PRL w pełnej krasie. Lata 1956 - 1981
Opozycja w PRL‑u
Śmierć Stalina w 1953 r., a przede wszystkim wystąpienie jego następcy Nikity Chruszczowa na XX Zjeździe KC KPZR (Komitet Centralny Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego) rozpoczęły powolną odwilż w całym bloku wschodnim. Do pierwszego poważnego wystąpienia społeczno‑politycznego doszło w czerwcu 1956 r. w Poznaniu. Robotnicy Zakładów im. Stalina wystąpili wtedy z hasłami żądającymi poprawy swojej sytuacji materialnej oraz liberalizacji życia publicznego. Brak reakcji władzy na postulatu protestujących doprowadził do eskalacji wydarzeń, na które odpowiedziano zbrojnie. Doszło do kilkudniowych zamieszek, w których zginęło ponad 70 osób, a władza do uspokojenia sytuacji musiała użyć 11 tys. żołnierzy i 360 czołgów.
Była to w pewnym sensie zapowiedź kryzysów i poważnych protestów społecznych, które występować będą co kilka lat aż do 1981 r. Mimo tych wstrząsów system polityczno‑społeczny trwał w praktycznie niezmienionej formie, choć narastało niezadowolenie społeczne. Polskie społeczeństwo oczekiwało polepszenia sytuacji społecznej i gospodarczej, co miały przynieść zapowiadane przez rządzących inwestycje w przemysł i gospodarkę, a tymczasem musiało się mierzyć z trudnościami w zaopatrzeniu w podstawowe produkty i podwyżkami cen. Natomiast siłowe rozprawianie się przez władze z protestami powodowało powstanie opozycji i jej konsolidację oraz wystąpienia wobec komunistycznych rządów.
Poznasz „zakręty” historii PRL od 1957 do 1981 roku.
Scharakteryzujesz etapy tworzenia się opozycji antyrządowej w Polsce po 1956 roku.
Wyjaśnisz, jakie były przyczyny protestów obywatelskich i czy „mała stabilizacja” oraz budowanie „drugiej Polski” mogły zaspokoić społeczne potrzeby.
Rozszyfrujesz skróty KOR, ROPCiO KPN.
Od krytyki i „małej stabilizacji” do zastoju
Latem 1956 r. rozpoczął się proces zmian w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) i jej najwyższych władzach. Śmierć Bolesława Bieruta i krytyka stalinizmu sprawiły, że w październiku 1956 r. do władzy powrócił Władysław Gomułka. Rozpoczął się krótki okres liberalizacji życia, nazwany „małą stabilizacją”, w czasie którego doszło do zmian w rolnictwie, armii (usunięcie sowieckich oficerów), poluzowano cenzurę i unormowano stosunki z Kościołem katolickim (m.in. zwolniono z internowania kardynała Stefana Wyszyńskiego). Do kraju powróciło też 250 tys. repatriantów ze Wschodu.
Okres ten skończył się jednak dość szybko. Pierwszym sygnałem zmiany kursu politycznego stało się zamknięcie w 1957 r. tygodnika „Po Prostu”. Ponownie nasiliły się zabiegi cenzury, walka z Kościołem (w związku z obchodami Millennium Chrztu Polski), powołano ZOMO, a w rolnictwie z powodu braku inwestycji nastąpił zastój. Pojawiły się kłopoty z zaopatrzeniem rynku, przede wszystkim w mięso
Marzec ’68, Grudzień ’70
Wybuch kolejnego kryzysu był tylko kwestią czasu. Doszło do niego w 1968 r. O ile w czerwcu 1956 r. siłą sprawczą byli robotnicy, o tyle wydarzenia z 1968 r. zainicjowali przede wszystkim studenci i inteligencja. Doprowadziły do nich konflikt w partii, rozczarowanie rządami Gomułki oraz sytuacja międzynarodowa (izraelsko‑arabska wojna sześciodniowa). W zaistniałej sytuacji kozłem ofiarnym stali się Polacy pochodzenia żydowskiego. Skutkiem było rozpętanie z całą mocą antysemickiej kampanii. W tym samym czasie cenzura zdjęła z afiszy warszawskiego Teatru Narodowego spektakl „Dziady”, co spowodowało protesty studentów i inteligencji. Demonstracje zostały brutalnie stłumione, niepokorni studenci i profesorowie usunięci z uczelni, a ponad 20 tys. polskich obywateli pochodzenia żydowskiego zmuszono do emigracji.
