Dekada Edwarda Gierka.
Dekada Edwarda Gierka (1970–1980)
Wybory 1969 roku
W połowie 1969 roku wydawało się, że władza PZPR była mocna, a stanowisko Władysława Gomułki jako I sekretarza KC PZPR niezagrożone. 1 czerwca w PRL przeprowadzono kolejne wybory do sejmu, w których „tradycyjnie” frekwencja wyniosła 97%, a poparcie dla partii było niekwestionowane. W związku z taką sytuacją władze zdecydowały się na ogłoszenie amnestii, w wyniku której więzienia opuściła spora grupa ludzi osadzonych w zakładach penitencjarnych w połowie lat 60. Efekty amnestii zostały wkrótce osłabione kolejnymi aresztowaniami wśród „komandosów” bądź ludzi związanych z tym środowiskiem.
W listopadzie 1970 roku parafowany został układ między PRL a Republiką Federalną Niemieci, w którym m.in. odnoszono się do granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, uznając ją za stałą. Uroczystość podpisania układu odbyła się w Warszawie 7 grudnia 1970 roku. Pod dokumentem podpisali się kanclerz Willy Brandt i premier Józef Cyrankiewicz. Był to olbrzymi sukces polskiej dyplomacji, choć należy pamiętać, iż wpisywał się on w ogólnoeuropejskie tendencje.
Nastroje społeczne w 1970
Sukcesy dyplomatyczne nie mogły jednak przysłonić faktu, że w Polsce nastroje społeczne były w 1970 roku napięte. Prowadzona przez kilka poprzednich lat polityka finansowa, przede wszystkim płacowa, spowodowała istotne obniżenie stopy życiowej statystycznej polskiej rodziny. Władze liczyły (być może nie do końca wyczuwając te nastroje), że społeczeństwo wobec sukcesów międzynarodowych „przełknie” podwyżkę cen towarów pierwszej potrzeby, zaplanowaną na okres przedświąteczny. Podwyżka weszła w życie 13 grudnia 1970 roku i okazała się bolesnym wstrząsem dla Polaków przygotowujących się już do świąt. Następnego dnia rozpoczął się strajk na dwóch oddziałach gdańskiej Stoczni im. Lenina. Tego samego dnia pod gmach Komitetu Wojewódzkiego PZPR udała się manifestacja i jej przedstawiciele zażądali rozmowy z I sekretarzem KW Alojzym Karkoszką. Ten jednak przebywał w Warszawie, skąd natychmiast powrócił w towarzystwie wicepremiera Stanisława Kociołka. Nie otrzymali oni jednak z centrali żadnych wytycznych dotyczących wprowadzonych podwyżek.
Starcia z milicją
Po południu doszło w Gdańsku do pierwszych starć robotników z milicją. Do miasta przybyła większa ekipa przedstawicieli władz państwowych i partyjnych, jednak do rozmów nie doszło. Następnego dnia strajk ogarnął również Gdynię, tam jednak przebiegał bardzo pokojowo.
Natomiast w Gdańsku demonstracje rozlały się po mieście. Dramatyczne wydarzenia rozegrały się pod gmachem komendy wojewódzkiej MO, gdzie doszło do regularnej bitwy z użyciem gazów łzawiących. W trakcie walk pojawiły się pierwsze ofiary.
W nocy z 15 na 16 grudnia w Gdańsku odbyło się posiedzenie władz partyjnych i państwowych, na którym zapadła decyzja o blokadzie Stoczni im. Lenina. W wyniku tego postanowienia 16 grudnia robotnicy zmierzający do zakładu zostali ostrzelani przez milicjantów. Zabito wówczas dwie osoby i raniono 11 innych.
Tego samego dnia napięcie uległo eskalacji, a wystąpienia ogarnęły inne miasta, m.in. Elbląg i Słupsk. Władze, wpadając w panikę, zarządziły blokadę wszystkich dróg do stoczni. W tej sytuacji następnego dnia doszło do tragedii. Ogromny tłum udający się w stronę zakładu napotkał na zaporę składającą się z milicji i czołgów. Padły strzały, byli zabici i ranni – w mieście rozpoczęło się polowanie na ludzi, podczas którego nie zawahano się użyć samochodów, a nawet śmigłowców. Nieco mniej dramatyczny przebieg miały wydarzenia w Szczecinie i Elblągu.
