PRL w pełnej krasie. Lata 1956 - 1981
Powstanie NSZZ „Solidarność”
Jest niedziela 31 sierpnia 1980 r., godzina 16.30. W Sali BHP Stoczni Gdańskiej im. Lenina zaraz zostanie podpisane porozumienie pomiędzy strajkującymi a ekipą rządową. Lech Wałęsa sięga po ogromny czerwony długopis.
Jednym z dziennikarzy obecnych w sali był Sławomir Biegański, który kilka lat później wspominał: Dziki tabun moich kolegów po fachu otaczał stół prezydialny. Kazali kucać tym, co przesłaniają głównych bohaterów. Jedni siedzieli na drugich. Było nieprzytomnie duszno, koszulę i spodnie miałem zupełnie mokre. No i to napięcie, żeby jednak mieć zdjęcie. Szwedzi, Niemcy, Francuzi, Amerykanie – każdy bez pardonu szarżował z aparatem. Każdy niefortunny manewr groził utratą cennego miejsca. Przy tym kotle niezwykłe wzruszenie: Boże, kończy się sprawa, i to kończy się tak dobrze…
.
Strajkujący odnieśli sukces, ale poprzedziło go 18 dni pełnych napięcia i obaw.
Opiszesz przyczyny i następstwa strajków w 1980 roku.
Wyjaśnisz, dlaczego o „Solidarności” uczy się w szkołach niemal na całym świecie, a jej logo należy do najbardziej rozpoznawanych polskich symboli.
Określisz, na ile „Solidarność” była związkiem zawodowym, na ile ruchem społecznym, a na ile organizacją polityczną.
Wytłumaczysz, dlaczego „Solidarność” była traktowana przez władze komunistyczne za poważne zagrożenie dla wszystkich państw bloku sowieckiego.
Nastroje społeczne w PRL‑u
W Polsce pod rządami komunistów wielokrotnie dochodziło do protestów społecznych. Przedstawiciele inteligencji domagali się przede wszystkim ograniczenia cenzury, robotnicy zaś poprawy warunków pracy i podwyższenia zarobków. Niezadowolenie wśród ludności wzrastało, ale Polska Zjednoczona Partia Robotnicza wciąż głosiła, że w państwie panuje dobrobyt, a trudności są co najwyżej przejściowe. Partii komunistycznej podlegały wszystkie media o szerokim zasięgu i nie informowały o kryzysie gospodarczym. Wobec protestujących władze sięgały po najdalej idące środki – wydawały rozkaz strzelania do manifestantów, zamykały opozycjonistów w więzieniach na podstawie fałszywych dowodów.
Zima stulecia
W noc sylwestrową 1978 r. zaczęły się bardzo obfite opady śniegu. Po kilku dniach śnieżycy kraj został sparaliżowany. Pługi nie wyjechały, ponieważ zamarzł w nich olej napędowy. Nie działała komunikacja autobusowa, a pociągi spóźniały się nawet o dobę. Zdarzało się, że pasażerów musiało ratować wojsko z użyciem helikopterów.
Z opóźnieniem dostarczano surowce do zakładów i odbierano gotowy towar. Elektrownie nie wytwarzały wystarczającej ilości energii elektrycznej i w domach często nie było światła. Do tego psuły się urządzenia potrzebne do przesyłu prądu. Zamarzały zwierzęta w halach hodowlanych i wymarzały rośliny w szklarniach. Pękały rury i kaloryfery, ponieważ nie działały elektryczne pompy przesyłające gorącą wodę.
Zima stulecia trwała dwa miesiące. Nieporadność władz państwa sprawiła, że zaufanie społeczeństwa do rządzącej partii znacznie zmalało i narastała frustracja. Coraz więcej osób przestawało wierzyć, że PZPR poradzi sobie z kryzysem i zadba o ludzi. Jednak wciąż większość Polaków uważała, że lepiej głośno nie krytykować władz i robić to, czego oczekuje, aby uniknąć kłopotów. Na krytyczne opinie pozwalali sobie tylko w małym, zaufanym gronie.
Papież Jan Paweł II w ojczyźnie
Ogromne znaczenie dla podniesienia polskiego społeczeństwa na duchu miał wybór w październiku 1978 r. kardynała Karola Wojtyły na papieża. Polacy poczuli dumę, a wielu uznało, że w dalekim Rzymie jest ktoś, na kogo mogą liczyć.
Władze komunistyczne zwalczały Kościół, ale jednocześnie zdawały sobie sprawę, że około 90 proc. społeczeństwa to osoby religijne. Rządzący zdecydowali się więc na wysłanie Janowi Pawłowi II listu gratulacyjnego. Zgodzili się także, choć bardzo niechętnie, na jego przyjazd do kraju.
W czerwcu 1979 r. Jan Paweł II przyleciał do Polski. W trakcie trwającej dziewięć dni pielgrzymki w mszach uczestniczyły lub oglądały ich transmisje w telewizji miliony Polaków. W czasie długotrwałego wspólnego oczekiwania na rozpoczęcie nabożeństwa wierni okazywali sobie życzliwość i pomagali sobie nawzajem, co budowało wspólnotę.
Papież skierował do Polaków słowa, których umęczeni codziennymi trudnościami ludzie bardzo potrzebowali. Emocje, wywołane pielgrzymką papieża, rozbudziły nadzieję na godne życie w wolnym kraju, w którym przestrzega się praw człowieka. Szczególnie mocno zabrzmiały słowa, które papież wypowiedział na placu Zwycięstwa w Warszawie:
Fragment homilii wygłoszonej przez Jana Pawła II na placu Zwycięstwa w Warszawie w 1979 r.I wołam, ja, syn polskiej ziemi, a zarazem ja: Jan Paweł II, papież, wołam z całej głębi tego tysiąclecia, wołam w przeddzień święta Zesłania, wołam wraz z wami wszystkimi:
Niech zstąpi Duch Twój!
Niech zstąpi Duch Twój!
I odnowi oblicze ziemi.
Tej Ziemi!
Amen.
Źródło: Fragment homilii wygłoszonej przez Jana Pawła II na placu Zwycięstwa w Warszawie w 1979 r., Centrum Myśli Jana Pawła II, Zintegrowana Baza Tekstów Papieskich.