Pogarszająca się sytuacja ekonomiczna doprowadziła do ogłoszenia drastycznych podwyżek na artykuły spożywcze w grudniu 1970 roku. Fala protestów, jakie wybuchły w całym kraju, a przede wszystkim na Wybrzeżu, po raz kolejny zaskoczyła władzę. Na ulicach Gdańska doszło do masakry protestujących robotników. Było wielu zabitych i rannych.
Opozycja antykomunistyczna.
Wydarzenia te spowodowały zmianę na stanowisku I sekretarza, które objął Edward Gierek. Udało mu się opanować sytuację, a dzięki kredytom zaciągniętym w bankach zagranicznych poprawić stan gospodarki. Rozpoczęła się budowa „drugiej Polski”. Powstało wiele nowych zakładów pracy (FSO w Tychach), gmachów użyteczności publicznej (Centrum Zdrowia Dziecka), a półki sklepów po raz pierwszy zapełniły się towarami.
Największe triumfy na świecie święciła również polska kultura (nominacje do Oscarów w 1974 r. dla „Potopu” i „Ziemi obiecanej” i w 1975 r. dla „Nocy i dni”) oraz sport. Polacy odnieśli sukcesy m.in. na letnich igrzyskach olimpijskich w Monachium w 1972 r. (21 medali, w tym 7 złotych) i w Montrealu w 1976 r. (26 medali, w tym 7 złotych) oraz na mistrzostwach świata w piłce nożnej w RFN w 1974 r. (3 miejsce).
Reformy Gierka doprowadziły do szybkiego rozwoju gospodarki kraju i poprawy sytuacji jej mieszkańców, lecz także „przegrzania koniunktury” oraz kryzysu spowodowanego koniecznością spłacania zagranicznych kredytów. Aby przeciwdziałać konsekwencjom złego stanu gospodarki, ogłoszono podwyżki cen żywności. Spowodowało to podjęcie akcji strajkowej przez prawie 100 zakładów pracy w czerwcu 1976 r. Największe protesty miały miejsce Radomiu (ponad 20 tys. uczestników, w tym pracownicy 33 radomskich zakładów pracy) i w Ursusie (ponad 14 tys. uczestników, w tym pracownicy Zakładów Mechanicznych). I tym razem zastosowano represje wobec protestujących. Byli oni usuwani z pracy, a najbardziej aktywni aresztowani. Wydarzenia te zapoczątkowały narodziny opozycji antykomunistycznej, pierwszy raz doszło do współpracy robotników i inteligencji.
Wydarzenia z 1976 roku stały się początkiem tworzenia zorganizowanej opozycji antykomunistycznej. Doszło do współpracy między robotnikami i intelektualistami. Wsparciem dla poszkodowanych robotników była pomoc prawnicza świadczona bezpłatnie m.in. przez mecenasów Władysława Siłę‑Nowickiego i Jana Olszewskiego. Pomocy materialnej udzielał Kościół.
Zastanów się, dlaczego do Radomia wysłano ZOMO. Jakie działania groźne dla władzy podjęli demonstranci?
We wrześniu 1976 r. Warszawie opozycjoniści utworzyli Komitet Obrony Robotników (KOR). Środowisko KOR skupiało ludzi o różnych poglądach, których celem było organizowanie pomocy prawnej i finansowej dla aresztowanych robotników i ich rodzin. Dzięki temu represjonowani, których pozbawiono pracy, mieli środki do życia. Pod koniec września przedstawiciele KOR wystosowali apel do społeczeństwa i władz państwowych, w którym przedstawiali sytuację w kraju i opisywali cele Komitetu:
Apel do społeczeństwa i władz PRL, Warszawa, 23 września 1976 r.