Do końca 18 grudnia całe Wybrzeże zostało spacyfikowane. Śmierć w czasie tych wydarzeń poniosło według danych oficjalnych 45 osób, rannych zostało prawie 1200, aresztowano około 3000 osób.
Taki był bilans Grudnia ’70. Tragedia na Wybrzeżu obnażyła słabość władzy oraz brak akceptacji społecznej. Gomułka, który już wcześniej „chwiał się w siodle”, przy władzy nie mógł się już utrzymać, musiał się też zmienić styl sprawowania władzy.
20 grudnia, pod nieobecność Władysława Gomułki (przebywał w klinice rządowej), na VII Plenum PZPR wybrano nowego I sekretarza partii. Został nim Edward Gierek.
Wydarzenia z grudnia 1970 roku stały się dla nowej ekipy rządzącej nie lada problemem. Społeczeństwo wyraźnie traciło już resztki zaufania do komunistycznych władz. Z PZPR wystąpiło na początku 1971 roku ok. 60 tysięcy członków. Strajki udało się co prawda wygasić, jednakże za cenę rezygnacji z planowanej podwyżki cen. Ceny zostały zamrożone, natomiast płace – podniesione.
Przeanalizujesz wydarzenia w Polsce w czasach rządów Edwarda Gierka.
Scharakteryzujesz wpływ centralnego planowania na stan gospodarki.
Wskażesz najważniejsze wydarzenia tej dekady.
„Nowa” władza
Wraz ze zmianą na stanowisku I sekretarza KC na najwyższych stanowiskach partyjnych i państwowych zaszły także znaczące zmiany. Gierek zastępował dawnych współpracowników Gomułki młodymi, jak na warunki komunistycznego państwa, działaczami. To, co oprócz wieku łączyło Kazimierza Barcikowskiego, Stanisława Kanię, Stefana Olszowskiego czy Jana Szydlaka, to brak związków z Międzynarodówką Komunistyczną i nieodwoływanie się do tradycji komunistycznych i związków z ZSRS.
Łącznikiem ze starszym pokoleniem i ze Związkiem Sowieckim miał być nowo powołany wicepremier – Piotr Jaroszewicz. Spośród ekipy Gomułki istotniejszą rolę w początkach dekady gierkowskiej odgrywał jedynie Mieczysław Moczar, choć i on objął jedynie stanowisko Prezesa NIK, uznawane za spokojny azyl dla prominentów odsuniętych od władzy.
Odpowiedzialnością za kryzys gospodarczy obarczono bezpośrednio Gomułkę, Kliszkę i Jaszczuka. Ekipa Gierka doskonale zdawała sobie sprawę, że przyczyny kryzysu mają charakter systemowy. Aby uniknąć niepokojów społecznych w przyszłości, konieczne były radykalne działania.
Reformy Gierka
Jednakże założenia systemowe PRL nie przewidywały możliwości racjonalnego gospodarowania. Jedyne, na co mogła zdobyć się ekipa Gierka, to nieco większe otwarcie na Zachód. Na VI zjeździe PZPR, w grudniu 1971 roku, przyjęto opracowany wcześniej nowy program gospodarczy. Zakładał on zaciągnięcie znacznych pożyczek na inwestycje, pobudzenie produkcji przemysłowej i pokaźny wzrost eksportu do krajów zachodnich.
Pierwszą część nowej strategii udało się zrealizować bardzo szybko. Udało się uzyskać duże kredyty w RFN, Austrii czy Szwecji. Zdołano także doprowadzić do zakupu wielu licencji w USA, Francji czy Niemczech. Oczywiście uzyskane pieniądze były szybko marnotrawione.
Do rangi symbolu urosła zainicjowana w styczniu 1972 roku budowa Huty Katowice. Utopiono w tej inwestycji niewyobrażalne fundusze, nie licząc się jednocześnie w żaden sposób z rzeczywistymi potrzebami rynku. W rezultacuie Huta Katowice stała się bodaj najbardziej chybionym projektem PRL. Dla samego Gierka inwestycja ta miała charakter propagandowy. On sam pochodził ze Śląska, tam też był sekretarzem KW PZPR. Charakterystyczne jest z resztą to, że obok Huty Katowice do najważniejszych inwestycji dekady należały budowa trasy Katowice–Warszawa oraz wykonanie Centralnej Magistrali Kolejowej z Zawiercia do Grodziska Mazowieckiego.