My i oni
Społeczeństwo coraz bardziej odczuwało, że władze komunistyczne to „oni” – obca grupa wobec reszty narodu. Na razie słowa Jana Pawła II nie przyniosły widocznego efektu i Polacy tłumnie poszli głosować w wyborach do sejmu w marcu 1980 roku. Startowali w niej wyłącznie kandydaci zaakceptowani przez Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą. Wybory były fikcją, jednak każdy zdawał sobie sprawę, że władze mogą sprawdzić na liście uprawnionych do głosowania, czy ktoś nie oddał głosu. Osobę tę mogły potem spotkać przykre konsekwencję.
Choć wielu ludzi było w tym czasie niezadowolonych z sytuacji w Polsce, do struktur zorganizowanej opozycji w całym kraju należało zaledwie 1000–1500 osób. Ci, którzy decydowali się na działanie przeciw rządom PZPR, byli represjonowani. Zakładano im podsłuchy, przeprowadzano rewizje, uszkadzano samochody, zwalniano z pracy, zatrzymywano na 48 godzin, skazywano na karę pozbawienia wolności. Zdarzały się też pobicia.
Pomimo szykan w 1976 r. powstał Komitet Obrony Robotników (KOR), do którego należało wielu wybitnych intelektualistów. W 1978 r. działalność rozpoczęły też Wolne Związki Zawodowe (WZZ), w których znaleźli się m.in. robotnicy. Były to organizacje nielegalne, ale jawne. Obie wydawały gazetki opisujące m.in. sytuację robotników i doradzające, jak się bronić w przypadku naruszania praw pracowniczych.
Nurt niepodległościowy w antykomunistycznej opozycji reprezentował od 1977 r. Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO). W 1979 r. wyłoniła się z niego pierwsza w bloku komunistycznym opozycyjna partia polityczna w okresie postalinowskim: Konfederacja Polski Niepodległej. Liderem tego ugrupowania, odwołującego się do tradycji piłsudczykowskich, był historyk Leszek Moczulski.
W lipcu 1980 r. Lubelszczyzna
Iskrą, która doprowadziła do wybuchu protestów, była wprowadzona od 1 lipca 1980 r. podwyżka cen wyrobów mięsnych w sklepikach zakładowych i stołówkach. Dla wielu osób były to jedyne miejsca, w których mogły stosunkowo łatwo kupić wędliny albo tanio zjeść obiad.
Pogarszającą się sytuację gospodarczą odczuli wszyscy obywatele. Powszechne były problemy z zaopatrzeniem w sklepach, np. cukier już od 1976 r. był na kartki – miesięcznie można było kupić maksymalnie 2 kg na osobę (istniały nieliczne wyjątki).
W lipcu 1980 r. zastrajkowała w Polsce duża liczba zakładów, ale masowo tylko na Lubelszczyźnie. Jako pierwsi w tym regionie 8 lipca przerwali pracę robotnicy z Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego Świdnik. Bezpośrednią przyczyną było podniesienie o 60 proc. cen w zakładowym bufecie, np. kotlet zdrożał z 10,20 zł do 18,10 zł. Alfred Bondos, pracownik WSK, który brał udział w strajku, wspominał:
Ale tak naprawdę była to tylko kropla, która przelała czarę goryczy. Niezadowolenie narastało od dawna, a wynikało z niesprawiedliwości, której doświadczaliśmy. W zakładzie brakowało dosłownie wszystkiego, robotników nie było stać na nic, a prominenci wyjeżdżali za granicę, dostawali nagrody i talony na samochody. Nie mogliśmy dłużej na to patrzeć.
Cytat za: Artykuł Zaczęło się od kotleta, Dziennik Wschodni, 2010 r., dostęp: 9lib.org, [7.02.2022].
Strajkujący domagali się m.in. cofnięcia podwyżek cen, podwyższenia płac oraz poprawy zaopatrzenia w Świdniku. Po czterech dniach protestu władze zawarły pisemne porozumienie ze strajkującymi robotnikami. Po raz pierwszy, ale jak się miało okazać, nie ostatni tego lata.
Od 9 lipca zaczęły wybuchać protesty w kolejnych zakładach. Ruszyła lawina strajków. Protesty na Lubelszczyźnie trwały ponad dwa tygodnie, objęły 150 zakładów i 50 tys. pracowników. Natomiast w ciągu całego lipca – zdaniem władz – w strajkach wzięło udział 177 zakładów i 81 tys. pracowników. Strajkujące załogi nie wyłoniły jednej reprezentacji i delegacje rządowe lub dyrektorzy negocjowali z pracownikami poszczególnych zakładów. Zgadzali się na większość postulatów i wygaszali w ten sposób strajki. W takich okolicznościach pierwszy sekretarz KC PZPR Edward Gierek 24 lipca wyjechał na urlop na Krym.
W czasie strajków w lipcu 1980 r. pracownicy zgłaszali głównie postulaty ekonomiczne, takie jak cofnięcie podwyżek i podwyższenie pensji, ale pojawiły się także żądania gwarancji bezpieczeństwa dla osób strajkujących oraz bardziej gospodarnego zarządzania zakładami. Robotnicy pamiętali, że podczas wcześniejszych protestów, gdy wychodzili manifestować na ulice, władze kierowały przeciw nim milicję i wojsko. Teraz pozostawali na terenie zakładów, ponieważ dzięki temu czuli się tam bezpieczniej.
Doświadczenie strajków lipcowych okazało się ważne dla późniejszych protestów, które prowadzono na terenie zakładów, bez wyprowadzania robotników na ulice. Działacze WZZ, zbierający informacje o protestach lipcowych, doszli także do wniosku, że strajkujące zakłady powinny między sobą współpracować. W innym bowiem przypadku władze umiejętnie wygaszały protesty poprzez szybkie podpisywanie porozumień w sprawie postulatów płacowych.
W sierpniu – cała Polska
Podejmowane przez władze decyzje dotyczące podwyższenia wynagrodzenia robotników i poprawienia ich warunków pracy nie obejmowały całego kraju, wybuchały więc kolejne strajki.
Przełomem okazał się strajk w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. W Gdańsku działał przedstawiciel KOR‑u, jednocześnie działający w WZZ – Bogdan Borusewicz, oraz inni członkowie WZZ Wybrzeża: Anna Walentynowicz, Lech Wałęsa, Andrzej Gwiazda, Joanna Duda‑Gwiazda. Opozycja była dobrze zorganizowana, a działacze znani robotnikom.
