Stan wojenny

Droga do konfronatacji.

19 marca 1981 r. o godzinie 10 na sesję Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy przybyli zaproszeni goście – działacze Solidarności, z bardzo popularnym w regionie Janem Rulewskim na czele. Związkowcy domagali się utworzenia wiejskiej Solidarności. Niespodziewanie przewodniczący Rady Edward Beger przerwał dyskusję i zamknął sesję. Działacze związkowi odmówili opuszczenia budynku. O godzinie 19 do sali wkroczyły oddziały ZOMO oraz MO i dotkliwie pobiły trzech członków Solidarności, w tym jej przewodniczącego. Następnego dnia w całej Bydgoszczy zawrzało. Władza uzasadniała użycie przemocy tym, że związkowcy, odmawiając opuszczenia sali obrad, zakłócili porządek publiczny. Jak się później okazało, cała akcja została wcześniej zaplanowana i przygotowana przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Zbliżał się moment ostatecznej konfrontacji władzy z obozem solidarnościowym. Tak zwana prowokacja bydgoska była do niej wstępem.

Stare problemy i nowy rząd

Euforia wywołana podpisaniem porozumień sierpniowych trwała krótko. W tym czasie Solidarność przeistoczyła się w potężny ruch społeczny o charakterze ogólnopolskim. Władza szybko przystąpiła do ofensywy, starając się odwrócić bieg wydarzeń. Po pierwsze rząd nie przestrzegał zawartej ugody, ograniczając np. działaczom Solidarności dostęp do lokali czy do papieru. Dodatkowo odmówił legalizacji wszystkich niezależnych organizacji społecznych poza NSZZ „Solidarność”. Nie wyrażono zatem zgody na rejestrację Niezależnego Stowarzyszenia Studentów ani związków chłopskich. W styczniu 1981 r. władza po raz pierwszy spacyfikowała strajkujących przy użyciu siły. Ostatecznie pod wpływem groźby wywołania strajku powszechnego musiała ustąpić i zgodzić się na rejestrację związków chłopskich.

Na początku 1981 r. przez kraj przetoczyła się fala strajków studenckich, w wielu regionach trwały wystąpienia robotników, a na miejsce wygaszanych ognisk oporu powstawały nowe. Strajki były reakcją na coraz bardziej pogarszającą się sytuację ekonomiczną kraju. Na Boże Narodzenie 1980 r. wprowadzono bowiem reglamentację podstawowych artykułów spożywczych, a potem także towarów przemysłowych. Doprowadziło to wiosną i latem 1981 r. do ogołocenia rynku z najważniejszych produktów. Symbolem tamtych czasów stała się napisana w 1976 r. pieśń Żeby Polska była Polską. Została ona po raz pierwszy zaprezentowana na Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu w 1981 r. i przyniosła wykonawcy Janowi Pietrzakowi nagrodę, Złotą Karolinkę. W latach 80. utwór pełnił funkcję pieśni hymnicznej.

Indeks dolny Jak rozumiesz tytuł piosenki i werset powtarzający się w refrenie: Żeby Polska byłą Polską? Indeks dolny koniec_{Jak rozumiesz tytuł piosenki i werset powtarzający się w refrenie: Żeby Polska byłą Polską?}

Mimo uciążliwości życia codziennego, kolejek i obaw co do przyszłości Polacy w tym czasie cieszyli się z nieznanej od lat wolności. Praktycznie ustała działalność cenzury, w całym kraju czytano solidarnościowe biuletyny i teksty, dyskutowano na temat tzw. „białych plam” w historii Polski po 1939 r. i w dziejach stosunków polsko‑sowieckich, szybko odsłonięto pomnik stoczniowców poległych w 1970 r. w Gdańsku.

Aby uspokoić społeczeństwo i wyciszyć nastroje, władze komunistyczne dokonały szeregu zmian w rządzie. Już we wrześniu na VI Plenum KC PZPR pod pretekstem złego stanu zdrowia odwołano z funkcji I sekretarza Edwarda Gierka, a na jego miejsce wybrano Stanisława Kanię. Jednak nadzieje, jakie komuniści pokładali w tej zmianie personalnej, nie spełniły się. Tym, który w opinii wielu działaczy komunistycznych miał przynieść ratunek, był kierujący dotychczas resortem obrony narodowej Wojciech Jaruzelski.

R16BPGQX8NUKK

Zdjęcie przedstawia mężczyznę w średnim wieku, ubranego w mundur, na pagonach symbole generalskie. Na piersi odznaczenia. Twarz pociągła, nos długi, usta wąskie, okulary o dużych, okrągłych oprawkach w ciemnym kolorze. Wysokie czoło, z powodu zakoli. Za mężczyzną sztandar z białym orłem na czerwonym tle.

11 lutego 1981 r. Jaruzelski został powołany na urząd premiera. Zmiana ta była spowodowana koniecznością podjęcia szybkich rozstrzygnięć politycznych i ekonomicznych, wymuszonych pogarszającą się sytuacją polityczną i gospodarczą w Polsce. W swoim exposé nowy premier mówił:

Dalej Jaruzelski przedstawił 10‑punktowy plan poprawy zaopatrzenia ludności w podstawowe artykuły, zreformowania służby zdrowia, zahamowania spadku wskaźników produkcji, a także działań mających na celu walkę m.in. ze zjawiskami patologii społecznej, zwłaszcza z alkoholizmem. Duża część społeczeństwa wierzyła, że realizacja tych założeń doprowadzi do przywrócenia stabilności ekonomicznej i ugody politycznej. Jednak następne wydarzenia przekreśliły te oczekiwania – nowy rząd zaczął dążyć do starcia ze środowiskami opozycyjnymi.