Nieracjonalne wydawanie zaciąganych pożyczek wymuszała także sytuacja międzynarodowa i nasza pozycja wobec Moskwy. W połowie lat siedemdziesiątych Stany Zjednoczone podjęły na nowo wyścig zbrojeń. Niewydolność gospodarki sowieckiej spowodowała, że ZSRS zaczęło przerzucać ciężar wyścigu zbrojeń na państwa z obozu komunistycznego, w tym w znaczącej części na PRL. Równocześnie Moskwa zmniejszyła dostawy surowców do Polski, ograniczając ewentualne możliwości rozwoju.
Trzecim, istotnym czynnikiem, potęgującym narastający w latach siedemdziesiątych kryzys, było załamanie się rynków światowych (w tym kryzys paliwowy, który rozpoczął się w roku 1973). Brak koniunktury sprawiał, że trudno było znaleźć nabywców na polskie towary. To zaś sprawiało, iż brakowało pieniędzy na obsługę zadłużenia zagranicznego. Dług rósł w zastraszającym tempie.
Stosunki państwo – Kościół
Początek lat 70. XX w. przyniósł zmiany, które w zasadniczy sposób wpłynęły na stosunki państwo‑Kościół w Polsce. Edward Gierek po przejęciu władzy przyjął strategię większej otwartości na Zachód. Wymagało to poprawy wizerunku Polski, również w aspekcie przestrzegania podstawowych praw i wolności, w tym swobód religijnych.
Kluczowe znaczenie dla budowy nowych relacji między państwem polskim a Kościołem miało podpisanie 7 grudnia 1970 r. układu pomiędzy Polską a Republiką Federalną Niemiec o podstawach normalizacji wzajemnych stosunków. Uznanie przez RFN granicy polsko‑niemieckiej na Odrze i Nysie pozwoliło Stolicy Apostolskiej na rozpoczęcie prac nad reorganizacją administracji kościelnej na Ziemiach Odzyskanych.
Pierwsze polsko‑watykańskie powojenne rozmowy w sprawie uregulowania stosunków toczyły się w 1971 r. Rząd polski dążył do zawarcia porozumienia, ale z pominięciem polskiego episkopatu. Watykan jednak na to nie pozwolił. W czerwcu 1971 r. Episkopat Polski opublikował dokument O pojmowaniu normalizacji stosunków między państwem a Kościołem. Sformułował w nim zasady, na których powinna opierać się normalizacja stosunków pomiędzy państwem a Kościołem.
Gestem dobrej woli ze strony władz PRL było udzielenie zgody na budowę nowych obiektów sakralnych, a przede wszystkim uchwalenie przez sejm 23 czerwca 1971 r. ustawy regulującej prawo własności kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Na jej mocy Kościół mógł przejąć na własność tamtejsze świątynie. Kilka dni później papież Paweł VI powołał sześć nowych diecezji: wrocławską, opolską, gorzowską, szczecińsko‑kamieńską, kołobrzeską, koszalińską i warmińską oraz zreorganizował archidiecezję gnieźnieńską, warszawską i wrocławską. W ten sposób granice diecezji kościelnych zostały dostosowane do granic państwa, a kluczowy przedmiot sporów pomiędzy władzami państwowymi a Kościołem został usunięty.
W 1974 r. toczyły się już bezpośrednie rozmowy na temat normalizacji stosunków między Polską a Watykanem. W lutym do Polski przyjechał kardynał Agostino Casaroli, który przeprowadził rozmowy z przewodniczącym Rady Państwa Henrykiem Jabłońskim i premierem Piotrem Jaroszewiczem. We wrześniu nastąpiło formalne wznowienie wzajemnych stosunków: utworzono stałe przedstawicielstwo PRL w Watykanie, a na szefa zespołu do spraw kontaktów roboczych ze Stolicą Apostolską wybrano Kazimierza Szablewskiego. Natomiast delegatem Stolicy Apostolskiej do kontaktów z rządem polskim został arcybiskup Luigi Poggi. Trzy lata później, na początku grudnia 1977 r., do Rzymu udała się delegacja polska z Edwardem Gierkiem na czele, który został przyjęty na audiencji przez Pawła VI. Edward Gierek był pierwszym przywódcą państwa komunistycznego przyjętym przez głowę Kościoła katolickiego.