Decyzję o wybuchu strajku podjął Bogdan Borusewicz ze współpracownikami: Jerzym Borowczakiem, Bogdanem Felskim i Ludwikiem Prądzyńskim. Pierwotną przyczyną protestu było żądanie przywrócenia do pracy Anny Walentynowicz, zwolnionej za działalność w WZZ. Protest zaczął się 14 sierpnia 1980 r. o 7 rano. Trzy godziny później do Stoczni Gdańskiej przedostał się Lech Wałęsa (został zwolniony ze stoczni w 1976 r.) i stanął na czele komitetu strajkowego. Do stoczni docierali przedstawiciele innych strajkujących zakładów.
Wśród postulatów stoczniowców, oprócz zatrudnienia zwolnionych pracowników, znalazły się też takie jak: wzniesienie pomnika ofiar Grudnia 1970, zagwarantowanie bezpieczeństwa strajkującym, podwyższenie pensji o 2 tys. zł, a zasiłków rodzinnych do takiej wysokości, w jakiej otrzymują je milicjanci i funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa. Komitet strajkowy podjął rozmowy z dyrektorem Stoczni i 16 sierpnia uzyskał jego zgodę na część żądań (powrót do pracy Anny Walentynowicz i Lecha Wałęsy, podwyżka o 1500 zł i dodatek drożyźniany dla stoczniowców oraz gwarancje bezpieczeństwa dla strajkujących).
Lech Wałęsa ogłosił zakończenie strajku. Zaprotestowali wówczas przedstawiciele mniejszych zakładów, ponieważ wiedzieli, że ich załogi są zbyt nieliczne, aby skutecznie wywalczyć własne postulaty. Wówczas Wałęsa zadecydował o rozpoczęciu strajku solidarnościowego, a komitet strajkowy przekształcił się w Międzyzakładowy Komitet Strajkowy. Do Stoczni Gdańskiej docierali przedstawiciele różnych zakładów oraz intelektualiści. Na czele tzw. komisji ekspertów, która pomogła MKS przygotować stanowisko do rozmów z rządem, stanął katolicki publicysta Tadeusz Mazowiecki. Wśród postulatów strajkujących znalazł się ten przełomowy: o utworzeniu wolnych i niezależnych związków zawodowych. Całość, czyli 21 postulatów, została sformułowana w nocy z 17 na 18 sierpnia. Tymczasem na terenie całej Polski wybuchały kolejne strajki. Pod koniec miesiąca, aby wesprzeć Gdańsk, strajkowało już ponad 700 tys. pracowników.
Edward Gierek, który przerwał urlop i wrócił do kraju, nie zdecydował się na stłumienie strajków siłą. Postanowił godzić się na ustępstwa, a następnie stopniowo się z nich wycofywać. Do największych skupisk zakładów pracy, tzn. do Gdańska, Szczecina i na Górny Śląsk do Jastrzębia‑Zdroju, pojechały delegacje rządowe, aby negocjować ze strajkującymi.
Po wielu rundach rokowań 31 sierpnia 1980 r. Lech Wałęsa i wicepremier Mieczysław Jagielski podpisali w Sali BHP Stoczni Gdańskiej porozumienie, w którym władze zgadzały się na postulaty stoczniowców, w tym na najważniejszy z nich: powstanie niezależnych związków zawodowych. Po podpisaniu porozumienia Lech Wałęsa przeczytał komunikat, który transmitowano przez głośniki ustawione na zewnątrz sali. Na tę wiadomość czekali robotnicy w stoczni i tłum zgromadzony pod bramą.
Do podpisania przełomowych porozumień doszło jednak nie tylko w Gdańsku. W sumie zawarto cztery takie umowy między przedstawicielami komunistycznego rządu PRL i komitetami strajkowymi. Jako pierwsze 30 sierpnia podpisano porozumienie w Szczecinie – w regionie, gdzie strajkowało 360 przedsiębiorstw i instytucji, a sygnował je robotnik Marian Jurczyk i wicepremier Kazimierz Barcikowski. Potem kolejne: 31 sierpnia - porozumienie w Gdańsku, 3 września – w Jastrzębiu‑Zdroju, którego istotną zasługą było wywalczenie wolnych sobót dla ogółu polskich pracowników, oraz 11 września – w Hucie Katowice w Dąbrowie Górniczej. To ostatnie zawierało gwarancje powstania niezależnych związków zawodowych na terenie całego kraju. Strajki zakończono i rozpoczął się karnawał „Solidarności”.
Solidarność powstała w wyniku masowych protestów przeciw poniżającym warunkom życia. Jako związek zawodowy domagała się poprawy warunków pracy i płacy. Będąc jednocześnie wielkim ruchem społecznym, upominała się o podstawowe prawa człowieka, takie jak wolność słowa i możliwość wpływania na losy kraju przez społeczeństwo. Działała w sposób pokojowy.
Do Solidarności wstąpiło ok. 9,5 mln Polaków. Była jedyną tego typu organizacją na całym obszarze rządzonym przez komunistów – potężną, legalną i niezależną od władz. Zakwestionowała hasło, głoszone przez partie komunistyczne, że tylko one reprezentują interes robotników. Stała się inspiracją dla innych narodów. Przyczyniła się do upadku komunizmu w Europie Środkowo‑Wschodniej oraz rozpadu bloku wojskowego państw komunistycznych, oddalając w ten sposób groźbę wojny atomowej.
Zwycięski strajk
W wyniku fali strajków, które przetoczyły się przez Polskę w sierpniu 1980 r. władze PRL zaakceptowały szereg żądań stoczniowego komitetu strajkowego. Po wielu rundach rokowań 31 sierpnia Lech Wałęsa i wicepremier Mieczysław Jagielski podpisali w Sali BHP Stoczni Gdańskiej porozumienie, w którym władze zgadzały się na postulaty stoczniowców, w tym na najważniejszy z nich: powstanie niezależnych związków zawodowych.
Gdy zakończyły się protesty robotników, rządzący podjęli działania mające na celu utrudnienie realizacji porozumień. Od 5 września 1980 r. polityce tej patronował Stanisław Kania, który po odwołaniu z tego stanowiska Edwarda Gierka, został I sekretarzem KC PZPR.
Od razu po zakończeniu protestów Międzyzakładowe Komitety Strajkowe zaczęły przekształcać się w Międzyzakładowe Komitety Założycielskie nowych, niezależnych związków zawodowych. Tego typu organizacje powstawały także w zakładach, które nie strajkowały.
Niech żyje MKS,
My z ludem lud z nami, my stoczniowcy się nie damy.