Ku konfrontacji

Przesilenie nastąpiło wiosną roku 1981. Fatalna sytuacja gospodarcza w połączeniu z brakiem perspektyw na ułożenie stosunków z władzą spowodowały radykalizację nastrojów w Solidarności. Strona rządowa reprezentowana przez Wojciecha Jaruzelskiego, który już wkrótce oprócz teki premiera i szefa Ministerstwa Obrony Narodowej miał również objąć funkcję I sekretarza PZPR, nie była w stanie znaleźć kompromisowego rozwiązania. Przez kraj przetoczyła się kolejna fala strajków – wiosennych i letnich. Szanse na porozumienie malały z każdym tygodniem. W lecie 1981 r. właściwie trudno było już wierzyć w możliwość jego zawarcia.

W tym samym czasie władza komunistyczna przystąpiła do opracowywania planów wprowadzenia stanu wojennego. 4 listopada 1981 r. podjęto jeszcze rozmowy tzw. ostatniej szansy, z udziałem Wojciecha Jaruzelskiego, przewodniczącego Solidarności Lecha Wałęsy oraz prymasa Józefa Glempa. Zakończyły się one jednak fiaskiem.

R1H6HTFPFL1X4

Zdjęcie przedstawia mężczyznę ubranego w szaty liturgiczne. Na głowie ma nakrycie głowy w formie wydłużonej czapki, składającej się z dwóch wysokich, połączonych ze sobą trójkątów, z opadającymi z tyłu dwiema wstążkami, tak zwaną mitrę. W ręku trzyma długą, zdobioną laskę o ślimakowato zwiniętym zakończeniu, tak zwany pastorał. Ubrany jest w sutannę w kolorze fioletowym, na piersiach duży krzyż, wiszący na łańcuchu zawieszonym na szyi.

Wejdą, nie wejdą?

W rozwoju sytuacji politycznej w Polsce ważną rolę odgrywał Kreml, któremu zależało na uspokojeniu nastrojów i przywróceniu spoistości bloku wschodniego. We wrześniu 1980 r. odbyło się w Moskwie spotkanie przywódców państw wchodzących w skład Układu Warszawskiego, podczas którego dyskutowano nad możliwościami rozwiązania sytuacji. W Polsce zapowiedziano manewry wojsk Układu Warszawskiego pod nazwą „Sojuz ’80”. W marcu 1981 r. zostały one przedłużone (ćwiczenia o kryptonimie „Sojuz ’81”). Czy rzeczywiście Moskwa w tym czasie liczyła się z możliwością interwencji w Polsce? Nie byłby to pierwszy raz. Interwencje na Węgrzech w 1956 r. i w Czechosłowacji w 1968 r. dowodziły determinacji ZSRS w dążeniu do zahamowania ruchów opozycyjnych wobec władzy komunistycznej.

RFJP3HJ9AMBUS

Zdjęcie przedstawia portret starszego mężczyzny w ciemnym mundurze, białej koszuli i czarnym krawacie. Mżęzczyzna ma siwe włosy zaczesne do góry, wysokie czoło, czarne, szerokie, krzaczaste brwi. Na piersiach odznaczenia.

RS5JC7FONFZL1

Ilustracja przedstawia okrągły znaczek, na którym znajduje się pionowo ustawiony karabin z ośmioma flagami zawieszonymi na lufie. Na krawędzi napis w języku niemieckim.

W latach 80. Związek Sowiecki był bliski załamania gospodarczego, w dodatku od ponad roku prowadził wojnę w Afganistanie. Bardziej prawdopodobne jest, że podejmowane przez Kreml działania miały służyć wywarciu presji na polskich polityków, tak by ci szukali rozwiązania na własną rękę – czy to na drodze porozumienia, czy konfrontacji zbrojnej. W czerwcu 1981 r. opublikowany został list Komitetu Centralnego KPZS skierowany do polskich komunistów, w którym ostrzegano wprost o możliwości interwencji. List kończył się zapewnieniami, że w potrzebie Związek Sowiecki nie opuści Polski.

R1LM587CPGHVD

Zdjęcie przedstawia plac przed prostokątnym, kilkukondygnacyjnym, współczesnym budynkiem o szklanej elewacji z napisem nad wejściem: Galeria Krakowska. Na placu stoi pomnik w formie stalowego łuku, który z jednej strony jest postawiony na ziemi, a drugi koniec zawieszony jest nad chodnikiem. Integralną częścią pomnika są podłużne płyty chodnikowe, które są podniesione i wystają poza płaszczyznę placu w formie fali.