Kościół wobec kluczowych problemów politycznych dekady Gierka
Na początku lat 70. nastąpiło wyraźne odprężenie w stosunkach między państwem polskim a Kościołem. W ówczesnych warunkach oznaczało to, że klimat wzajemnej wrogości nieco osłabł, ale obustronna nieufność trwała nadal, zwłaszcza że nawiązanie stosunków z Watykanem nie oznaczało całkowitego zerwania władz z walką z Kościołem metodami operacyjnymi. W 1973 r. została powołana tzw. Samodzielna Grupa „D” (od słowa „dezintegracja”), której zadaniem było atakowanie instytucji Kościoła takimi metodami jak rozpuszczanie plotek o charakterze obyczajowym na temat księży, stosowano także wobec nich różne formy zastraszania, np. demolowanie mieszkań, pobicia, szantaż.
Kościół nie pozostawał bowiem na uboczu życia społecznego. Zabierał głos w wielu sprawach publicznych, a wobec braku realnej opozycji był jedyną instytucją zdolną do wyrażania poglądów i oczekiwań niezgodnych z programem partii i rządu.
Najważniejszymi organizacjami nurtu świeckiego ruchu katolickiego były: Klub Inteligencji Katolickiej, popierane przez rząd Stowarzyszenie PAX oraz Klub Poselski „Znak”. Kościół dysponował własną prasą. Największą siłę oddziaływania miał „Tygodnik Powszechny”, który wychodził w nakładzie 40 tys. egzemplarzy. Mniejszy nakład – po 7 tys. egzemplarzy – miały miesięczniki „Znak” i „Więź”. Dziennikarze pism katolickich i ich współpracownicy tworzyli niewielkie liczebnie i zróżnicowane, ale niezwykle prężne środowisko intelektualne.
Pierwszą ważną okazją do zabrania głosu w sprawach politycznych była nowelizacja konstytucji w 1976 r. Jej projekt został poddany surowej krytyce ze strony episkopatu, zwłaszcza zapisy mówiące o wieczystej przyjaźni Polski z ZSRS, kierowniczej roli PZPR oraz socjalistycznym charakterze państwa, które zostały uznane przez Kościół katolicki za przejawy nieograniczonej dyktatury ideologii marksistowsko‑leninowskiej. Prymas Wyszyński w wygłoszonym 18 stycznia 1976 r. w warszawskim kościele Św. Krzyża tzw. kazaniu świętokrzyskim nawiązał do sytuacji w kraju, broniąc suwerenności narodu.
W miarę narastania kryzysu społecznego w połowie dekady księża angażowali się w różne formy działalności opozycyjnej, a kościoły stały się ośrodkami oporu. Kościół zajął jednoznaczne stanowisko wobec prześladowań wymierzonych w robotników uczestniczących w protestach w 1976 r. w Radomiu, Ursusie i Płocku. W obronę prześladowanych robotników zaangażowali się m.in. ojciec Jacek Salij oraz księża: Jan Zieja, Hilary Jastak, Leon Kantorski. Dołączali do nich katolicy świeccy, m.in. Tadeusz Mazowiecki, Wiesław Chrzanowski, Aleksander Hall i Janusz Krupski.
Kościół udzielił moralnego wsparcia działalności KOR i ROPCiO. W komunikacie Konferencji Episkopatu Polski z 8–9 września 1976 r. pisano m.in.:
Konferencja uważa, że władze państwowe powinny w pełni respektować prawa obywatelskie, prowadzić rzeczywisty dialog ze społeczeństwem. Konferencja Plenarna Episkopatu zwraca się do najwyższych władz państwowych, aby zaniechano wszelkich represji wobec robotników biorących udział w protestach przeciwko zamierzonej przez rząd w czerwcu b.r. zbyt wygórowanej podwyżce cen artykułów żywnościowych. Uczestniczącym w tych protestach robotnikom trzeba by przywrócić odebrane prawa, pozycję społeczną i zawodową. Wyrządzone krzywdy odpowiednio wynagrodzić, a wobec skazanych zastosować amnestię.
Cytat za: Antoni Czubiński, Dzieje najnowsze Polski 1944–1989, Poznań 1992, s. 482.
Wydarzeniem przełomowym dla Kościoła w Polsce miał wybór arcybiskupa krakowskiego, kardynała Karola Wojtyły, na papieża 16 października 1978 r. Nowy papież przyjął imię Jana Pawła II. Wybór Polaka na Stolicę Apostolską został przyjęty przez wiernych w kraju z ogromnym entuzjazmem, ale we władzach wywołał konsternację.