Wśród zaakceptowanych postulatów najważniejsza była zgoda na powstanie niezależnych związków zawodowych. Władze twierdziły, że mogą one tworzyć się tylko w tych regionach, w których odbywały się strajki. Znacznie osłabiałoby to nowe organizacje pracowników, więc przedstawiciele strajkujących nie godzili się na takie rozwiązanie. Władze musiały ustąpić i 11 września 1980 r. w Dąbrowie Górniczej, w Hucie Katowice podpisały dodatkowe porozumienie (katowickie), sygnowane przez członka Międzyzakładowego Prezydium Huty Zbigniewa Kupisiewicza i ministra hutnictwa Franciszka Kaima.
W tej sytuacji władze zaczęły żądać, aby nowe związki podporządkowywały się Centralnej Radzie Związków Zawodowych. Była to organizacja podlegająca partii i reprezentowała jej interes, więc rozwiązanie takie było nie do przyjęcia.
Organizatorzy strajków chcieli, aby jak najszybciej powstał związek zawodowy, który będzie mógł rozpocząć legalną działalność. Do tego była konieczna jego rejestracja przez Sąd Wojewódzki w Warszawie. Wniosek wraz ze statutem związku złożono 24 września 1980 roku.
Do tego czasu w zakładach pracy powstały setki komitetów założycielskich nowego związku. Chęć wstąpienia do niego zgłosiło około 3 mln osób. Jednak władze, szczególnie w mniejszych miejscowościach, przeszkadzały w tworzeniu komitetów. Był to jeden z powodów, obok utrudniania przedstawicielom związku dostępu do mediów, zwołania 3 października 1980 r. udanego, jednogodzinnego strajku ostrzegawczego.
Dnia 24 października Sąd Wojewódzki w Warszawie zarejestrował NSZZ „Solidarność”, ale dopisał do statutu, że związek uznaje „kierowniczą rolę PZPR”. „Solidarność” ponownie zagroziła strajkiem. Aby wyjść z klinczu, władze i „Solidarność” zawarły kompromis. Sąd 10 listopada 1980 r. zarejestrował statut bez zmian, natomiast dołączył fragment porozumienia gdańskiego mówiący, że „PZPR sprawuje kierowniczą rolę w państwie”.
Aby skłonić władze do zawarcia kompromisu, związkowcy byli zmuszeni grozić strajkiem. Podobnie było z wieloma innymi postulatami, na które władze PRL zgodziły się w porozumieniach – o realizację każdego trzeba było oddzielnie walczyć.
Więcej niż związek zawodowy
„Solidarność” zaczęła pełnić funkcję znacznie szerszą niż związek zawodowy. Nie ograniczała się do żądania poprawy warunków pracy i podwyższenia wynagrodzeń, lecz wypowiadała się w sprawach dotyczących dużej części społeczeństwa i ważnych dla wielu ludzi, takich jak zaopatrzenie sklepów lub transmitowanie w radiu i telewizji mszy świętej.
„Solidarność” działała w państwie rządzonym w sposób dyktatorski, więc musiała poruszać kwestie polityczne. Nie chciała jednak obalać PZPR i przejmować władzy w państwie. Przywódcy „Solidarności” zdawali sobie sprawę, że w ówczesnych warunkach nie mieli możliwości, aby rządzić krajem, a obalenie partii komunistycznej oznaczałoby interwencję ZSRS.
Komuniści w krajach bloku wschodniego: „Solidarność to kontrrewolucja”
W Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich (ZSRS) i państwach mu podporządkowanych, takich jak Bułgaria, Czechosłowacja, Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD), Rumunia, Węgry, media przedstawiały „Solidarność” – jeśli w ogóle poruszały jej temat – jako organizację szkodzącą krajom komunistycznym. Jednak nawet z takich komunikatów można było wyciągnąć wniosek, że w Polsce pod wpływem strajków władze komunistyczne ustąpiły i zgodziły się na utworzenie przez robotników niezależnej od nich organizacji. W efekcie społeczeństwa innych krajów bloku wschodniego zaczynały wierzyć, że zmiany są możliwe.
Delegaci zebrani w Gdańsku na I Zjeździe Delegatów Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego »Solidarność« przesyłają robotnikom Albanii, Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Rumunii, Węgier i wszystkich narodów Związku Radzieckiego - pozdrowienia i wyrazy poparcia.
Jako pierwszy, niezależny związek zawodowy w naszej powojennej historii głęboko czujemy wspólnotę naszych losów. Zapewniamy, że wbrew kłamstwom szerzonym w waszych krajach, jesteśmy autentyczną, 10‑milionową organizacją pracowników, powołaną w wyniku robotniczych strajków. Naszym celem jest walka o poprawę bytu wszystkich ludzi pracy. Popieramy tych z was, którzy zdecydowali się wejść na trudną drogę walki o wolny ruch związkowy. Wierzymy, że już niedługo wasi i nasi przedstawiciele będą się mogli spotkać celem wymiany związkowych doświadczeń.
Cytat za: Posłanie I Zjazdu Delegatów NSZZ "Solidarność" do ludzi pracy Europy Wschodniej - odezwa uchwalona 8 września 1981 przez I Krajowy Zjazd Delegatów, dostęp: wikipedia.org, [15.11.2021].
Czas nadziei
„Solidarność” chciała demokratyzować system stopniowo i robić dla ludzi tyle, ile było możliwe. Domagała się, aby różne środowiska mogły zakładać swoje własne, niezależne organizacje. Żądała przestrzegania polskiego prawa oraz umów międzynarodowych w zakresie praw człowieka, których stroną był PRL. Stawała w obronie wolności słowa i zabiegała o uwolnienie więźniów politycznych.
„Solidarność” stworzyła warunki, aby poza robotnikami także inne grupy społeczne mogły zakładać swoje niezależne organizacje. Uczynili tak np. studenci i rolnicy – 22 września 1980 r. powstało Niezależne Zrzeszenie Studentów, a 19 lutego 1981 r. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Ukazywały się liczne wydawnictwa nieobjęte cenzurą. Dyskutowano i jawnie wyrażano poglądy.
Działacze opozycyjni wysunęli propozycję, aby stworzyć samorządy w zakładach i wyłaniać dyrektorów w drodze konkursów. Osłabiłoby to wpływy partii, ponieważ dotąd to ona decydowała, kto obejmie ważniejsze stanowiska kierownicze. We wrześniu sejm uchwalił odpowiednie prawo.
Chciano, aby chociaż w wyborach lokalnych mogli startować inni kandydaci niż ci zaakceptowani przez PZPR oraz zabiegano o możliwość głoszenia w mediach różnorodnych poglądów. Na to władze się nie zgodziły.
