uznał zachodnią granicę Polski na Odrze i Nysie.
W zderzeniu z rzeczywistością
Wiele osób uwierzyło, że na fali październikowych przemian sytuacja gospodarcza, polityczna i społeczna ulegnie poprawie. Tymczasem szybko nastąpił odwrót od liberalizacji systemu. Poniekąd przyczyniły się do tego losy rewolucji na Węgrzech. Kiedy pod koniec października 1956 r. Węgrzy wystąpili przeciwko partii komunistycznej, a nowy premier Imre Nagy zapowiedział przejście do demokracji parlamentarnej i wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego, wojska sowieckie w krótkim czasie krwawo rozprawiły się z „buntownikami”.
Interwencja wojsk sowieckich na Węgrzech sprowadziła na ziemię nawet najbardziej zapalonych reformatorów w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR). Gomułka pozostawił na kierowniczych stanowiskach konserwatystów, których pozycja w najbliższej przyszłości tylko się umacniała. Pod koniec 1957 r. ich wpływy były już tak silne, że nie tylko nie mogło być mowy o dalszej liberalizacji systemu, ale również zachowanie dotychczasowych zdobyczy Października ’56 stanęło pod znakiem zapytania. Konserwatyści atakowali Gomułkę za nadmierne, ich zdaniem, ustępstwa wobec osób dążących do demokratyzacji życia społecznego (nazywali je „rewizjonistami”). W efekcie Gomułka zdecydował się zamknąć główne pismo tych ugrupowań − „Po Prostu”, a policja rozgoniła w Warszawie demonstracje zorganizowane w obronie gazety. Był to sygnał, że nastąpił zwrot w polityce partii. „Rewizjoniści” albo sami odeszli z PZPR, albo zostali z niej usunięci. Władza ograniczała wyjazdy Polaków na Zachód, wróciły cenzura i zagłuszanie audycji polskich radiostacji zachodnich (m.in. Radia Wolna Europa). Ponownie rozbudowywały się oddziały tajnej policji i służby specjalne, które miały tłumić ewentualne akty masowego nieposłuszeństwa i oddolne ruchy społeczne.
„Mała stabilizacja”
Wśród zmian, jakie przyniosła polska odwilż, była likwidacja Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego oraz wymiana kadr w wojsku. Co prawda w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) wciąż stacjonowały wojska sowieckie, jednak w połowie listopada 1956 r. ze stanowiskiem ministra obrony pożegnał się znienawidzony przez wielu Polaków marszałek Konstanty Rokossowski, a wraz z nim odeszło 32 generałów i pułkowników sowieckich. Ekipa Gomułki przystąpiła również do realizacji części postulatów społecznych. Stalinogród na powrót stał się Katowicami, zniknęły sklepy „za żółtymi firankami”, w których zaopatrywali się uprzywilejowani urzędnicy, powstały rady robotnicze mające pełnić funkcję niezależnych związków zawodowych i znacząco złagodniała cenzura. Działacze wojenni, często pośmiertnie, doczekali się rehabilitacji, a na wyższe uczelnie wróciła część usuniętych w czasach stalinowskich profesorów. Z ZSRS napływali Polacy zwalniani z łagrów i zesłańcy − pozbawieni środków do życia, wyniszczeni psychicznie i fizycznie.
U schyłku lat 50. i na początku lat 60. XX w. Polacy odczuli wyraźną poprawę swojej sytuacji materialnej, dlatego okres ten nazywamy „małą stabilizacją”. Zapowiedziane przez Gomułkę odejście od kolektywizacji rolnictwa zachęciło chłopów do uprawiania ziemi w gospodarstwach indywidualnych, dzięki czemu wzrosły zbiory płodów rolnych. Władza ruszyła z inwestycjami w przemysł ciężki oraz zwiększyła nakłady na budownictwo mieszkaniowe. W wielu domach pojawiły się pralki, lodówki, telewizory, a w nielicznych przypadkach także samochody. W dalszej perspektywie jednak niewiele się zmieniło. Na przykład jakość wytwarzanych produktów wciąż pozostawiała wiele do życzenia. Na czele przedsiębiorstw stali bowiem dyrektorzy z nadania partyjnego, a nie wykwalifikowani specjaliści. Do tego pracownikom zależało na wyprodukowaniu jak największej ilości produktów, ponieważ od tego zależała wysokość ich pensji. Zwiększenie nakładów inwestycyjnych na hutnictwo i przemysł maszynowy wiązało się z zaniedbaniem sektora usług i produkcji dóbr konsumpcyjnych. Problem ten pogłębiała niewielka liczba przedsiębiorstw prywatnych − stanowiły one ok. 1 proc. wszystkich zakładów.