Zdystansowanie się czy choćby zlekceważenie wyboru Wojtyły przez władze groziło utratą resztek wsparcia większości Polaków i ich całkowitą alienacją. Mając tego świadomość, Edward Gierek wysłał depeszę gratulacyjną do Watykanu. Na uroczystość inauguracji udała się oficjalna delegacja na najwyższym szczeblu, a mszę pontyfikalną transmitowała telewizja. W społeczeństwie polskim, które wbrew prowadzonej przez władze polityce laicyzacji było katolickie, nastąpił okres uniesień duchowych, jakich nie doświadczało ono od lat. Jan Paweł II stał się dla Polaków najwyższym autorytetem, a Kościół katolicki azylem i oparciem dostarczającym przestrzeni do działania dla tych wszystkich, którzy czuli się obco w rzeczywistości realnego socjalizmu.
W dniach 2–10 czerwca 1979 r. Jan Paweł II odbył swoją pierwszą pielgrzymkę do ojczyzny, podczas której odwiedził Warszawę, Gniezno, Częstochowę, Oświęcim, Kalwarię Zebrzydowską, Nowy Targ, Kraków oraz rodzinne Wadowice. Wszędzie witały go tłumy wiernych. Tego faktu nie zdołały ukryć manipulacje podczas transmisji telewizyjnych, realizatorzy mieli bowiem zakaz pokazywania licznie zgromadzonych ludzi i robienia zbliżeń na twarze młodych ludzi.
Dla wiernych szczególnie dobitnie zabrzmiały słowa Jana Pawła II wypowiedziane podczas mszy w Warszawie na placu Zwycięstwa:
Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi.
Większość Polaków wyniosła ze spotkań z papieżem ogromną nadzieję na przyszłość i potężny ładunek energii do działania.
Polityka Gierka
Intencje Gierka w tej kwestii bardzo trafnie oceniał w 1972 roku największy polski publicysta tamtych czasów, Stefan Kisielewski:
DziennikiChce dać pracę, względny dobrobyt i rozrywkę, w żadnym wypadku nie pozwoli nikomu politykować: wie doskonale, że polityka to domena partii, polegać zaś ona musi na ukrywaniu przed Rosją jakichkolwiek różnic, czuwaniu nad ogólną drętwością, która jest dla Moskali gwarancją, że mogą niczego się nie obawiać, eo ipso zostawić Gierka przy władzy…”.
Źródło: Stefan Kisielewski, Dzienniki, Warszawa 1996, s. 631.
Niestety, względny dobrobyt w nieracjonalnym systemie gospodarczym był jednak luksusem, na który pozwolić mogły sobie jedynie niezwykle bogate państwa.
Reforma administracyjna
Podjęta w 1975 roku reforma administracyjna kraju miała za zadanie umocnić pozycję Gierka w partii. Zamiast 17 województw wprowadzono 49. Ten w żaden sposób nieuzasadniony podział wywołał zresztą falę szyderstw. Żartowano, że Gierek próbuje nawiązać do amerykańskiego podziału administracyjnego.
Istota reformy administracyjnej leżała jednak w reorganizacji struktur partyjnych. Miejsce 17 potężnych lokalnych kacyków partyjnych zajęło 49 znacznie słabszych, a tym samym łatwiejszych do kontrolowania sekretarzy Komitetów Wojewódzkich. Otwarcie na Zachód, odsunięcie od władzy dawnych sojuszników Moskwy czy swobody religijne – wszystko to mogło czynić z Gierka osobę podejrzaną dla przywódców ZSRS.
Polska wobec Moskwy
Być może w potrzebie uwiarygodnienia się w oczach Kremla należy poszukiwać źródeł najbardziej kontrowersyjnej decyzji dekady lat siedemdziesiątych.
W 1976 roku znowelizowano konstytucję PRL z 1952 r. Zmiany, które wprowadzono, nie pozostawiały już nawet złudzeń demokracji i suwerenności Polski. Według nowego brzmienia konstytucji Polska Rzeczpospolita Ludowa miała być państwem socjalistycznym, kierowanym przez PZPR oraz związanym wieczystym sojuszem ze Związkiem Sowieckim. Sformułowania te wywołały falę protestów intelektualistów i hierarchów kościelnych.