Jesienią 1980 r. do „Solidarności” wstąpiło 8–9 mln osób spośród 12 mln pracowników w Polsce. Rok później należało do niej około 9,5 mln ludzi. W tym samym czasie PZPR miało 3 mln członków, z których 30 proc. należało równocześnie do „Solidarności”.
Struktura i ludzie związku
Na mocy statutu NSZZ „Solidarność” przyjął strukturę terytorialno‑zakładową. Organizacje zakładowe w przedsiębiorstwach i instytucjach tworzyły sieć regionalną. Największymi z 38 regionów były: śląsko‑dąbrowski z 1,4 mln członków, mazowiecki z 0,9 mln i dolnośląski z 0,9 mln. Związek działał praktycznie we wszystkich przedsiębiorstwach i instytucjach, władze nie dopuściły tylko do powołania komisji „Solidarności” w Ludowym Wojsku Polskim i Milicji Obywatelskiej.
Pierwsze władze związku stanowiła Krajowa Komisja Porozumiewawcza (KKP), skupiająca początkowo przedstawicieli Międzyzakładowych Komitetów Strajkowych. Jej przewodniczącym był gdański robotnik - Lech Wałęsa, a wiceprzewodniczącymi – inżynier Andrzej Gwiazda i Ryszard Kalinowski, pracownik Elbląskiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego. We wrześniu 1981 r. na zjeździe związku KKP przekształciła się w Komisję Krajową. Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność” wybrał na przewodniczącego Lecha Wałęsę (otrzymał on 55 proc. głosów, a kontrkandydaci: Marian Jurczyk ze Szczecina – 24 proc., Andrzej Gwiazda – 9 proc. i Jan Rulewski z Bydgoszczy – 6 proc). Do najważniejszych działaczy należeli wówczas także: Zbigniew Bujak, Andrzej Celiński, Władysław Frasyniuk, Bronisław Geremek, Jacek Kuroń, Bogdan Lis, Adam Michnik, Karol Modzelewski, Janusz Onyszkiewicz i Andrzej Rozpłochowski.
Organem prasowym ruchu został „Tygodnik Solidarność” z redaktorem naczelnym Tadeuszem Mazowieckim. Możliwość wydawania niezależnego czasopisma wynegocjowano w sierpniu 1980 r., podczas rozmów z Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym.
Tygodnik zyskał szybko ogromną popularność. Zamiast pustej, komunistycznej propagandy można było w nim znaleźć artykuły dotyczące przemilczanych w PRL wydarzeń historycznych, m.in. buntów społecznych w czerwcu i październiku 1956 r., marcu 1968 r., grudniu 1970 r. i czerwcu 1976 roku. Bieżące informacje, publicystyka czy reportaże dotyczyły sytuacji kraju, działalności NSZZ „Solidarność”, kwestii gospodarczych, społecznych czy przestrzegania praw człowieka.
Program
Program „Solidarności” został w pełni sformułowany na I Zjeździe Delegatów we wrześniu i październiku 1981 roku. Jego głównym twórcą był Bronisław Geremek. W uchwalonym dokumencie „Samorządna Rzeczpospolita” znalazły się m.in. postulaty utworzenia w zakładach samorządów pracowniczych. Inne tezy dotyczyły samorządowej i demokratycznej reformy, obrony poziomu życia codziennego, konieczności przywrócenia równowagi rynkowej, społecznej kontroli nad zaopatrzeniem w żywność, czy zapewnienia bezpiecznych warunków pracy (w czasach PRL notowano wiele poważnych wypadków).
W szerszym rozumieniu program „Solidarności” łączył różnorodne inspiracje ideowe: socjalistyczne (sprawiedliwość społeczna, samorządność i egalitaryzm), katolickiej nauki społecznej (solidaryzm społeczny i pracowniczy, odrzucenie przemocy w rozwiązywaniu konfliktów społecznych) czy polskiej tradycji niepodległościowej.
Ruch „Solidarności” został brutalnie stłumiony przez władze komunistyczne wraz z wprowadzeniem stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku. Opór społeczny jednak trwał, a część działaczy, którym udało się uniknąć internowania, kontynuowała działalność w podziemiu. Po niespełna dekadzie władze PRL uznały swą porażkę; doszło do tzw. rozmów Okrągłego Stołu, a w ich konsekwencji solidarnościowa opozycja przejęła w 1989 r. władzę w kraju. Komunizm upadł.
Zapoznaj się z linią chronologiczną i wykonaj kolejne polecenia.
MKS oświadczył m.in., że związki zawodowe nie zamierzają odgrywać roli partii politycznej, uznają kierowniczą rolę PZPR, a dążyć będą do zapewnienia pracownikom możliwości kontroli, wyrażania opinii i obrony swych interesów. MKS w Gdańsku przekształcił się w Międzyzakładowy Komitet Założycielski Niezależnego Związku Zawodowego i o godz. 17.55 rozpoczął swoje pierwsze posiedzenie.