W rolnictwie największą bolączką było niedofinansowanie. Państwo przeznaczało większość środków na spłacanie długów gospodarstw uspołecznionych, których odsetek nie wynosił więcej niż 15 proc. Ponadto większość gospodarstw indywidualnych nie przekraczała 5 ha (tyle w przybliżeniu wynosi powierzchnia siedmiu złączonych boisk piłkarskich). Rolnicy nie byli więc w stanie wyprodukować wystarczająco dużo, aby móc przeznaczyć nadwyżki na inwestycje. Zresztą biorąc pod uwagę skalę ich działalności, poważniejsze przedsięwzięcia zwyczajnie im się nie opłacały.
W drugiej połowie lat 60. XX w. stagnacja i braki podstawowych dóbr, zwłaszcza mięsa, powodowały zmęczenie i frustrację społeczeństwa. Od czasu do czasu dawało ono upust złości i organizowało protesty, ale władza szybko je tłumiła.
Walka o „rząd dusz”
Polska partia komunistyczna zachowywała neutralny lub niechętny stosunek do Kościoła katolickiego, jednak w pierwszych „popaździernikowych” miesiącach przyjęła postawę pojednawczą. Jesienią na wolność wyszedł prymas Stefan Wyszyński, a w niedługim czasie również inni biskupi uwięzieni w czasach stalinizmu. W grudniu 1956 r. władze doszły do porozumienia z Kościołem, na mocy którego m.in. w szkołach pojawiły się lekcje religii dla zainteresowanych. Relacje państwo–Kościół szybko jednak zaczęły się pogarszać. Jednym z powodów była zbliżająca się tysięczna rocznica chrztu Polski w 1966 roku. Duchowni przygotowywali się do uroczystości Milenium Chrztu Polski, więc na początku 1958 r. Sejm wysunął kontrpropozycję w postaci programu obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. W jego ramach miało powstać ponad 1000 nowych szkół (wybudowano przeszło 1300), podjęto akcję zadrzewiania oraz zakładania osiedli i parków Tysiąclecia. Stopniowo władze wycofywały się z porozumienia z Kościołem. Najpierw ograniczyły liczbę godzin lekcji religii do jednej tygodniowo, a następnie całkowicie wycofały ją ze szkół. Obciążyły też Kościół dodatkowymi podatkami i wstrzymywały budowę nowych świątyń.
Z okazji zbliżającego się Milenium w listopadzie 1965 r. biskupi polscy wystosowali orędzie do biskupów niemieckich. Tekst zredagowali m.in. arcybiskupi Karol Wojtyła i Bolesław Kominek. Duchowni wspomnieli zarówno o krzywdach wyrządzonych Polakom przez Niemcy, jak i cierpieniach Niemców podczas II wojny światowej i po niej. Najważniejsze słowa padły na koniec listu i brzmiały: „Wyciągamy do Was […] nasze ręce oraz udzielamy wybaczenia i prosimy o nie”. Był to ważny krok na drodze do pojednania polsko‑niemieckiego.
Tymczasem władze PRL wykorzystały wystąpienie biskupów przeciwko nim. Rządzący doskonale zdawali sobie sprawę z wciąż żywej niechęci Polaków do Niemców i podsycali negatywne emocje. W Sejmie posłowie zaatakowali inicjatywę Episkopatu, zarzucając biskupom zdradę polskiej racji stanu. Komuniści rozpowszechniali hasło „nie przebaczamy” oraz organizowali wiece. Ataki te przedłużyły się na rok milenijny i dotknęły również wiernych. Na przykład w Boże Ciało 1966 r. oddziały Milicji Obywatelskiej rozpędziły przy użyciu pałek procesję w Warszawie, a Służba Bezpieczeństwa organizowała polowania na kopię wędrującego po kraju obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. 2 października 1966 r. funkcjonariusze zatrzymali go w okolicach Katowic i odesłali na Jasną Górę.