Jaruzelski decyzję o wprowadzeniu stanu wojennego zawsze uzasadniał tzw. mniejszym złem. Twierdził mianowicie, że miało to uchronić Polskę przed interwencją wojsk Układu Warszawskiego. Gdyby nie udało się władzy spacyfikować sytuacji, Polska miała jego zdaniem podzielić los bratnich republik, które padły ofiarą interwencji sowieckiej. Jak było naprawdę? Nie do końca znamy wszystkie szczegóły wydarzeń z początku lat 80. i dlatego nadal istnieją wątpliwości co do prawdziwych zamiarów Kremla. Pewne jest jednak, że władze sowieckie wywierały nacisk na polskie kierownictwo. Poza groźbą interwencji sowieckiej istniało wiele innych przesłanek, które zadecydowały o wprowadzeniu stanu wojennego. Były wśród nich m.in obawa ekipy rządzącej przed utratą władzy, nieumiejętność zawarcia ugody politycznej z Solidarnością i wypracowania jakiegoś kompromisu. Dodatkowo kraj znajdował się na krawędzi załamania gospodarczego i politycznego.

Zaostrzenie sytuacji

Na przełomie września i października 1981 r. odbyły się dwie części pierwszego zjazdu Solidarności (5–10 sierpnia oraz 26 września – 7 października). Lech Wałęsa, z wynikiem 55 proc. głosów delegatów i przewagą ok. 25 proc. nad kontrkandydatem, został wybrany na przewodniczącego. Na tym samym zjeździe, na wniosek Jana Lityńskiego, przyjęto również Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej. W październiku doszło do kolejnej fali strajków w zakładach pracy i na uczelniach. Przyczyną nowej fali strajków studenckich, które ogarnęły jesienią 1981 r. większość polskich uczelni i trwały od listopada do grudnia, był protest przeciw części zapisów nowej ustawy o szkolnictwie wyższym. Strajki zapoczątkowała sytuacja w Wyższej Szkole Inżynierskiej w Radomiu, gdzie złamano wcześniejsze porozumienia. Z Senatu uczelni usunięto przedstawicieli Solidarności i Niezależnego Zrzeszenia Studentów, a urzędującego rektora wybrano ponownie łamiąc procedury. Gdy 25 listopada w Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarniczej w Warszawie wybuchł strajk okupacyjny, władze go przerwały, wysławszy oddziały ZOMO, które dokonały desantu na okupowaną szkołę. Przed wybuchem stanu wojennego w mediach rządowych rozpoczęła się kampania propagandowa wymierzona w Solidarność. Spreparowano m.in. taśmy nagrań ze spotkania kierownictwa związku w Radomiu 3 grudnia 1981 r. Starannie dobrane fragmenty wypowiedzi miały uzasadniać przygotowywane wprowadzenie stanu wojennego.

Stan wojenny i rządy Jaruzelskiego

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. władzę przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON), a 13 grudnia na terenie całego kraju wprowadzono stan wojenny. Poinformował o tym gen. Wojciech Jaruzelski w wystąpieniu radiowo‑telewizyjnym. Zawieszono działalność wszystkich instytucji i stowarzyszeń, w tym „Solidarności”, przerwano zajęcia w szkołach (do 3 stycznia 1982 r.), wyłączono telefony, wstrzymano nadawanie audycji radiowych i telewizyjnych (poza komunikatem o stanie wojennym). Wprowadzono godzinę milicyjną i ograniczono możliwości swobodnego poruszania się po kraju. Zawieszono większość praw obywatelskich, wprowadzono cenzurę korespondencji, a po uruchomieniu linii telefonicznych podsłuchiwano prywatne rozmowy.

Zakłady pracy zostały zmilitaryzowane, czyli ich pracownicy traktowani byli jak żołnierze w jednostce wojskowej i podlegali prawu wojskowemu. Szczególne represje dotknęły działaczy „Solidarności”, których większość aresztowano i internowano w tzw. ośrodkach odosobnienia. Były to zwykle areszty bądź więzienia, w których często umieszczano ich wraz z pospolitymi przestępcami. Tylko nielicznym udało się uciec i przez dłuższy czas ukrywać. Łącznie na początku stanu wojennego internowano prawie 3 tys. osób.

Mimo grożących surowych kar wiele zakładów pracy w proteście przeciwko bezprawnemu wprowadzeniu stanu wojennego już 14 grudnia 1981 r. rozpoczęło strajki. Władze komunistyczne tłumiły je wyjątkowo ostro, często przy użyciu czołgów i gazu łzawiącego. Strajkujących dotkliwie bito i brutalnie przesłuchiwano w aresztach. Do tragicznych wydarzeń doszło w kopalni „Wujek” w Katowicach. Wskutek użycia ostrej amunicji zginęło wówczas dziewięciu strajkujących górników, a kilkudziesięciu odniosło rany. Pacyfikacja „Wujka” pokazała społeczeństwu, że komuniści są gotowi na wszystko i że sytuacja jest porównywalna z wydarzeniami na Węgrzech w 1956 i w Czechosłowacji w 1968 roku. Teraz jednak z interwencją przeciwko narodowi wystąpiła własna władza, bez udziału Związku Sowieckiego i Układu Warszawskiego.

RHDCVZ49GENTC

Zdjęcie przedstawia plac, po którym biegnie mężczyzna. Na wprost niego jedzie czołg. W tle budynek kopalni i drzewa.