. 4.9.1980 Stanisław Kania Ilustracja przedstawia pulchnego mężczyznę, ubranego w garnitur. Ma krótkie zaczesane do tyłu włosy. Lekko się uśmiecha. I sekretarz KC PZPR Edward Gierek zostaje odwołany ze stanowiska, zajmuje je Stanisław Kania. 17.9.1980 Instalacja artystyczna na zieleńcu wokół placu Solidarności w Gdańsku (2014–2015) Ilustracja przedstawia instalację artystyczną na zieleńcu wokół Placu Solidarności w Gdańsku. Jest to napis Solidarność. Utworzenie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. 21.9.1980 Zdjęcie zrobione w biurze związku zawodowego Solidarność. Ilustracja przedstawia zdjęcie zrobione w biurze związku zawodowego Solidarność. Na zdjęciu znajdują się ludzie w góralskich strojach. Powołanie Komitetu Założycielskiego NSZZ Rolników „Solidarność Wiejska”. 10.1980 Strona "Monitora Dolnośląskiego" z wiadomością o wprowadzeniu stanu wojennego. Ilustracja przedstawia stronę "monitora dolnośląskiego" (gazety) z wiadomością o wprowadzeniu stanu wojennego. Rozpoczęcie przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego. 18.10.1980 - 19.10.1980 Transparent Niezależnego Stowarzyszenia Studentów przed wyborami w 1989 r. Ilustracja przedstawia transparent niezależnego stowarzyszenia studentów przed wyborami w 1989 roku. Ma on napis "chcemy działać legalnie". Utworzenie Niezależnego Zrzeszenia Studentów. 24.10.1980 Lech Wałęsa, pierwszy przewodniczący NSZZ "Solidarność" Ilustracja przedstawia Lecha Wałęsę stojącego przed mikrofonem, unoszącego w zwycięskim geście dłoń. Zarejestrowanie NSZZ „Solidarność”, wprowadzenie przez sąd zmian w statucie bez zgody „Solidarności". 31.10.1980 Archiwalne egzemplarze „Tygodnika” z lipca 1981 roku Ilustracja przedstawia pierwszą stronę tygodnika Solidarność, wydanie z 1981 roku. Zgoda władz na wydawanie przez „Solidarność" ogólnopolskiego tygodnika. 10.11.1980 Siedziba Sądu Najwyższego w latach 1950‑1999 Ilustracja przedstawia siedzibę Sądu Najwyższego w latach 1950‑1999. Był to wielki gmach kilkupiętrowy, z wieloma wejściami. Uchylenie przez Sąd Najwyższy poprawek do statutu NSZZ „Solidarność”. 16.12.1980 - 18.12.1980 Pomnik Poległych Stoczniowców Ilustracja przedstawia Pomnik Poległych Stoczniowców znajdujący się w Gdańsku. Jest on wysoki na kilkadziesiąt metrów, wykonany z kamienia. Obchody rocznicy Grudnia 1970 r., odsłonięcie pomników ofiar w Gdańsku i Gdyni. 30.1.1981 Tablice z 21 postulatami Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Jednym z żądań strajkujących były soboty wolne od pracy Ilustracja przedstawia tablice z 21 postulatami międzyzakładowego Komitetu strajkowego. Jednym z żądań strajkujących były soboty wolne od pracy. Tablice te znajdowały się nad wejściem do budynku stoczni. Kompromis z rządem w sprawie wolnych sobót. 11.2.1981 Gen. Wojciech Jaruzelski i Nicolae Ceaușescu. Ilustracja przedstawia Generała Wojciecha Jaruzelskiego z drugim mężczyzną. Znajdują się oni na wielkim placu. Generał Jaruzelski ubrany jest wojskowy mundur. Gen. Wojciech Jaruzelski premierem. 8.3.1981 Jan Kułaj, pierwszy przewodniczący NSZZ Rolników Indywidualnych. Ilustracja przedstawia Jana Kułaja, pierwszego przewodniczącego NSZZ rolników indywidualnych. Przedstawiony jako młody mężczyzna o ciemnych krótkich włosach. Ubrany w szarą koszulę z guzikami. Utworzenie NSZZ Rolników Indywidualnych. 19.3.1981 Egzemplarz dziennika „Wieczór Wrocławia” z 20–22 marca 1981 z interwencjami cenzury w tekście komentującym pobicie związkowców w Bydgoszczy 19 marca Ilustracja przedstawia dwie strony z dziennika pod tytułem Wieczór Wrocławia z 1981 roku. Pobicie w gmachu Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy działaczy NSZZ „Solidarność”. 1.4.1981 Kartka na mięso z sierpnia 1989 r. Ilustracja przedstawia przykładową kartkę na mięso z sierpnia 1989 roku. Wprowadzenie kartek na mięso. 3.4.1981 Tadeusz Mazowiecki w listopadzie 1989 r. Ilustracja przedstawia Tadeusza Mazowieckiego w listopadzie 1989 roku, był on redaktorem naczelnym tygodnika Solidarność. Ukazany jako starszy mężczyzna o siwych włosach, ubrany w czarny garnitur. Ukazuje się pierwszy numer „Tygodnika Solidarność” w nakładzie 500 tys. egzemplarzy, redaktorem naczelnym Tadeusz Mazowiecki. 22.4.1981 Kartka żywnościowa z listopada 1982 r. Ilustracja przedstawia przykładową kartkę na masło tłuszcze i przetwory zbożowe. Wprowadzenie kartek na masło, tłuszcze i przetwory zbożowe. 13.5.1981 Tablica upamiętniająca zamach na Jana Pawła II Ilustracja przedstawia tablicę upamiętniającą zamach na Jana Pawła II. Znajduje się na niej herb papieski oraz data: 13 maja 1981. Zamach na Jana Pawła II. 27.5.1981 Złota Palma przyznana filmowi Ilustracja przedstawia złotą palmę. Była to główna nagroda na festiwalu w Cannes dla filmu Andrzeja Wajdy "Człowiek z żelaza". Główna nagroda na festiwalu w Cannes dla filmu Andrzeja Wajdy Człowiek z żelaza. 28.5.1981 Kaplica‑mauzoleum z sarkofagiem kardynała Stefana Wyszyńskiego w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie Ilustracja przedstawia kaplicę mauzoleum z sarkofagiem Kardynała Stefana Wyszyńskiego w bazylice archikatedralnej w Warszawie. Nad grobowcem znajduje się kuta żelazna tablica. Śmierć prymasa Polski kardynała Stefana Wyszyńskiego. 28.6.1981 Poznańskie Krzyże w 1981 Ilustracja przedstawia Poznańskie krzyże. Jest to pomnik czerwca 1956 roku w Poznaniu. Odsłonięcie pomnika Czerwca 1956 r. w Poznaniu. 7.7.1981 Kardynał Józef Glemp podczas pogrzebu księdza Jerzego Popiełuszki (1984) Ilustracja przedstawia Kardynała Józefa Glempa podczas pogrzebu Księdza Jerzego Popiełuszki w 1984 roku. Kardynał ubrany jest w fioletowe szaty, ma czapkę biskupią oraz laskę. Kardynał Józef Glemp prymasem Polski. 30.7.1981 Kolejka po papier toaletowy. Brak towarów był powodem wystąpienia protestów. Ilustracja przedstawia kolejkę po papier toaletowy. Ludzie stoją wzdłuż chodnika czekając na swoją kolej do odebrania produktu. Marsze głodowe kobiet. 