Zapoznaj się z fragmentem orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich z 18 listopada 1965 r. i wykonaj polecenia.
Wykaż, że inicjatywa biskupów polskich była przejawem realizacji wartości chrześcijańskich.
Napięcia w partii komunistycznej i krytyka Gomułki
Przyczyn wydarzeń marca 1968 r. należy szukać dużo wcześniej i nie tylko w środowiskach młodzieżowych, ale również w aparacie władzy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Pod rządami Władysława Gomułki, który kierował Polską jako I sekretarz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej od 1956 r., w latach 60. XX w. zaczęły narastać napięcia wewnętrzne i powstała nowa frakcja partyjna – odłam, którego członków określano mianem „partyzantów”, ponieważ wielu z jej uczestników w trakcie II wojny światowej należało do komunistycznej partyzantki i odwoływało się do tradycji kombatanckich. Na lidera tej grupy wyrósł najpierw wiceminister, później (od 1964 r.) minister spraw wewnętrznych Mieczysław Moczar. Frakcja „partyzantów” była coraz bardziej niezadowolona z rządów Gomułki, choć nie okazywała tego wprost. Powstał pomysł, by w walce o władzę połączyć frazeologię patriotyczną z antysemicką, co miało zwiększyć społeczne poparcie dla grupy „partyzantów”. Trzeba bowiem pamiętać, że polski, przedwojenny ruch komunistyczny skupiał dużą liczbę obywateli polskich pochodzenia żydowskiego. Z podobna sytuacją, nadreprezentacji przedstawicieli mniejszości nieterytorialnej we władzach mamy do czynienia, gdy badamy udział Polaków w Czeka i GPU, z Feliksem Dzierżyńskim na czele. W początkowym okresie po II wojnie światowej na wysokich stanowiskach wciąż pozostawało wielu komunistów pochodzenia żydowskiego i choć w latach pięćdziesiątych ich rola i liczba zaczęły się gwałtownie zmniejszać, ciągle budzili niechęć części działaczy PZPR, pragnących zająć ich miejsce. Jednym z nieformalnych postulatów frakcji Moczara stała się więc polonizacja aparatu władzy. Jej członkowie uważali, że w większym stopniu trzeba nasycić ideologię partii rządzącej elementami narodowymi.
Dążenie moczarowców do władzy stało się jednym ze źródeł sekwencji zdarzeń, które nastąpiły w marcu 1968 roku. Natomiast bezpośrednim źródłem protestów było inne środowisko – grupa warszawskiej młodzieży w części wywodzących się z aparatu władzy, także żydowskiego pochodzenia (choć nie tylko), która uformowała się w latach 60. Grupę tę nazwano ostatecznie „komandosami”. Jej liderami byli Jacek Kuroń i Karol Modzelewski, a niektórzy członkowie wywodzili się z drużyn walterowskich Związku Harcerstwa Polskiego, gdzie harcmistrzem był do pewnego momentu Jacek Kuroń. Część walterowców znalazła się na początku lat 60. w nieformalnym warszawskim klubie dyskusyjnym nazywanym Klubem Poszukiwaczy Sprzeczności, który został dość szybko zamknięty przez władze z racji nieprawomyślnych zachowań. Niemniej to środowisko ciągle funkcjonowało i pojawiały się w nim nowe postacie, takie jak Adam Michnik, Seweryn Blumsztajn czy Waldemar Kuczyński. Młodzież spotykała się i dyskutowała, spierała się o politykę i obowiązujący system władzy; w pewnym momencie Kuroń i Modzelewski opracowali nawet tzw. list otwarty do partii, w którym z pozycji radykalnego marksizmu krytykowali rządy Gomułki. Władze aresztowały obu inicjatorów i skazały ich na więzienie, jednak to środowisko przetrwało.