Ciekawostka

ZOMO, czyli Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej, były specjalną formacją Milicji Obywatelskiej używaną do siłowego rozbijania manifestacji. Zorganizowano je na wzór wojskowy (zomowcy byli skoszarowani) i wyposażono w  transportery opancerzone, broń palną i  gazową. ZOMO stało się symbolem reżimu opartego na strachu i przemocy. Znienawidzona formacja była obiektem drwin społeczeństwa: na koncertach popularnego zespołu rockowego Perfect młodzież zmieniała słowa refrenu piosenki „Chcemy być sobą” na „Chcemy bić ZOMO”, ironicznie odwołując się do języka komunistycznej nowomowy; ZOMO powszechnie nazywano także bijącym sercem partii.

RmHOJEsn0PLkA

Zdjęcie przedstawia ulicę, na której stoi kordon złożony z funkcjonariuszy ZOMO. Mężczyźni mają mundury moro, na głowach kaski. Osłaniają się przeźroczystymi tarczami ochronnymi. W rękach trzymają pałki. Chodnikiem idą przechodnie. W tle ośnieżone chodniki i kamienice.

Sterroryzowani Polacy znaleźli jednak także inne sposoby na okazanie sprzeciwu niż tylko strajki. W krótkim czasie powstały podziemne struktury „Solidarności”. Pierwszoplanową ich działalnością stało się na początek niesienie pomocy – materialnej i duchowej – internowanym i ich rodzinom, w czym duże wsparcie okazał Kościół katolicki. Organizowano zbiórki żywności i ubrań, kościelne lokale służyły za magazyny, punkty kontaktowe opozycji, miejsca, w których można było ukryć się lub znaleźć pocieszenie. Podziemna „Solidarność” prowadziła także akcje informacyjną. Na powielaczach domowej konstrukcji drukowano ulotki, gazetki i plakaty. Z inicjatywy Zofii i Zbigniewa Romaszewskich zaczęło nadawać Radio „Solidarność”, niektóre jego audycje mogły zagłuszać oficjalny „Dziennik Telewizyjny”. W rezultacie widzowie widzieli obraz propagandowego programu, a słyszeli głos podziemnej radiostacji. Kwitło życie konspiracyjne, które przypominało nieco państwo podziemne z czasów okupacji : wychodziła podziemna prasa, ukazywały się książki i działała poczta.

Demokratyczne państwa zachodnie potępiły stan wojenny w Polsce, a część z nich wprowadziła sankcje gospodarcze wobec PRL.

R1SGA9F8PQ2UN

Zdjęcie przedstawia ulicę. Stoi niej samochód marki Maluch. Przy otwartych drzwiach od strony pasażera stoi milicjant, który przegląda dokumenty. Drugi milicjant zagląda do bagażnika samochodu. Kilka metrów przed samochodem stoi znak z napisem Kontrola drogowa MO. W tle znajduje się inny samochód osobowy, rozległe pole i duży budynek.

W połowie 1982 r. władze złagodziły represje. Zwalniano też aresztowanych działaczy „Solidarności”, zniesiono godzinę milicyjną i ogłoszono amnestię dla więźniów politycznych. W dniu 22 lipca 1983 r. stan wojenny zniesiono. Opozycja wciąż jednak działała, a znaczącym wsparciem było dla niej przyznanie w październiku 1983 r. pokojowej Nagrody Nobla Lechowi Wałęsie.

Postawy Polaków i świata wobec stanu wojennego

RblaraGUeKhf01

Zdjęcie przedstawia mężczyznę schylającego się po cegłę. Po lewej stronie czołg. W tle zabudowania fabryczne.

Jeszcze zanim gen. Jaruzelski ogłosił stan wojenny, Solidarność planowała masową akcję strajkową w sytuacji, gdyby władza podjęła akcję wymierzoną w związek. Służby zdołały jednak skutecznie ograniczyć możliwości organizacyjne opozycji poprzez aresztowania. Opór utrudniało przerwanie komunikacji telefonicznej w całym kraju oraz zablokowanie dróg wylotowych z miast. Mimo to już 14 grudnia 1981 r. wybuchły strajki okupacyjne w licznych, na ogół wielkich zakładach przemysłowych, m.in. w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, Hucie im. Lenina w Krakowie i Hucie „Katowice” w Dąbrowie Górniczej. Najbardziej dramatyczny obrót akcje protestu przybrały na Górnym Śląsku, gdzie w dniach 13–18 grudnia zastrajkowało prawie 50 zakładów, głównie kopalń. Interwencje wojska oraz ZOMO szybko zdusiły protesty w większości zakładów. Jednakże w kilku przypadkach zdeterminowani robotnicy nie zamierzali ustępować przed przemocą. W kopalniach „Manifest Lipcowy” (15 grudnia) oraz „Wujek” (16 grudnia), aby stłumić strajk, plutony specjalne ZOMO zabezpieczane przez wojsko użyły przeciwko górnikom ostrej amunicji. W wyniku akcji zbrojnej w kopalni „Manifest Lipcowy” rannych zostało czterech robotników. Natomiast w „Wujku” zginęło 9 górników, a 25 odniosło rany. Niemniej jeszcze do końca grudnia trwały strajki okupacyjne w tyskiej kopalni „Piast” oraz pobliskiej kopalni „Ziemowit”.

R1XqVemqeqeyJ

Zdjęcie przedstawia kolumnę samochodów wojskowych. Po obu stronach biegnący ludzie.

R18sSOjnE6lAa

Zdjęcie przedstawia grupę kilkuset górników, ubranych w robocze stroje, na głowach maja kaski. Niektórzy z nich trzymają w rękach, długie, proste pręty.