Robotniczy protest przeciw wygórowanym podwyżkom, który był wyrazem postawy całego niemal społeczeństwa, pociągnął za sobą brutalne prześladowania. W Ursusie i innych miastach bito, kopano i masowo aresztowano demonstrantów. Najszerszy zasięg miało wyrzucanie z pracy, co oprócz aresztowań szczególnie uderzyło w rodziny represjonowanych.
Stosowanie represji z reguły związane było z łamaniem prawa przez organa władzy. Sądy wydawały orzeczenia bez materiału dowodowego, z pracy wyrzucano, naruszając przepisy k.p. Nie cofnięto się przed wymuszaniem przemocą zeznań. Postępowanie takie nie jest, niestety, u nas nowością. Wystarczy przypomnieć bezprawne represje, które spadły na sygnatariuszy listów protestujących przeciwko zmianom w konstytucji: niektórych wyrzucano z pracy, uczelni, bezprawnie przesłuchiwano, szantażowano. Od dawna jednak represje nie były tak brutalne i masowe jak ostatnio. Po raz pierwszy od wielu lat aresztowaniom i przesłuchiwaniom towarzyszy terror fizyczny.
Ofiary obecnych represji nie mogą liczyć na żadną pomoc i obronę ze strony instytucji do tego powołanych, np. związków zawodowych, których rola jest żałosna. Pomocy odmawiają też agendy opieki społecznej. W tej sytuacji rolę tę musi wziąć na siebie społeczeństwo, w którego interesie wystąpili prześladowani. Społeczeństwo bowiem nie ma innych metod obrony przed bezprawiem jak solidarność i wzajemna pomoc.
Dlatego niżej podpisani zobowiązują Komitet Obrony Robotników celem zainicjowania wszechstronnych form obrony i pomocy. Niezbędna jest pomoc prawna, finansowa, lekarska. Nie mniej istotna jest pełna informacja o prześladowaniach. Jesteśmy przekonani, że jedynie publiczne ujawnienie poczynań władzy może być skuteczną obroną. Dlatego m.in. prosimy wszystkich, którzy ulegli prześladowaniom lub wiedzą o nich, o przekazywanie członkom Komitetu wiadomości na ten temat.
Według informacji posiadanych przez członków Komitetu dotychczas zebrano już i użyto na cele pomocy ok. 160 tys. zł. Potrzebom tym jest w stanie zaradzić jedynie szeroka inicjatywa społeczeństwa. Gdziekolwiek w kraju są represjonowani – obowiązkiem społeczeństwa jest organizowanie się celem ich obrony. W każdym środowisku, w każdym zakładzie powinni znaleźć się ludzie odważni inicjujący zbiorowe formy pomocy.
Zastosowane wobec robotników represje stanowią naruszenie podstawowych praw człowieka uznanych zarówno w prawie międzynarodowym, jak i obowiązujących w polskim prawodawstwie: prawo do pracy, prawo do swobodnego wyrażania własnych przekonań, prawo do udziału w zebraniach i demonstracjach. Dlatego Komitet domaga się amnestii dla skazanych i aresztowanych oraz przywrócenia wszystkim represjonowanym pracy – solidaryzując się w tych żądaniach z uchwałą Konferencji Episkopatu z dnia 9 września 1976 r.
Komitet wzywa społeczeństwo do poparcia tych żądań.
Jesteśmy jak najgłębiej przekonani, iż powołując Komitet Obrony Robotników do życia oraz działania, spełniamy obowiązek ludzki i patriotyczny, służąc dobrej sprawie Ojczyzny, Narodu, Człowieka.
Komitet Obrony Robotników – ofiar represji w związku z wydarzeniami 25 czerwca 1976 r.