Dziady Mickiewicza – zakazana sztuka
Iskrą, która przyczyniła się do wybuchu protestów, stał się… teatr, a właściwie jedna sztuka. W listopadzie 1967 r. w Teatrze Narodowym w Warszawie rozpoczęły się przedstawienia Dziadów Adama Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka. Podczas spektakli publiczność entuzjastycznymi oklaskami reagowała na fragmenty o wydźwięku antyrosyjskim. Była to oczywista – choć nie wprost – demonstracja niechęci do ZSRS i prosowieckiego reżimu. Na początku 1968 r. władze zakazały dalszych przedstawień.
Decyzja ta wywołała protesty studentów, którzy domagali się zniesienia zakazu i wprowadzenia wolności słowa. Odpowiedzią władz były represje, polegające m.in. na relegowaniu z uczelni organizatorów protestów. 8 marca 1968 r. na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego odbył się wiec, podczas którego studenci żądali przywrócenia na studia dwóch swoich kolegów wyrzuconych za udział w demonstracjach: Adama Michnika i Henryka Szlajfera.
Manifestacje odbyły się także na wielu innych uczelniach w kraju. Studenci domagali się zwolnienia aresztowanych, ograniczenia cenzury i zaprzestania kłamliwej propagandy, która uczelniane wystąpienia nazywała chuligańskimi wybrykami. Konflikt ze środowiskami uniwersyteckimi dał początek antyinteligenckiej nagonce zorganizowanej przez władze. Komuniści chętnie wykorzystywali rzekomą opozycję inteligenci – lud pracujący (chłopi i robotnicy). Organizowali masowe wystąpienia i zgromadzenia (m.in. w zakładach pracy), podczas których aktywiści robotniczy trzymali transparenty z „wychowawczymi” sloganami w rodzaju: „Studenci do nauki, literaci do piór” czy „Robotnicy nie wybaczą prowokatorom i rozrabiaczom”. Gdy 21 marca na Politechnice Warszawskiej został ogłoszony strajk okupacyjny, a na Uniwersytecie Warszawskim doszło do kolejnego wiecu, władze rozpoczęły akcję zwalniania profesorów i docentów oskarżanych o sprzyjanie demonstrantom.
Antysemicka nagonka i fala emigracji
„Partyzanci”, popierani przez Kreml przeciwko Gomułce, dostrzegli szansę na przejęcie władzy. Wykorzystując żydowskie pochodzenie niektórych uczestników i liderów buntów studenckich, rozpętali antysemicką i antyinteligencką nagonkę. Zachęcali lub wręcz przymuszali do wyrzucania z pracy Polaków żydowskiego pochodzenia. Zwolnienia dotknęły administrację państwową, urzędy centralne i terenowe, wojsko, służbę zdrowia oraz środowiska naukowe, z PZPR usunięto kilka tysięcy członków. Moczarowcy organizowali wiece potępiające „syjonistów” (tak nazywano wszystkie osoby pochodzenia żydowskiego, niezależnie od ich stosunku do syjonizmu). Ćwierć wieku po Zagładzie komuniści przez zastraszenie zmusili do emigracji tysiące Żydów, zazwyczaj w pełni zasymilowanych. Motywacją wyjazdu była zazwyczaj obawa o wzrost antysemityzmu, poczucie zagrożenia, lęk o przyszłość dzieci. Według różnych danych w 1968 r. z Polski wyjechało od kilkunastu do nawet 20 tys. osób. Wszyscy, którzy decydowali się na tak radykalny krok, musieli zrzec się polskiego obywatelstwa, a zamiast polskich paszportów otrzymywali tzw. dokumenty podróży. Pozwalały one jedynie wyjechać z Polski bez prawa powrotu.
Nagonka antysemicka miała też swoje tło międzynarodowe. W 1967 r., podczas wojny sześciodniowej na Bliskim Wschodzie, blok wschodni wspierał stronę arabską przeciwko Izraelowi, co przekładało się na niechęć do Żydów.