Rządzącym udało się wprawdzie złamać opór górników, ale nie na długo. Brutalne pacyfikacje dodatkowo pogłębiły ostry podział pomiędzy zwolennikami Solidarności a władzą. Przeważająca część społeczeństwa odrzucała wezwania gen. Jaruzelskiego do zaniechania protestów. Kolejna fala buntu wobec władz przetoczyła się przez kraj wiosną 1982 r. Z okazji świąt 1 i 3 Maja na ulice wyszli mieszkańcy wielu miast. 1 maja 1982 r. np. tysiące torunian, zamiast wziąć udział w oficjalnym pochodzie, przeszło w milczeniu wzdłuż nadwiślańskich bulwarów. Protestowali w ten sposób przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego oraz uwięzieniu działaczy Solidarności. Pokojowa demonstracja spotkała się z natychmiastową, ale i niezwykle brutalną reakcją sił porządkowych. Wiele osób, w tym młodzież i dzieci, pobito, a kilkuset demonstrantów trafiło do aresztu i zostało poddanych dalszym represjom. Manifestacje powtórzyły się dwa dni później, w rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja, i również zostały siłą stłumione przez milicję i ZOMO. Tak majowe wydarzenia wspominają mieszkańcy Torunia w tamtym czasie:

13 maja uczestnicy masowego wiecu w Krakowie starli się z milicją. Miesiąc później do podobnych wydarzeń doszło we Wrocławiu i w Gdańsku. Liderzy opozycji nawoływali do organizowania protestów z okazji rocznicy podpisania porozumień sierpniowych. Skala manifestacji, do których doszło 31 sierpnia 1982 r., przerosła ich oczekiwania. Do akcji dołączyli się mieszkańcy 66 miast z ponad połowy województw (wówczas było ich 49), w sumie ok. 150 tys. osób. I tym razem władza zdecydowała się na siłową konfrontację. W Lubinie milicja zastrzeliła trzy osoby, po jednej osobie zginęło w Gdańsku i we Wrocławiu. Kilkaset osób zostało rannych. Służby aresztowały ok. 5 tys. protestujących. Powszechne było bicie i poniżanie zatrzymanych.

R1UAsfkrH1ZGj

Zdjęcie przedstawia kilkutysięczny tłum, stojący na placu. Wszyscy maja wyciągnięte prawe ręce i wskazują gest polegający na wyprostowaniu palca wskazującego i środkowego przy zwiniętym kciuku oraz palcach serdecznym i małym, tak zwany gest zwycięstwa.

R1XnzhWCo5bfk

Zdjęcie przedstawia pięciu biegnących mężczyzn, którzy niosą bezwładne ciało, trzymając je za ręce i nogi.

Podziemie

R15uMJDh6nmp71

Zdjęcie przedstawia plac, na którym znajduje sie pięć kobiet stojących przy ułożonym krzyżu z kwiatów. Za nimi przejeżdża opancerzony samochód z armatkami wodnymi, z  których wydobywają sie strumienie wody. W tle ulica z milicyjnym samochodem.

Opór wobec władz w stanie wojennym przyjmował różnorodne formy, gdyż angażował różne środowiska, grupy społeczne, zawodowe i wiekowe. Niektóre powszechne metody protestu nawiązywały do czasów okupacji niemieckiej. Popularnością cieszyły się chociażby malowane na murach „kotwice” Polski Walczącej lub napisy skierowane przeciwko instytucjom władzy. Zwłaszcza skrót WRON, oznaczający Wojskową Radę Ocalenia Narodowego, czyli instytucję formalnie sprawującą władzę w stanie wojennym, stał się inspiracją dla powstania licznych haseł, np. „Wrona Orła nie pokona”, „Wrona skona” lub „WRON za Don”. Napisy na murach miały także budzić nadzieję społeczeństwa na pozytywne zmiany w przyszłości, stąd popularne hasło „Zima wasza, wiosna nasza”. W stanie wojennym ogromne rozmiary przybrał podziemny kolportaż prasy, druków ulotnych i książek. W podziemiu powstawały patriotyczne znaczki pocztowe, a nawet kasety z magnetofonowe z twórczością niezależnych artystów. Czasopismo opozycji solidarnościowej „Tygodnik Mazowsze”, wydawany od lutego 1982 r., osiągał nakład od 50 do 80 tys. egzemplarzy. Od kwietnia tego roku działała też nielegalna rozgłośnia Radio Solidarność, kierowana przez Zbigniewa Romaszewskiego. Wiele osób czerpało niezależne informacje za pośrednictwem Radia Wolna Europa i Głosu Ameryki. Jednocześnie Polacy masowo bojkotowali wieczorny program informacyjny (Dziennik Telewizyjny), np. demonstracyjnie urządzając spacery podczas jego emisji. Zapalone w oknach świeczki upamiętniały wprowadzenie stanu wojennego. Popularni aktorzy, z nielicznymi tylko wyjątkami, odmawiali występów w państwowej telewizji. Z kolei dla młodzieży okazją do manifestowania oporu wobec władzy był udział w koncertach rockowych.