Rozbudzone nadzieje
Symbolem „drugiej Polski” stała się budowa Huty Katowice. Powstały też wtedy inne duże zakłady przemysłowe, m.in. kopalnia węgla brunatnego i elektrownia w Bełchatowie oraz rafineria gdańska. Przemysł ciężki wciąż był najważniejszy, choć zwiększono także nakłady na rozwój transportu (m.in. na budowę trasy Warszawa–Katowice, tzw. gierkówki).
Początkowo sukcesy polityki gospodarczej Gierka były widoczne: produkcja przemysłowa zwiększyła się o połowę, dochód narodowy wzrastał, Polaków było stać na więcej towarów dawniej luksusowych, udało się też unowocześnić polską wieś, przede wszystkim dzięki zakupieniu dużej ilości maszyn rolniczych. Modernizacja kraju okazała się jednak powierzchowna, a centralnie zarządzane przedsiębiorstwa były nieefektywne. Polska importowała więcej, niż eksportowała, przy czym towary wytworzone z półfabrykatów kupionych na Zachodzie po normalnych cenach sprzedawała po niekorzystnym kursie. „Cud gospodarczy” skończył się wraz z pożyczonymi dewizami. Pozostały niespłacone kredyty i rozbudzone oczekiwania społeczne. Pod koniec lat 70. Polaków coraz bardziej absorbowały narastające problemy z zapewnieniem sobie nawet podstawowych środków do życia.
Doszło do tego, że w sklepach spożywczych na półkach stał jedynie ocet. Coraz więcej towarów było na kartki, to jednak nie rozwiązywało problemów z zaopatrzeniem, ponieważ do sprzedaży trafiało za mało produktów, żeby pokryć nawet limity kartkowe. Wydłużały się kolejki, ludzie ustawiali się przed sklepami już w nocy i informowali znajomych o tym, że gdzieś zostanie „rzucony” jakiś towar.
W Polsce powojennej kartki na żywność zniesiono w 1949 r., jednak pogarszająca się sytuacja gospodarcza jeszcze kilkakrotnie zmuszała władze do czasowego reglamentowania niektórych towarów. Talony na cukier wprowadzono w drugiej połowie lat 70. XX w. W 1981 r. reglamentacją objęto kolejne produkty: mięso, masło, środki czystości, benzynę, słodycze, papierosy i alkohol. Kartki stały się stałym elementem rzeczywistości gospodarczej PRL. Były też talony na samochód, przydziały na mieszkanie i bony na zakup deficytowych towarów. W latach 80. XX w. nawet papier toaletowy należał do produktów reglamentowanych – można go było kupić po okazaniu kwitu ze skupu makulatury (1 rolka za 1 kg makulatury). Ostatnie kartki zostały wycofane w 1989 r.
Produkty niedostępne w powszechnej sprzedaży można było kupić za dewizy w sieci sklepów Pewex (Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego), powstałej w latach 70. Sprzedawano tam zarówno eksportowe towary krajowe, jak i zagraniczne, np. dżinsy, sprzęt RTV, klocki Lego, słodycze, papierosy, alkohol czy kosmetyki. Ceny ustalano na podstawie kursu dolara. Jednym z celów utworzenia sieci sklepów dewizowych było pozyskanie od społeczeństwa i zgromadzenie przez państwo maksymalnej ilości walut zagranicznych. Doprowadziło to do absurdalnej sytuacji: obywatele mogli legalnie kupować za dewizy, których formalnie nie posiadali, ponieważ handel walutą zagraniczną był w PRL zabroniony.
Kryzys gospodarczy
Równocześnie pogłębiający się kryzys gospodarczy spowodował, że władze musiały podjąć działania, by zapobiec nadchodzącej katastrofie. Ceny nie były regulowane od 1970 roku, a koszty produkcji w tym czasie znacznie wzrosły. Zaczęło brakować podstawowych środków do życia. Kilometrowe kolejki, stojące czasem całą noc przed sklepami, stały się zjawiskiem normalnym.
Polityka Gierka wywoływała coraz ostrzejszą krytykę w łonie samego kierownictwa PZPR. Przeciwko I sekretarzowi i premierowi Jaroszewiczowi występowali między innymi Babiuch, Kania i Moczar.