Jerzy Andrzejewski, Stanisław Barańczak, Ludwik Cohn, Jacek Kuroń, Edward Lipiński, Jan Józef Lipski, Antoni Macierewicz, Piotr Naimski, Antoni Pajdak, Józef Rybicki, Aniela Steinsbergerowa, Adam Szczypiorski, ks. Jan Zieja, Wojciech Ziembiński.
Cytat za: Zygmunt Hemmerling, Marek Nadolski, Opozycja demokratyczna w Polsce 1976–1980. Wybór dokumentów, Warszawa 1994, s. 112–114.
KOR wydawał też w drugim obiegu, czyli poza cenzurą, „Biuletyn Informacyjny KOR”, z którego można się było dowiedzieć m.in. o przebiegu wypadków czerwcowych.
W 1976 r. zmieniono konstytucję PRL, dodano zapisy o tym, że Polska jest państwem socjalistycznym, PZPR zaś – „przewodnią siłą polityczną społeczeństwa w budowie socjalizmu”. Pojawił się też zapis o nierozerwalnej przyjaźni ze Związkiem Sowieckim.
Choć sytuacja gospodarcza w Polsce coraz bardziej się pogarszała, w telewizji, radiu i prasie kontynuowano propagandę sukcesu. Wydatki państwa przeznaczano głównie na konsumpcję kosztem rozwoju energetyki i transportu. Płace wprawdzie rosły, ale w związku z ogólnym obniżeniem wydajności gospodarki pogarszało się zaopatrzenie sklepów. Rosły długi zagraniczne, a ich obsługa pochłaniała dochody z eksportu. Tymczasem jednak władze, by uchronić kraj przed upadkiem gospodarczym i wybuchem niezadowolenia społeczeństwa, nie mając pomysłu na poprawę sytuacji, zaciągały kolejne kredyty.
W obliczu wzrostu aktywności działaczy opozycyjnych coraz trudniej było utrzymać w tajemnicy informacje o fatalnej sytuacji gospodarczej, szykanach wobec współpracowników KOR i nadużyciach władzy. Środowiska opozycyjne pod koniec lat 70. działały coraz bardziej jawnie, co w okresie odprężenia w stosunkach międzynarodowych utrudniało ich likwidację. W 1977 r. grupa działaczy niepodległościowych (m.in. Andrzej Czuma i Leszek Moczulski) powołała Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO), którego celem programowym była walka o przestrzeganie przez władzę komunistyczną praw człowieka i obywatela. Pod koniec lat 70. zaczęły powstawać wolne związki zawodowe; w gdańskim związku działał m.in. Lech Wałęsa.
Linia czasu - opzycja antykomunistyczna.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RizX8i8Oiyh5R
Nagranie filmowe dotyczące protestów w 1976 roku i rozwoju opozycji.
W lutym 1978 roku powstał w Katowicach pierwszy w Polsce Komitet Założycielski Wolnych Związków Zawodowych. W końcu kwietnia (lub 1 maja) powstał w Gdańsku Komitet Założycielski Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. Wśród jego założycieli byli m.in. Anna Walentynowicz i Lech Wałęsa (od czerwca).
Wolne Związki Zawodowe WybrzeżaW deklaracji Komitetu Założycielskiego Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża z 29 kwietnia 1978 r., podpisanej przez Andrzej Gwiazdę, Krzysztofa Wyszkowskiego i Antoniego Sokołowskiego, stwierdzano m. in.: 'Celem WZZ jest organizacja obrony interesów ekonomicznych, prawnych i humanitarnych pracowników. WZZ deklarują swą pomoc i opiekę wszystkim pracownikom bez różnicy przekonań czy kwalifikacji. [...] identyfikując się z założycielami pisma 'Robotnik', w nim oraz we własnych wydawnictwach informować będziemy o naszej pracy. Wzywamy wszystkich pracowników, robotników, inżynierów i urzędników do tworzenia niezależnych przedstawicielstw pracowniczych. Droga do celu prowadzić może również poprzez wprowadzenie do Rad Zakładowych niezależnych działaczy, którzy reprezentować będą wyborców uczciwie, broniąc ich interesów˝.