Indeks górny Utwór jest uznany za hymn pokolenia stanu wojennego. Tekst był wyrazem buntu i niezadowolenia, miał pobudzić do działania. Zdobył ogromną popularność, choć po zaledwie dwóch dniach od emisji w radiu został zdjęty z anteny na żądanie cenzury. Wyjaśnij znaczenie tekstu. Jak myślisz, gdzie w czasie stanu wojennego można było wysłuchać tego utworu? Indeks górny koniec^{Utwór jest uznany za hymn pokolenia stanu wojennego. Tekst był wyrazem buntu i niezadowolenia, miał pobudzić do działania. Zdobył ogromną popularność, choć po zaledwie dwóch dniach od emisji w radiu został zdjęty z anteny na żądanie cenzury. Wyjaśnij znaczenie tekstu. Jak myślisz, gdzie w czasie stanu wojennego można było wysłuchać tego utworu?}

Ogromną rzeszę widzów przyciągnął w 1982 r. III Ogólnopolski Festiwal Muzyki Młodej Generacji w Jarocinie, na którym, obok uznanych gwiazd, takich jak grupy TSA czy Republika, wystąpiły liczne nowofalowe zespoły punkrockowe, m.in. SS‑20 i Śmierć Kliniczna. Do rangi głosu młodego pokolenia urósł utwór grupy Perfect Chcemy być sobą. Podczas koncertów młodzież śpiewała refren piosenki, zmieniając słowa na „chcemy bić ZOMO”.

Slajd 1 z 3

R1c0xLBIF89DG

Zdjęcie przedstawia dwóch mężczyzn występujących na scenie, widzianych z perspektywy kulis. Po lewej stronie, odwrócony tyłem łysy gitarzysta, po prawej stronie, z lewego profilu wokalista z irokezem na głowie (włosy ogolone po bokach głowy i zostawiony pas włosów na czubku, postawiony do góry). Pod sceną wielotysięczny tłum młodych ludzi bawiących się podczas koncertu.

Rrjbmjt1aJfdb

Zdjęcie przedstawia dwóch muzyków na scenie. Po lewej stronie mężczyzna bez koszuli, w białych spodniach, z okularami przeciwsłonecznymi, w ręku trzyma mikrofon na statywie. Po prawej stronie, mężczyzna w białym garniturze, w białym kapeluszu z niewielkim rondem typu safari. W ręku trzyma gitarę.

RnH7R0l3HI94F

Zdjęcie przedstawia koncert zespołu rokowego. Na ścianie napis TSA HEAVY METAL ROCK. Na scenie pięciu muzyków z długimi włosami, trzech gra na gitarach, jeden na perkusji, jeden śpiewa.

Z czasem sprzeciw wobec reżimu przybrał bardziej zorganizowane formy. Już na początku 1982 r. działacze Solidarności, którzy uniknęli internowania, założyli Ogólnopolski Komitet Oporu, któremu jednak nie udało się skupić wokół siebie wszystkich opozycyjnych środowisk. Sytuacja uległa zmianie, gdy 22 kwietnia 1982 r. działacze podziemnej Solidarności, wśród nich Zbigniew Bujak i Władysław Frasyniuk, powołali do życia Tymczasową Komisję Koordynacyjną. Już wiosną tegoż roku udało się działaczom TKK uruchomić regionalne struktury związkowe. Tymczasem we Wrocławiu Kornel Morawiecki utworzył Solidarność Walczącą – organizację, która nawoływała do bezkompromisowej walki z reżimem. Wśród opozycji pojawiły się jednak różnice zdań odnośnie do taktyki. Niektórzy opozycjoniści, m.in. Władysław Frasyniuk, opowiadali się za radykalnymi posunięciami, takimi jak strajk powszechny. Inni, chociażby Zbigniew Bujak, skłonni byli raczej do dialogu i kompromisu z władzą. Do tego ostatniego rozwiązania namawiał także niezwykle wpływowy w społeczeństwie Kościół katolicki. Władze nie zdołały nakłonić do współpracy Lecha Wałęsy i zwolniły go z internowania w listopadzie 1982 r. Stan wojenny zaś zakończył się 22 lipca 1981 r.

RbauhSO7EM181

Zdjęcie przedstawia fragment muru, na którym widnieje napis wykonany białą farbą: ZOMO - BIJĄCE SERCE PZPR‑u.

Rola Kościoła w czasie stanu wojennego.

Potężnym wsparciem dla Polaków stał się w stanie wojennym Kościół katolicki, jedyna masowa organizacja, która w tym czasie mogła pozwolić sobie na stosunkowo niezależną aktywność. Władze kościelne wprawdzie starały się łagodzić konflikt, ale w „wojnie polsko‑jaruzelskiej” opowiedziały się mocno po stronie społeczeństwa. Kościół przede wszystkim zaangażował się w pomoc osobom internowanym i represjonowanym. 17 grudnia 1981 r. prymas Józef Glemp powołał Prymasowski Komitet Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności. Wkrótce podobne komitety powstały przy poszczególnych archidiecezjach. Działalność w tolerowanych przez władzę komitetach obarczona była jednak sporym ryzykiem. Służba Bezpieczeństwa 3 maja 1983 r. brutalnie zaatakowała siedzibę jednego z nich w klasztorze Franciszkanów w Warszawie. Funkcjonariusze pobili m.in. poetkę Barbarę Sadowską. Jej syn Grzegorz Przemyk zginął kilkanaście dni później na komisariacie.