Latem 1968 r. Gomułka zdecydował się przyłączyć do tłumienia Praskiej Wiosny. W połowie 1968 r. wygasa antyżydowska nagonka. W dniu 5 maja Władysław Gomułka, na spotkaniu z Józefem Kępą, I sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Warszawie mówi: „To jest niedopuszczalne w Partii! Jeśli Partia ma być antysemicka, to ja mam w dupie taką partię!”. 29 maja, podczas spotkania z kierownictwem partii i Sekretariatem KC, Gomułka wydaje polecenie zakończenia akcji rozliczeniowej, co jednak nie zatrzymuje masowej emigracji Żydów z Polski ani wyroków skazujących za udział w protestach.
Trenuj i ćwicz.
Wskaż właściwe dokończenie zdania.
Przyporządkuj do odpowiedniej kategorii podane przykłady uroczystości rocznicowych związanych z rokiem 966.
Zaznacz odpowiednie miejsce w tabeli w zależności od tego, czy dane stwierdzenie dotyczy strony rządowej („RZ”), czy kościelnej („K”). Wszystkie stwierdzenia odnoszą się do obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego i Milenium Chrztu Polski.
Zapoznaj się z Listem 34 oraz notkami biograficznymi osób, które się pod nim podpisały, a następnie wykonaj polecenie.
List 34Do Prezesa Rady Ministrów
Józefa Cyrankiewicza
Ograniczenia przydziału papieru na druk książek i czasopism oraz zaostrzenie cenzury prasowej stwarza sytuację zagrażającą rozwojowi kultury narodowej. Niżej podpisani, uznając istnienie opinii publicznej, prawa do krytyki, swobodnej dyskusji i rzetelnej informacji za konieczny element postępu, powodowani troską obywatelską, domagają się zmiany polskiej polityki kulturalnej w duchu praw zagwarantowanych przez konstytucję państwa polskiego i zgodnych z dobrem narodu.
Źródło: List 34. Cytat za: Gomułka i inni. Dokumenty z archiwum KC 1948−1982, oprac. J. Andrzejewski, Londyn 1987, s. 95.
Wybrane biogramy sygnatariuszy Listu 341. Jerzy Andrzejewski (1909−1983), prozaik, publicysta, felietonista, scenarzysta, aktywnie wspierał władzę komunistyczną w latach socrealizmu w kulturze, był także posłem do sejmu PRL. Członek PZPR (wystąpił z partii w 1957 r.). Po 1956 r. ewoluował w stronę środowisk opozycyjnych wobec reżimu.
2. Maria Dąbrowska (1889−1965), powieściopisarka, eseistka, dramatopisarka, tłumaczka. W latach socrealizmu wspierała władzę komunistyczną. Po 1956 r. ewoluowała w stronę środowisk opozycyjnych wobec reżimu.
4. Karol Estreicher (1906−1984), historyk sztuki, prozaik.
6. Aleksander Gieysztor (1916−1999), historyk, żołnierz ZWZ‑AK. Po gwałtownej reakcji władzy na „list 34” podpisał drugi list broniący władzy komunistycznej, który został opublikowany w „The Times”. Członek PZPR.
19. Edward Lipiński (1888−1986), ekonomista, w czasie II wojny światowej zaangażowany w tajne nauczanie. Po gwałtownej reakcji władz na „list 34” podpisał drugi list broniący władzy komunistycznej opublikowany w „The Times”.
27. Antoni Słonimski (1895−1976), poeta, dramatopisarz, prozaik, felietonista, członek grupy literackiej „Skamander”. Od 1928 r. członek Związku Zawodowego Literatów Polskich, w czasie II wojny światowej na emigracji, w latach 1948−1951 dyrektor Instytutu Kultury Polskiej w Londynie, w latach 1956−1959 prezes Związku Literatów Polskich.
32. Adam Ważyk (1905−1982), poeta, prozaik, eseista, tłumacz. Przed 1956 r. jeden z najgorliwszych propagatorów socrealizmu, później jego krytyk.
Źródło: Wybrane biogramy sygnatariuszy Listu 34, biogramy na podstawie: Filip Musiał, List, który zachwiał Gomułką, tekst dostępny online: ipn.gov.pl.
Obejmując stanowisko I sekretarza KC PZPR, Władysław Gomułka zapowiedział rozwój przemysłu lekkiego oraz odejście od kolektywizacji rolnictwa. Na podstawie danych statystycznych rozstrzygnij, czy założenia te zostały zrealizowane.