Ostatecznie decyzję o nowej „regulacji cen” postanowiono ogłosić 24 czerwca 1976 roku. Moment wybrano fatalny. Rosnące niezadowolenie robotników zbiegło się w tym momencie z protestami intelektualistów w sprawie nowelizacji konstytucji. W różnych częściach kraju wybuchły strajki i manifestacje uliczne. Te największe miały miejsce w Radomiu, Ursusie i Płocku.
Skala wystąpień i groźba rozszerzenia protestów spowodowała, że po dwóch dniach odwołano podwyżki cen. Była to kompletna kompromitacja władz. Jaroszewicz podał się do dymisji, której Gierek nie przyjął. Aby nie pozostawiać wrażenia całkowitej bezsilności, w stosunku do uczestników protestów w Radomiu, Ursusie i Płocku zastosowano ostre represje. Areszty, kary więzienia, masowe zwolnienia z pracy – wszystko to paradoksalnie przyczyniło się do stworzenia podstaw zorganizowanej opozycji antykomunistycznej w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
Zapoznaj się z symulacjami, w których zestawiono ceny wybranych produktów w latach 60. XX wieku i w dekadzie rządów E. Gierka (1970–1980). Zwróć uwagę na wielkość spożycia niektórych produktów, a także na to, ile można było kupić za średnią pensję. Następnie uzupełnij symulacje o aktualne dane (znajdziesz je np. w rocznikach statystycznych i opracowaniach GUS). Przeanalizuj dane i przedstaw wnioski. Przedyskutuj je z innymi uczniami.
Oprac. na podst.: Sebastian Ogórek, Jak Gierek pomógł III RP, czyli co po 45 latach zostało nam po słynnym haśle, money.pl [dostęp: 19.02.2020].
Oprac. na podst.: Sebastian Ogórek, Jak Gierek pomógł III RP, czyli co po 45 latach zostało nam po słynnym haśle, money.pl [dostęp: 19.02.2020].
Trenuj i ćwicz.
Konstytucję PRL z 1952 r. znowelizowano w… Możliwe odpowiedzi: 1. 1976 r., 2. 1956 r., 3. 1977 r., 4. 1978 r.
Zapoznaj się z mapą i wykonaj ćwiczenie.
Przeanalizuj opinię współczesnego historyka, prof. Antoniego Dudka z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, na temat rządów Edwarda Gierka, a następnie wykonaj polecenia.
Beznadziejne czasy Jaruzelskiego, w których prawie wszystko było na kartki, sklepy świeciły pustkami, a do tego telewizja była nędzna, bo nie pokazywano w niej amerykańskich filmów, porównywano z epoką Gierka, gdy filmy produkcji USA emitowano w ogromnej ilości, półki sklepowe były w miarę pełne, a na dodatek można było kupić zachodnie towary, nie tylko coca‑colę. Ten kontrast zrodził mit Gierka jako dobrego gospodarza, utrwalony później już w III RP na początku lat 90., gdy półki sklepowe były wprawdzie pełne jak nigdy po wojnie, ale pojawiło się bezrobocie i inne problemy społeczne, których nie było w epoce Gierka. To utrwaliło jego mit, bo mało kto pamiętał o drugim pięcioleciu dekady lat 70. […]
Cała jego polityka otwarcia na Zachód była akceptowana przez Moskwę, choć w pewnych granicach, bo towarzysze radzieccy z rosnącym niepokojem obserwowali narastające zadłużenie Polski i są ślady, że Breżniew oraz inni kremlowscy przywódcy mówili: trochę za daleko idziecie. Poza tym Gierek znacznie bardziej niż Gomułka uzależnił Polskę od ZSRR, […] budowa szerokotorowej linii kolejowej do Huty Katowice była skazaniem jej na dostawy rudy wyłącznie ze Związku Radzieckiego, podobne przykłady można mnożyć, jak np. eksport statków do ZSRR poniżej kosztów ich wytwarzania. Rozliczano to w absurdalnej walucie – rublu transferowym, gdzie jeden dolar wart był 60 kopiejek. […] Prawda była bolesna, bo kupowaliśmy podzespoły na Zachodzie, a za gotowe statki wyeksportowane do ZSRR dostawaliśmy ruble transferowe. Mogliśmy za tę „walutę” kupić wyłącznie radziecką ropę naftową, gaz i rudę, bo inne towary ze Wschodu w Polsce nie cieszyły się zainteresowaniem. Postępujące uzależnienie od ZSRR w czasach Gierka jest faktem, o którym często zapominamy. […]
W 1976 roku władza nienastarczająca z produkcją dóbr konsumpcyjnych, szczególnie mięsa po stosunkowo niskich cenach, decyduje się na drastyczną podwyżkę. Wywołało to protesty w Radomiu i Ursusie i mimo słynnych ścieżek zdrowia, które pamiętamy, ludzie wyczuli wtedy, że władza jest słaba. Premier Jaroszewicz jeszcze tego samego dnia cofnął podwyżki, a Edward Gierek zabronił używania broni palnej, bo wiedział, że próba tłumienia protestów może i byłaby skuteczna, ale politycznie by go zabiła, bo przeciwnicy by go wyeliminowali. Gierek doskonale pamiętał, że sam doszedł do władzy w wyniku użycia broni przez Gomułkę podczas wydarzeń Grudnia '70.