R6tLtxGiCc59m

Zdjęcie przedstawia nekrolog ze zdjęciem legitymacyjnym młodego mężczyzny w prawym, górnym rogu. W nekrologu znajduje się informacja, że dnia 14 maja 1983 roku zmarł tragicznie świętej pamięci Grzegorz Przemyk maturzysta z 18 LO imienia A. F. Modrzewskiego. Msza święta odprawiona będzie dnia 19 maja 1983 roku w kościele świętego Stanisława Kostki Napierskiego o godzinie 13:00. Odprowadzenie na cmentarz powązkowski. Przyjaciele.

Komitet Prymasowski ściśle współpracował z Komitetem Helsińskim, którego członkowie przygotowali raport dotyczący przestrzegania praw człowieka w Polsce podczas stanu wojennego. Dzięki działalności Komitetu Helsińskiego na Zachód docierały rzetelne informacje dotyczące represji władz komunistycznych wobec społeczeństwa. Jednocześnie Kościół organizował i koordynował olbrzymią pomoc charytatywną, która docierała do Polski z Zachodu, głównie z Niemiec Zachodnich, Francji i Szwecji. Dostarczane z Zachodu dary miały olbrzymie znaczenie dla pogrążonych w kryzysie ekonomicznym Polaków. Tylko podczas świąt Bożego Narodzenia w 1981 r. dotarło do Polski z RFN 2 mln paczek. Dla wielu młodych ludzi była to pierwsza okazja w życiu, aby np. spróbować zachodnich batoników z prawdziwej czekolady zamiast krajowych wyrobów czekoladopodobnych.

W obliczu ograniczonych możliwości protestu uroczystości kościelne stały się okazją do manifestowania postaw patriotycznych. Msze święte często kończyły się odśpiewaniem pieśni Boże, coś Polskę w wersji kończącej się słowami „ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie”. W salkach katechetycznych odbywały się odczyty, prelekcje lub wieczorki autorskie osób znanych z krytycznej postawy wobec władz. Świątynie były też azylem dla niepokornych artystów, umożliwiając im organizację wystaw plastycznych czy też twórczość teatralną. Warto podkreślić, że Kościół stanowił oparcie dla działaczy o różnorodnych poglądach, nawet tych dalekich od chrześcijaństwa i religii.

Symbolem ofiarności Kościoła stała się męczeńska śmierć ks. Jerzego Popiełuszki, zwanego kapelanem Solidarności. Po wprowadzeniu stanu wojennego ks. Popiełuszko w kościele pw. św. Stanisława Kostki na warszawskim Żoliborzu odprawiał msze za ojczyznę. Jednocześnie aktywnie wspierał prześladowanych robotników, czym zyskał wielki rozgłos i autorytet. Władze uznały ks. Popiełuszkę za osobę szczególnie groźną. Służba Bezpieczeństwa próbowała zdyskredytować niepokornego księdza w oczach wiernych. Ostatecznie kapłan 19 października 1984 r. padł ofiarą brutalnego mordu. Zabójstwo ks. Jerzego wywołało powszechne oburzenie w kraju, a jego pogrzeb przerodził się w olbrzymią manifestację polityczną i patriotyczną.

Ra8dKvDcOpGl8

Zdjęcie przedstawia kilkutysięczny tłum idący wzdłuż torów tramwajowych, po których jadą tramwaje. Ludzie idą ulicą, torami i trawnikami miejskimi. Kilka osób niesie żółte, małe chorągiewki, z tylu widać dwa transparenty, jeden biały, drugi czerwony. Napisy nieczytelne. Idący ludzie ubrani są na biało, odświętnie.

A tak postawę Polaków w czasie stanu wojennego opisuje prof. Antoni Dudek:

R5pLTMOKMYppe

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Polacy wobec stanu wojennego.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Polacy wobec stanu wojennego.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R5pLTMOKMYppe

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Polacy wobec stanu wojennego.

Murem za Polakami. Świat wobec stanu wojennego.

Stan wojenny przypadł na okres nasilenia konfliktu zimnowojennego. Po ataku sowieckim na Afganistan w 1980 r. Stany Zjednoczone i większość krajów NATO zbojkotowały igrzyska olimpijskie w Moskwie. W 1981 r. urząd prezydenta USA objął republikanin Ronald Reagan, zaciekły antykomunista, który zmierzał do konfrontacji z „imperium zła”, jak otwarcie nazywał państwo sowieckie. Podobne stanowisko reprezentowała charyzmatyczna premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher. Ostrożniejszą postawę wobec stanu wojennego przyjęły socjaldemokratyczne władze Republiki Federalnej Niemiec. Również prezydent Francji François Mitterrand unikał daleko idących deklaracji. Mimo to również te kraje potępiły stan wojenny oraz związane z nim represje.