Tabela 1
1950 | 1960 | 1970 | |
Ogółem | 100 | 100 | 100 |
Przemysł paliwowo‑energetyczny | 18,0 | 11,8 | 10,0 |
Przemysł metalurgiczny | 13,4 | 12,6 | 10,2 |
Przemysł elektromaszynowy | 6,2 | 15,9 | 24,5 |
Przemysł chemiczny | 3,4 | 5,6 | 8,7 |
Przemysł mineralny | 3,2 | 4,2 | 3,7 |
Przemysł drzewno‑papierniczy | 5,6 | 6,2 | 5,0 |
Przemysł lekki | 15,3 | 15,5 | 14,6 |
Przemysł spożywczy | 34,1 | 26,8 | 21,2 |
Pozostałe gałęzie przemysłu | 0,8 | 1,4 | 2,1 |
Indeks dolny Na podstawie: Struktura produkcji sprzedanej przemysłu (ceny bieżące), w: Historia Polski w liczbach, t. 2, Gospodarka, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2006, s. 453. Indeks dolny koniecNa podstawie: Struktura produkcji sprzedanej przemysłu (ceny bieżące), w: Historia Polski w liczbach, t. 2, Gospodarka, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2006, s. 453.
Tabela 2
1950 | 1955 | 1960 | 1970 | |
Ogółem | 100 | 100 | 100 | 100 |
Gospodarstwa indywidualne | 89,6 | 77,3 | 86,9 | 81,0 |
Gospodarstwa uspołecznione, w tym: spółdzielnie produkcyjne, kółka rolnicze, gospodarstwa państwowe | 10,4 | 22,7 | 13,1 | 19,0 |
Indeks dolny Na podstawie: Użytki rolne według grup użytkowników w odsetkach (procentach), w: Historia Polski w liczbach, t. 2, Gospodarka, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2006, s. 395. Indeks dolny koniecNa podstawie: Użytki rolne według grup użytkowników w odsetkach (procentach), w: Historia Polski w liczbach, t. 2, Gospodarka, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2006, s. 395.
Wyjaśnij, czym różniły się protesty z marca 1968 r. od protestów z czerwca 1956 r.
Przeczytaj hasła widoczne na transparentach na zdjęciu. Przedstaw zarzuty, jakie władze stawiały studentom.
Zapoznaj się z hasłami, które znajdują się na transparentach w opisie poniższego zdjęcia. Przedstaw zarzuty, jakie władze stawiały studentom.
Zapoznaj się z poniższymi tekstami źródłowymi, a następnie rozstrzygnij, który z nich dotyczy wydarzeń z 1968 r. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do treści obu źródeł.
Tekst A
Spośród załóg zaagitowanych do strajku, wyłaniały się nowe grupy agitatorów, które z kolei udawały się do zakładów, w których jeszcze nie przerwano pracy, by i tutejsze załogi skłonić do przyłączenia się do demonstracji. […]
W przemówieniach i rzucanych hasłach powtarzały się żądania podwyżki płac, obniżki cen, wolności […].
Gmach ostrzeliwali przeważnie ludzie młodzi, w wieku około lat 20. Zorganizowanego kierownictwa po ich stronie nie było widać. Napastnicy grupowali się wokół jednostek najbardziej zaciekłych, umiejących obchodzić się z bronią. W ten sposób powstawały doraźne grupy bojówkarskie, których skład osobowy zmieniał się w toku walki i które działały przeważnie na własną rękę.
Cytat za: Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku. Wybór tekstów źródłowych, t. 5..., oprac. A. Koseski, J.R. Szaflik, R. Turkowski, Pułtusk 2004, s. 379–389.
Tekst B
Przemówienie I sekretarza KC PZPR Władysława GomułkiNielegalne zgromadzenia i demonstracje uliczne studentów wywołały powszechne pytanie: o co chodzi, dlaczego studenci występują przeciwko władzom państwowym?