Źródło: Wystąpienie W. Gomułki wygłoszone 19 czerwca 1967 roku na VI Kongresie Związków Zawodowych – fragment.
Apel do społeczeństwa i władz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wystosowany w związku z ukonstytuowaniem się Komitetu Obrony Robotników z 23 IX 1976 roku
Robotniczy protest przeciw wygórowanym podwyżkom, który był wyrazem postawy całego niemal społeczeństwa, pociągnął za sobą brutalne prześladowania. W Ursusie i innych miastach bito, kopano i masowo aresztowano demonstrantów. Najszerszy zasięg miało wyrzucanie z pracy, co oprócz aresztowań szczególnie uderzyło w rodziny represjonowanych.
Stosowanie represji z reguły związane było z łamaniem prawa przez organa władzy. Sądy wydawały orzeczenia bez materiału dowodowego, z pracy wyrzucano naruszając przepisy kodeksu pracy. Nie cofnięto się przed wymuszaniem przemocą zeznań. Postępowanie takie nie jest, niestety, u nas nowością. Wystarczy przypomnieć bezprawne represje, które spadły na sygnatariuszy listów protestujących przeciwko zmianom w konstytucji: niektórych wyrzucano z pracy, uczelni, bezprawnie przesłuchiwano, szantażowano. Od dawna jednak represje nie były tak brutalne i masowe jak ostatnio. Po raz pierwszy od wielu lat aresztowaniom i przesłuchiwaniom towarzyszy terror fizyczny.
Ofiary obecnych represji nie mogą liczyć na żadną pomoc i obronę ze strony instytucji do tego powołanych, np. związków zawodowych, których rola jest żałosna. Pomocy odmawiają też agendy opieki społecznej. W tej sytuacji rolę tę musi wziąć na siebie społeczeństwo, w którego interesie wystąpili prześladowani. Społeczeństwo bowiem nie ma innych metod obrony przed bezprawiem jak solidarność i wzajemna pomoc.
Dlatego niżej podpisani zawiązują Komitet Obrony Robotników celem zainicjowania wszechstronnych form obrony i pomocy. Niezbędna jest pomoc prawna, finansowa, lekarska. Nie mniej istotna jest pełna informacja o prześladowaniach. Jesteśmy przekonani, że jedynie publiczne ujawnienie poczynań władzy może być skuteczną obroną. Dlatego m.in. prosimy wszystkich, którzy ulegli prześladowaniom lub wiedzą o nich, o przekazywanie członkom Komitetu wiadomości na ten temat.
Według informacji posiadanych przez członków Komitetu dotychczas zebrano i użyto na cele pomocy około 160 tys. zł. Potrzeby są jednak o wiele większe. Potrzebom tym jest w stanie zaradzić jedynie szeroka inicjatywa społeczna. Gdziekolwiek w kraju są represjonowani — obowiązkiem społeczeństwa jest organizowanie się celem ich obrony. W każdym środowisku, w każdym zakładzie pracy powinni znaleźć się ludzie odważni inicjujący zbiorowe formy pomocy.
Zastosowane wobec robotników represje stanowią naruszenie podstawowych praw człowieka uznanych zarówno w prawie międzynarodowym, jak i obowiązujących w polskim prawodawstwie: prawo do pracy, strajku, prawo do swobodnego wyrażania własnych przekonań, prawo do udziału w zebraniach i demonstracjach. Dlatego Komitet domaga się amnestii dla skazanych i aresztowanych i przywrócenia wszystkim represjonowanym pracy - solidaryzując się w tych żądaniach z uchwałą Konferencji Episkopatu z dnia 9 września.