31.7.1981 Portal ze zburzonej siedziby Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk odpowiedzialnego za cenzurę. Ilustracja przedstawia portal wejście do siedziby głównego urzędu kontroli prasy publikacji i widowisk odpowiedzialnego za cenzurę. Wejście wykonane było z białego marmuru, po dwóch jego stronach wyrzeźbione były ludzkie głowy. Nowe prawo o cenzurze – jej decyzje można zaskarżać, a ingerencje w tekście zaznaczać. 19.8.1981 - 20.8.1981 Dziennik „Trybuna Ludu" był oficjalnym organem prasowym KC PZPR. Bojkotem dotknięte zostały również inne czasopisma. Ilustracja przedstawia pierwszą stronę dziennika pod tytułem Trybuna Ludu. Na pierwszej stronie znajdowały się informacje na przykład o Wojciechu Jaruzelskim, o Wojskowej Radzie Ocalenia Narodowego. „Dni bez prasy” – niedrukowanie i niekupowanie gazet. 1.9.1981 Kartka m.in na proszek i alkohol z 1983 r. Ilustracja przedstawia kartki na mydło i proszek do prania. Wprowadzenie kartek na mydło i proszek do prania, podwyższenie cen chleba. 5.9.1981 - 10.9.1981 Relacja zamieszczona w tygodniku „Solidarność Dolnośląska". Ilustracja przedstawia stronę z tygodnika "Solidarność Dolnośląska". Pierwsza tura Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”, uchwalenie posłania do ludzi pracy Europy Wschodniej. 25.9.1981 Antoni Rajkiewicz, ówczesny minister pracy, płac i spraw socjalnych Ilustracja przedstawia Antoniego Rajkiewicza, ówczesnego ministra pracy, płac i spraw socjalnych. Ukazany został jako starszy mężczyzna o siwych włosach. Nosi okulary. Ubrany w brązową marynarkę, szarą koszulę, brązowy krawat. Ustawa o samorządzie pracowniczym. 26.9.1981 - 7.10.1981 Bronisław Geremek - twórca koncepcji Samorządnej Rzeczpospolitej. Ilustracja przedstawia Bronisława Geremka, twórcę koncepcji Samorządnej Rzeczpospolitej. Ukazany jako mężczyzna około 60 letni o rudych włosach i siwej brodzie, na nosie ma okulary. Podpiera głowę jedną ręką. Ubrany w czarną marynarkę, białą koszulę i bordowy krawat. Druga tura Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”, wybór Lecha Wałęsy na przewodniczącego „Solidarności”, Samorządna Rzeczpospolita programem NZSS „Solidarność”. 18.10.1981 Gen. Wojciech Jaruzelski przygotowujący się do ogłoszenia wprowadzenia stanu wojennego. Ilustracja przedstawia Generała Wojciecha Jaruzelskiego. Mężczyzna ubrany był w wojskowy mundur. Na nosie miał okulary. Za nim znajdowała się flaga Rzeczpospolitej. Gen. Wojciech Jaruzelski I sekretarzem KC PZPR. 4.11.1981 Od lewej: Gen. Wojciech Jaruzelski, kard. Józef Glemp i Lech Wałęsa. Ilustracja przedstawia kolejno portret Wojciecha Jaruzelskiego Kardynała Józefa Glempa oraz Lecha Wałęsę. Bezskuteczne rozmowy prymasa Józefa Glempa i Lecha Wałęsy z Wojciechem Jaruzelskim w sprawie porozumienia narodowego. 12.11.1981 Jerzy Nawrocki, ówczesny minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki Ilustracja przedstawia portret Jerzego Nawrockiego, ówczesnego Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego i techniki. Ukazany został jako mężczyzna w średnim wieku. Ma on siwe krótkie włosy oraz zmarszczki wokół oczu. Lekko się uśmiecha. Ubrany w szarą marynarkę i białą koszulę. Nowa ustawa o szkolnictwie wyższym. 25.11.1981 Budynek WOSP w Warszawie. Ilustracja przedstawia budynek Wyższej Oficerskiej Szkoły Pożarnictwa w Warszawie. Znajduje się on przy rondzie, budynek jest wykonany z brązowego kamienia. Początek strajku okupacyjnego w Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarnictwa (WOSP) w Warszawie. 2.12.1981 Po prawej tablica upamiętniająca strajk. Ilustracja przedstawia dwie tablice upamiętniające strajk. Obie są wykonane z ciemnego kamienia. Pacyfikacja strajku w WOSP z użyciem śmigłowca. 13.12.1981 Obwieszczenie Rady Państwa o wprowadzeniu stanu wojennego. Ilustracja przedstawia stronę dokumentu. Wprowadzenie stanu wojennego. 13.12.1981 - 14.12.1981 Stocznia Gdańska w lipcu 1981. Po wprowadzeniu stanu wojennego była jednym z pierwszych miejsc strajków. Ilustracja przedstawia Stocznię Gdańską w lipcu 1981 roku. Przed jej wejściem znajdują się ludzie. Strajki okupacyjne. 15.12.1981 - 23.12.1981 Pomnik poległych górników Ilustracja przedstawia pomnik poległych górników. Jest to 9 krzyży upamiętniających 9 ofiar w kopalni Wujek. Pacyfikacje strajków, w kopalni Wujek dziewięć ofiar śmiertelnych.Podaj główne przyczyny ogłoszenia stanu wojennego. Oceń, na ile miało to związek z powstaniem NSZZ „Solidarność”.
Okres pomiędzy 15‑16 sierpnia 1980 r. a 13 grudnia 1981 r. nazywa się „karnawałem Solidarności”. Na podstawie wydarzeń umieszczonych w linii chronologicznej podaj genezę tego określenia. Wymień wydarzenia, które mogły wpłynąć na powstanie tego określenia.
Trenuj i ćwicz
Symbolika logo Solidarności nawiązuje do… Możliwe odpowiedzi: 1. napisu „Stocznia Gdańska” umieszczonego na bramie nr 2., 2. ludzi stojących w kolejce., 3. maszerujących ludzi, wspierających się nawzajem.
Zapoznaj się z fragmentem programu NSZZ „Solidarność” pt. Samorządna Rzeczpospolita uchwalonym 7 października 1980 r. przez I Krajowy Zjazd Delegatów. Spośród poniższych postulatów zaznacz te, o których jest mowa w tekście.
Uważamy ludowładztwo za zasadę, od której nie wolno odstępować. Ludowładztwo nie może być władzą stawiających się ponad społeczeństwem grup, które przypisują sobie prawo orzekania o potrzebach oraz reprezentowania interesów społeczeństwa. Społeczeństwo musi mieć możność przemawiania pełnym głosem, wyrażania różnorodności poglądów społecznych i politycznych; musi mieć możność organizowania się w taki sposób, który zapewnia wszystkim sprawiedliwy udział w materialnych i duchowych dobrach narodu oraz wyzwolenie wszystkich jego możliwości i sił twórczych. Chcemy rzeczywistego uspołecznienia systemu zarządzania i gospodarowania. Dlatego dążymy do Polski samorządnej.