Korzystając z zamieszania, jakie wytworzyły demonstracje i inne nielegalne formy działania studentów, niemal jednocześnie z nimi wyszły na ulice elementy chuligańskie. O ich wyczynach, np. w Warszawie, informowała prasa.
Źródło: Przemówienie I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki. Cytat za: Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku. Wybór tekstów źródłowych, t. 6, cz. 1..., oprac. A. Koseski, J.R. Szaflik, R. Turkowski, Pułtusk 2004, s. 278.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie na podstawie jego treści i własnej wiedzy wykonaj polecenie.
Przemówienie I sekretarza KC PZPR Władysława GomułkiW wydarzeniach, jakie miały miejsce, aktywny udział wzięła część młodzieży akademickiej pochodzenia lub narodowości żydowskiej. Rodzice wielu z tych studentów zajmują mniej lub bardziej odpowiedzialne, a także wysokie stanowiska w naszym państwie. Ta przede wszystkim okoliczność, spowodowała że na fali tych wydarzeń wypłynęło opacznie nieraz pojmowane hasło walki z syjonizmem.
Czy w Polsce są żydowscy nacjonaliści, wyznawcy ideologii syjonistycznej? Na pewno tak. Byłoby jednak nieporozumieniem, gdyby ktoś chciał dopatrywać się w syjonizmie niebezpieczeństwa dla socjalizmu w Polsce, dla jej ustroju społeczno‑politycznego. Niebezpieczeństwo takie, jeśliby kiedykolwiek zaistniało – a jest to mało prawdopodobne – może wypłynąć z różnych reakcyjnych źródeł w kraju, wspomaganych z zewnątrz przez ośrodki międzynarodowej, antykomunistycznej reakcji.
Nie oznacza to jednak, że w Polsce nie ma w ogóle problemu, który nazwałbym samookreśleniem się części Żydów – obywateli naszego państwa. O co chodzi, przedstawię na przykładach.
W roku ubiegłym podczas czerwcowej agresji Izraela przeciw państwom arabskim określona liczba Żydów w różnych formach objawiała chęć wyjazdu do Izraela celem wzięcia udziału w wojnie z Arabami. Nie ulega wątpliwości, że ta kategoria Żydów obywateli polskich uczuciowo i rozumowo nie jest związana z Polską, lecz z państwem Izrael. Są to na pewno nacjonaliści żydowscy. Czy można mieć do nich o to pretensje? Tylko takie, jakie żywią komuniści do wszystkich nacjonalistów, bez względu na ich narodowość. Przypuszczam, że ta kategoria Żydów wcześniej lub później opuści nasz kraj.
W swoim czasie otworzyliśmy szeroko nasze granice dla wszystkich, którzy nie chcieli być obywatelami naszego państwa i postanowili udać się do Izraela. Również i dziś, tym którzy uważają Izrael za swoją ojczyznę, gotowi jesteśmy wydać emigracyjne paszporty.
Źródło: Przemówienie I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki. Cytat za: Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku. Wybór tekstów źródłowych, t. 6, 1956–1989, cz. 1, oprac. A. Koseski, J.R. Szaflik, R. Turkowski, Pułtusk 2004, s. 291.
Słownik.
(z łac. industrialis – przemysłowy, od industria – przemyślność, pilność) zwiększanie udziału przemysłu w gospodarce narodowej
(z łac. collectivus – wspólny, zbiorowy) przekształcanie indywidualnych gospodarstw chłopskich w rolnicze spółdzielnie produkcyjne lub państwowe gospodarstwa rolne (PGR)
organ administracji państwowej działający w latach 1954−1956, zastąpił Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, prowadził wywiad i kontrwywiad
łagodzenie reżimu politycznego w PRL, do którego doszło za sprawą przemian październikowych 1956 r.
organ utworzony w 1956 r. do ochrony bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego w PRL, m.in. brała udział w zwalczaniu opozycji; rozwiązana w 1990 r.
oficjalnie: Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej; sojusz polityczno‑wojskowy zawiązany z inicjatywy ZSRS w 1955 r., należały do niego: Albania (do 1968 r.), Bułgaria, Czechosłowacja, NRD, PRL, Rumunia, Węgry i ZSRS; jego utworzenie wiązało się z zamiarem ujednolicenia przez ZSRS polityki zagranicznej państw bloku komunistycznego i było reakcją na powstanie NATO; został rozwiązany w 1991 r.