Komitet wzywa społeczeństwo do poparcia tych żądań. Jesteśmy jak najgłębiej przekonani, iż powołując Komitet Obrony Robotników do życia oraz działania - spełniamy obowiązek ludzki i patriotyczny, służąc dobrej sprawie Ojczyzny. Narodu, Człowieka.
Zagraj w grę interaktywną i sprawdź swoją wiedzę. Następnie wykonaj poniższe zadania.
Polska w latach 1957---1981 --- podsumowanie
Rozwiń skrót WRON i wyjaśnij rolę tej instytucji.
Trenuj i ćwicz.
Zapoznaj się z ilustracją, a następnie uzupełnij luki w zdaniu zamieszczonym poniżej.
Do podanych wydarzeń przyporządkuj nazwisko I sekretarza KC PZPR, który pełnił tę funkcję w czasie, gdy do nich doszło. W każdym wierszu tabeli zaznacz właściwą postać.
Słownik
termin określający bojówki partyjne używane do tłumienia protestów inteligencji; w jego skład najczęściej wchodzili członkowie PZPR z dużych zakładów pracy, często wspierani przez ubranych po cywilnemu żołnierzy
wprowadzane przez władze ograniczenie swobodnego poruszania się w określonych godzinach, najczęściej nocnych, w celu zapanowania nad niebezpieczną sytuacją lub zagrożeniem
przymusowe aresztowanie i osadzenie osób w miejscu odosobnienia bez możliwości jego opuszczania
nazwa klubu dyskusyjnego mającego charakter krytyczny wobec władzy komunistycznej, działającego w Warszawie w latach 1955–1962
bony/kupony uprawniające do nabywania towarów; w PRL‑u nie zastępowały one pieniędzy, wprowadzały ograniczenia w kupnie pewnych produktów do ściśle określonej ilości; stosowane w gospodarkach w czasie niedoborów na rynku spowodowanych np. wojną i w okresie powojennym
pierwsza partia polityczna o charakterze antykomunistycznym założona w Europie Środkowo‑Wschodniej w okresie postalinowskim; powstała 1 września 1979 r.; jej założyciele to Leszek Moczulski, Tadeusz Stański i Romuald Szeremietiew; nawiązująca do tradycji piłsudczykowskich; funkcjonowała do 12 stycznia 2018 r. z przerwą w latach 2003–2007
organizacja opozycyjna działająca w latach 1976‑1977, sprzeciwiała się polityce represji władz PRL wobec uczestników protestów z czerwca 1976 r.
list protestacyjny polskich intelektualistów przeciw działaniom cenzury wystosowany do premiera PRL w marcu 1964 r.; nazwa odwołuje się do liczby osób, które się pod nim podpisały
potoczna nazwa pierwszych lat rządów Władysława Gomułki określająca liberalizację i stabilizację życia społecznego, wycofanie się z masowych represji i indoktrynacji
centrala związków zawodowych utworzona w 1984 r. jako odpowiedź władz na NSZZ „Solidarność” i podporządkowana PZPR; jej pierwszym przewodniczącym był Alfred Miodowicz
potoczne określenie okresu złagodzenia lub zaprzestania represji politycznych i powszechnego terroru w krajach rządzonych przez partie komunistyczne; najczęściej określenie to związane jest z odwilżą 1956 r.