Cytat za: Program NSZZ „Solidarność” uchwalony przez I Krajowy Zjazd Delegatów, tekst dostępny online: oko.press, [16.11.2021].
Na podstawie fragmentu opracowania historycznego oceń, czy niżej podane stwierdzenia są prawdziwe, czy fałszywe.
„Polskie miesiące”, czyli kryzys(y) w PRLPolskie słowo „solidarność” jako określenie ruchu społecznego weszło do wielu języków obcych w swojej oryginalnej postaci obok angielskiego solidarity, francuskiego solidarité, niemieckiego Solidarität itd. „Solidarność” była pierwszą w państwach realnego socjalizmu masową legalną i działającą jawnie organizacją niezależną od władz partyjno‑państwowych. Żadne też ugrupowanie w dziejach Polski nie mogło poszczycić się tym, że jego członkami było równocześnie blisko 10 mln osób. W tym samym czasie (jesienią 1981 r.) do PZPR należały niespełna 3 mln osób, z czego ponad 30 proc. było zresztą zarazem członkami „Solidarności”.
Źródło: Jerzy Eisler, „Polskie miesiące”, czyli kryzys(y) w PRL, Warszawa 2008, s. 99.
Zapoznaj się z 21 postulatami MKS i podaj te, które zostały zrealizowane do momentu wprowadzenie stanu wojennego. Wyjaśnij, dlaczego większość postulatów nie została zrealizowana.
21 postulatów
Akceptacja niezależnych od partii i pracodawców wolnych związków zawodowych wynikających z ratyfikowanych przez PRL Konwencji nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy, dotyczących wolności związków zawodowych.
Zagwarantowanie prawa do strajku oraz bezpieczeństwa strajkującym i osobom wspomagającym.
Przestrzegać zagwarantowanej w Konstytucji PRL wolności słowa, druku, publikacji, a tym samym nie represjonować niezależnych wydawnictw oraz udostępnić środki masowego przekazu dla przedstawicieli wszystkich wyznań.
Przywrócić do poprzednich praw:
a) ludzi zwolnionych z pracy po strajkach w 1970 i 1976 r., studentów wydalonych z uczelni za przekonania,
b) zwolnić wszystkich więźniów politycznych (w tym Edmunda Zadrożyńskiego, Jana Kozłowskiego, Marka Kozłowskiego),
c) znieść represje za przekonania.
Podać w środkach masowego przekazu informację o utworzeniu Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego oraz publikować jego żądania.
Podjąć realne działania mające na celu wyprowadzenie kraju z sytuacji kryzysowej poprzez:
a) podanie do publicznej wiadomości pełnej informacji o sytuacji społeczno‑gospodarczej,
b) umożliwienie wszystkim środowiskom i warstwom społecznym uczestniczenie w dyskusji nad programem reform.
Wypłacić wszystkim pracownikom biorącym udział w strajku wynagrodzenie za okres strajku – jak za urlop wypoczynkowy z funduszu CRZZ.
Podnieść zasadnicze uposażenie każdego pracownika o 2000 zł na miesiąc jako rekompensatę dotychczasowego wzrostu cen.
Zagwarantować automatyczny wzrost płac równolegle do wzrostu cen i spadku wartości pieniądza.
Realizować pełne zaopatrzenie rynku wewnętrznego w artykuły żywnościowe, a eksportować tylko nadwyżki.
Znieść ceny komercyjne oraz sprzedaż za dewizy w tzw. eksporcie wewnętrznym.
Wprowadzić zasady doboru kadry kierowniczej na zasadach kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej oraz znieść przywileje MO, SB i aparatu partyjnego poprzez:
– zrównanie zasiłków rodzinnych,
– zlikwidowanie specjalnych sprzedaży, itp.
Wprowadzić na mięso i jego przetwory kartki – bony żywnościowe (do czasu opanowania sytuacji na rynku).
Obniżyć wiek emerytalny dla kobiet do 55 lat, a dla mężczyzn do lat 60 lub przepracowanie w PRL 30 lat dla kobiet i 35 lat dla mężczyzn bez względu na wiek.
Zrównać renty i emerytury starego portfela do poziomu aktualnie wypłacanych.
Poprawić warunki pracy służby zdrowia, co zapewni pełną opiekę medyczną osobom pracującym.
Zapewnić odpowiednią ilość miejsc w żłobkach i przedszkolach dla dzieci kobiet pracujących.
Wprowadzić urlop macierzyński płatny przez okres trzech lat na wychowanie dziecka.
Skrócić czas oczekiwania na mieszkanie.
Podnieść diety z 40 zł na 100 złotych i dodatek za rozłąkę.
Wprowadzić wszystkie soboty wolne od pracy. Pracownikom w ruchu ciągłym i systemie czterobrygadowym brak wolnych sobót zrekompensować zwiększonym wymiarem urlopu wypoczynkowego lub innymi płatnymi dniami wolnymi od pracy.
Słownik
wspólna reprezentacja strajkujących zakładów pracy
pierwszy w Polsce i krajach bloku wschodniego niezależny od władz państwowych związek zawodowy i jednocześnie masowy ruch społeczny; jesienią 1981 r. liczył ok. 9,5 mln członków
zgoda władz państwowych na postulaty strajkujących w sierpniu 1980 r.; określeniem tym obejmuje się tylko porozumienia zawarte w Gdańsku 31 sierpnia 1980 r. lub także zawarte w Szczecinie (30 sierpnia) i Jastrzębiu‑Zdroju (3 września); najważniejsza była zgoda władz państwowych na utworzenie niezależnych od nich związków zawodowych
partia komunistyczna utworzona w 1948 r. z połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej; sprawowała rządy w PRL w latach 1948–1989; jej najważniejszym organem kierowniczym był Komitet Centralny (KC)
Polska Rzeczpospolita Ludowa, okres w dziejach państwa polskiego umownie trwający od 1945 do 1989 r., kiedy przewodnią rolę pełniła partia komunistyczna, a kraj znajdował się w strefie wpływów Związku Sowieckiego
nazwa programu uchwalonego 7 października 1981 roku na zakończenie I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”; twórcą tej koncepcji był doradca związku – Bronisław Geremek, a głównym postulatem utworzenie samorządów pracowniczych w zakładach pracy