wywyższanie jednej osoby, tworzenie wokół niej atmosfery kultu i uwielbienia jako tej jednostki, która posada wyjątkowe cechy; służy umocnieniu pozycji osoby sprawującej władzę jako tej, która wszystko wie i wszystko może; stanowi cechę charakterystyczną systemów totalitarnych i autorytarnych; zawiera w sobie elementy kultu religijnego
(z łac. rehabilitatio – przywrócenie do stanu pierwotnego) tu: uniewinnienie osoby niesłusznie skazanej albo przywrócenie odebranych jej wcześniej praw w efekcie unieważnienia wcześniejszego wyroku sądowego
(ang. Radio Free Europe) amerykańska rozgłośnia finansowana ze środków Kongresu USA, powstała w 1949 r., jej misją jest nadawanie programu radiowego do tych krajów Europy Środkowo‑Wschodniej oraz Azji i Bliskiego Wschodu, w których władze ograniczają wolność słowa i swobodny przepływ informacji; polska sekcja Radia Wolna Europa działała w latach 1952–1994
postawa wrogości i niechęci do Żydów jako grupy wyznaniowej lub etnicznej; to również teoria uzasadniająca taką postawę
(z franc. antagonisme od gr. antagonizesthai – walczyć przeciw, przeciwstawiać się, być rywalem) wzajemna wrogość, niechęć, której przyczyną może być różnica poglądów albo przeciwstawne interesy obu stron
(z łac. fractio – łamanie) odłam partii, stronnictwa, ugrupowania, który wyłonił się z większego organizmu politycznego, ma odmienne propozycje programu albo działań, ale pozostaje w jego strukturach
(z franc. combattant – bojownik, od combattre – walczyć) były żołnierz armii, oddziałów partyzanckich lub ruchu oporu, który brał aktywny udział w walkach
potoczna nazwa drużyn organizacji młodzieżowej założonej w 1954 r. na wzór sowieckich drużyn pionierów i nazywanej Kręgiem Walterowskim (od „Walter” – pseudonimu Karola Świerczewskiego, generała Armii Czerwonej i ludowego Wojska Polskiego), a po 1956 r. (gdy reaktywowano Związek Harcerstwa Polskiego i włączono do niego tę organizację) Hufcem Walterowskim
w harcerstwie najwyższy stopień instruktorski
założony w 1962 r. w Warszawie nieformalny klub dyskusyjny, w którym udzielali się członkowie Związku Młodzieży Socjalistycznej; ze względu na bardzo lewicowe poglądy i krytykę władz został potępiony przez Gomułkę i w 1963 r. rozwiązany
w Polsce okresu komunizmu organ porządkowy (odpowiednik obecnej policji) służący walce z przestępczością, zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego, ale także utrzymaniu systemu komunistycznego, np. poprzez walkę z opozycją i rozpędzanie manifestacji
(z łac. relegare – wygnać) usunąć, wydalić ucznia ze szkoły lub studenta z uczelni
(nazwa pochodzi od Syjonu – wzgórza w Jerozolimie, na którym stała świątynia Salomona) ideologia oraz ruch polityczny i społeczny, który narodził się pod koniec XIX w.; jego celem było utworzenie państwa żydowskiego na terenie ówczesnej Palestyny (odtworzenie na terenie starożytnego Izraela)
(z łac. assimilatio – upodobnienie, od similis – podobny) proces polegający na przyjmowaniu kultury kraju, w którym dana jednostka mieszka, w celu przystosowania się do życia w nim
wojna prowadzona od 5 do 10 czerwca 1967 r. między Izraelem a (przede wszystkim) Egiptem, Jordanią oraz Syrią, zakończona zwycięstwem Izraela
okres wprowadzania przez czechosłowackie władze komunistyczne bardziej demokratycznych reform i destalinizacji w 1968 r., zakończony zbrojną interwencją wojsk Układu Warszawskiego, które wkroczyły do Czechosłowacji w nocy z 21 na 22 sierpnia 1968 r.