celowe działania mające doprowadzić do określonych zachowań i poglądów oraz służące do upowszechnienia informacji korzystnych dla nadawcy; w języku potocznym synonim kłamstwa i manipulacji
organizacja polityczna utworzona w 1982 r. przez PZPR, której celem było pokazanie poparcia dla działań władzy i stanu wojennego przez polskie społeczeństwo; na jego czele stał pisarz Jan Dobraczyński
organizacja antykomunistyczna i niepodległościowa powołana w 1977 r.; w chwili powstania liczył 80–120 osób, a jego celem było wymuszenie na władzy ratyfikowania Międzynarodowych Paktów Praw Człowieka i Obywatela
(z łac. repatriatio – powrót do ojczyzny) przesiedlanie do kraju obywateli, którzy na skutek zmiany granic lub działań wojennych znaleźli się poza jego terytorium; w Polsce Ludowej określano tak również mieszkańców Kresów Wschodnich
w prawie konsekwencje wynikające z naruszenia panujących przepisów lub negatywna reakcja ze strony państwa na złamanie obowiązujących norm prawnych
jeden z rodzajów strajku polegający na zajęciu jakiegoś budynku lub terenu, co uniemożliwiało ich dalsze użytkowanie
(Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”) ogólnopolski związek zawodowy powstały w 1980 r., by bronić praw pracowników w PRL; z czasem stał się jednym z głównych ośrodków opozycji przeciwko władzy komunistycznej; pierwszym liderem i przewodniczącym był Lech Wałęsa
utworzony 13 grudnia 1981 r. organ administrujący Polską w czasie stanu wojennego; na jego czele stał gen. Wojciech Jaruzelski
(także: drugi obieg wydawniczy, samizdat) publikacje wydawane w krajach, w których cenzura nie pozwalała na publikacje wszystkich treści; rozpowszechniane w nakładach od kilku do nawet kilkudziesięciu tysięcy kopii przez nielegalne wydawnictwa (również osoby prywatne), najczęściej zawierały treści zabronione przez władzę
oddziały milicji powołane w 1956 r., których celem było zaprowadzanie porządku podczas strajków i wystąpień społecznych, a także pomoc ludności w czasie klęsk żywiołowych; ZOMO zajmowało się przede wszystkim tłumieniem protestów; słynęło z bezwzględności i brutalności w czasie akcji pacyfikacyjnych; funkcjonariusze wyposażeni w tarcze ochronne, broń palną i pałki bili demonstrantów, a niekiedy nawet do nich strzelali; liczbę skatowanych bądź zastrzelonych ofiar ZOMO szacuje się na ok. 40 osób
dobrowolna organizacja zrzeszająca grupę ludzi jakiegoś zakładu pracy (np. robotników) lub zawodu, której celem jest obrona ich interesów społeczno‑ekonomicznych
(z łac. censura – sąd, krytyka) kontrola, zazwyczaj państwowa, nad przekazywaniem i upowszechnianiem informacji (obejmująca m.in. prasę, widowiska teatralne, audycje radiowe itd.); urzędowa ocena ich pod względem np. prawnym, politycznym i moralnym; cenzura prewencyjna – weryfikowanie treści przed ich upowszechnieniem; cenzura represyjna – weryfikowanie treści po ich upowszechnieniu
(z franc. devise od łac. divisa – znak odróżniający) zagraniczne środki płatnicze (pieniądze, czeki itd.), którymi można się posługiwać w obrocie międzynarodowym
w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wszelkiego rodzaju publikacje musiały uzyskać akceptację cenzury – Głównego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk. Już w latach 60. zaczęły się pojawiać druki i wydawnictwa powstałe i kolportowane poza legalną siecią, a pod koniec lat 70. ten tzw. drugi obieg wydawniczy był sprawnie działającym systemem, który w tysięcznych nakładach udostępniał Polakom dzieła autorów nieakceptowanych przez władze
produkt surowy wymagający dalszej obróbki; półprodukt
ironiczne określenie formy tortur stosowanych w PRL przez SB, ZOMO i MO, zwłaszcza wobec działaczy opozycji, polegała ona na uderzaniu pałkami milicyjnymi aresztanta biegnącego pomiędzy dwoma szeregami bijących
organizacje związków zawodowych niezależnych od wpływów PZPR i władz państwowych, tworzone od 1978 r. przede wszystkim przez członków KOR i ROPCiO (definicja na podstawie Encyklopedii PWN)
oddziały Milicji Obywatelskiej powołane w drugiej połowie 1956 r. do tłumienia protestów społecznych, a także do udzielania pomocy ludności w czasie klęsk żywiołowych i ochrony imprez masowych