Cytat za: Nie było żadnego „Pomożemy!”. Mity na temat Edwarda Gierka, Nowa Trybuna Opolska (nto.pl).
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj ćwiczenie.
Grudzień 1970Nie można też jednak zapominać, że gwałtownym protestom społecznym towarzyszyła niejawna rozgrywka polityczna w kierownictwie PZPR. Zaangażowana była w nią grupa działaczy wyższego i średniego szczebla, którzy już 15/16 grudnia uznali, że jednym (choć bynajmniej nie jedynym) z warunków uspokojenia sytuacji w kraju i przerwania rozlewu krwi jest zmiana na stanowisku I sekretarza KC PZPR. Cały czas działając w konspiracji, ale zarazem ciesząc się wsparciem na Kremlu, „konspiratorzy” doprowadzili do politycznego przesilenia. W piątek wieczorem do willi Edwarda Gierka w Katowicach w tajemnicy udali się kierownik Wydziału Administracyjnego KC PZPR Stanisław Kania oraz wiceminister spraw wewnętrznych Franciszek Szlachcic i przekonali gospodarza, że powinien na fotelu szefa partii zastąpić Gomułkę.
Po sobotnim posiedzeniu Biura Politycznego, w którym nie uczestniczył już Gomułka, odwieziony do szpitala w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia, w niedzielę 20 grudnia w trybie pilnym zwołano w Warszawie VII plenum KC PZPR. Jedynym jego zadaniem było dokonanie zmiany na stanowisku I sekretarza KC PZPR. Gomułkę, który w niesławie schodził ze sceny politycznej, zastąpił w tej roli dotychczasowy członek Biura Politycznego i zarazem I sekretarz KW PZPR w Katowicach Edward Gierek. Zmiana ta, która kładła kres najbardziej gwałtownej, krwawej fazie kryzysu, została wymuszona tyleż społecznymi protestami, co była efektem wspomnianych, zakulisowych rozgrywek w kierownictwie PZPR. Po kolejnych falach strajków ze stycznia i lutego 1971 r. z dniem 1 marca władze wycofały niefortunną grudniową podwyżkę cen.
Źródło: Grudzień 1970, 16.12.2015, dostępny w internecie: dzieje.pl [dostęp 18.07.2020].
Słownik
(z łac. propagare – krzewić, szerzyć) celowe działania mające doprowadzić do określonych zachowań i poglądów oraz służące do upowszechnienia informacji korzystnych dla nadawcy; w języku potocznym synonim kłamstwa i manipulacji
bony/kupony uprawniające do nabywania towarów; w PRL nie zastępowały one pieniędzy, wprowadzały ograniczenia w kupnie pewnych produktów do ściśle określonej ilości; stosowane w gospodarkach w czasie niedoborów na rynku spowodowanych np. wojną i w okresie powojennym
(z franc. devise od łac. divisa – znak odróżniający) zagraniczne środki płatnicze (pieniądze, czeki itd.), którymi można się posługiwać w obrocie międzynarodowym
(z łac. censura – sąd, krytyka) kontrola, zazwyczaj państwowa, nad przekazywaniem i upowszechnianiem informacji (obejmująca m.in. prasę, widowiska teatralne, audycje radiowe itd.); urzędowa ocena ich pod względem np. prawnym, politycznym i moralnym; cenzura prewencyjna – weryfikowanie treści przed ich upowszechnieniem; cenzura represyjna – weryfikowanie treści po ich upowszechnieniu