Reagan konsekwentnie uważał Polską Rzeczpospolitą Ludową za najsłabsze ogniwo bloku wschodniego, dlatego ochoczo wspierał Solidarność. Liczył, że sukcesy opozycji w Polsce przyspieszą porażkę Sowietów w zimnej wojnie. Na wieść o wprowadzeniu stanu wojennego Reagan ustanowił sankcje gospodarcze wobec PRL, a pod naciskiem Stanów Zjednoczonych Rada Atlantycka NATO zaleciła członkom sojuszu nałożenie podobnych sankcji. Amerykanie ogłosili także bojkot niektórych towarów sprowadzanych z naszego kraju. Amerykańskie sankcje objęły również Związek Sowiecki, Reagan uznał bowiem Moskwę za współwinną sytuacji w Polsce. Polityka Stanów pogłębiła kryzys gospodarczy w Polsce, co dodatkowo podważyło pozycję komunistów. Światowy rozgłos zyskała amerykańska audycja telewizyjna z 31 stycznia 1982 r., transmitowana do wielu krajów świata, Let Poland be Poland (Żeby Polska była Polską). Jej tytuł nawiązywał do znanej patriotycznej pieśni opozycyjnego satyryka i barda Jana Pietrzaka. Skróconą wersję tego utworu wykonał słynny amerykański piosenkarz Frank Sinatra, na wizji zaś swojego poparcia udzielili Polakom czołowi ludzie kultury i politycy z różnych krajów, m.in. sowiecki muzyk i kompozytor Mścisław Rostropowicz, hollywoodzki aktor Kirk Douglas, muzyk Paul McCartney, kanclerz RFN Helmut Schmidt, prezydent Francji François Mitterrand oraz sam Reagan.

Sytuacja w Polsce miała istotny wpływ na wzrost amerykańskich nakładów na zbrojenia. Nawet władze w Moskwie sceptycznie odniosły się do stanu wojennego. „Wojna polsko‑jaruzelska” ograniczyła wprawdzie wpływy opozycji, był to jednak efekt krótkotrwały. Polityka reżimu budziła olbrzymie niepokoje społeczne i ostatecznie pogrzebała autorytet komunistów w oczach Polaków. Dla wyczerpanych zmaganiami zimnowojennymi władz w Moskwie wspieranie skompromitowanych rządów Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej stało się niewygodnym balastem.

RcduC8PRoyf83

Ilustracja przedstawia czarny kształt państwa polskiego umieszczony na czerwony tle. Wokół czarnego konturu Polski znajduje się drut kolczasty. Pod i nad rysunkiem napisy w języku angielskim.

O postawach świata wobec wydarzeń w Polsce opowiada prof. Dudek:

RtFCqWJFpCcNg

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Świat wobec stanu wojennego.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Świat wobec stanu wojennego.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RtFCqWJFpCcNg

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Świat wobec stanu wojennego.

Zapoznaj się z audiobookami i wykonaj polecenie.

Trenuj i ćwicz.

1

Ćwiczenie 4

Przyjrzyj się zamieszczonej niżej karykaturze przedstawiającej Jana Pawła II oraz generała Jaruzelskiego w czasie pielgrzymki papieskiej do Polski w 1983 r., a następnie zinterpretuj ją.

Zapoznaj się z opisem zamieszczonej niżej karykatury przedstawiającej Jana Pawła Drugiego oraz generała Jaruzelskiego w czasie pielgrzymki papieskiej do Polski w 1983 roku, a następnie zinterpretuj ją.

R1A2i2KUviqIV

Karykatura przedstawia stojących naprzeciw siebie Jana Pawła Drugiego i Wojciecha Jaruzelskiego. Papież wyciąga w geście powitania rękę, lecz jest ona skierowana do tłumu ludzi stojącego za generałem, a nie do niego samego. Generał wyciąga rękę w geście powitania do papieża. Stojący tłum trzyma transparent z napisem Solidarność. Ludzie uśmiechają się.

RljHYezZjkyCz

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Jak myślisz, co symbolizuje papieska ręka wysunięta w stronę tłumów stojących za generałem Jaruzelskim?

Pokaż odpowiedź

Zamieszczona wyżej karykatura ma ośmieszać generała Jaruzelskiego oraz reprezentowaną przez niego władzę, a także tłumaczyć zachowanie papieża podczas publicznych wystąpień odbywanych w Polsce. Jan Paweł II z konieczności musiał bowiem spotykać się, rozmawiać i wchodzić w relacje z ekipą rządzącą PRL w czasie swojej pielgrzymki, jednak w rzeczywistości w pełni popierał buntujący się wobec reżimu komunistycznego naród.

1

Ćwiczenie 6

Przyjrzyj się egzemplarzowi dziennika „Wieczór Wrocławia” z marca 1981 r. Co zwraca twoją uwagę? Wyjaśnij dlaczego.

R15WwjCSAwMCQ

Ilustracja

RqwHo0fIUsSdr

(Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na prawą dolną szpaltę, zastanów się, czego dowodzi to, że tekst wydrukowany został napisany ręcznie.

Pokaż odpowiedź

W tekście widać ingerencję cenzury. Pierwotny tekst o zajściach w Bydgoszczy w marcu 1981 r. nie zyskał aprobaty cenzora i został napisany przez niego na nowo.

R143VZIsgIxWS

(Uzupełnij).

Ćwiczenie 7

Przeanalizuj poniższą ilustrację i wykonaj polecenia.

Zapoznaj się z opisem ilustracji i wykonaj polecenia.

RIB0H5Y49J9ZZ

Ilustracja przedstawia kartkę z małymi bloczkami i dużym blokiem na środku. Treść środkowego bloku: W.Z. Numer. Nazwisko i imię. Adres: gmina‑miasto‑dzielnica. Treść mniejszych bloków kartki: Mąka 1000 gramów, cukierki 250 gramów, cukier 500 gramów, cukier 1500 gramów, papierosy 6 paczek, papierosy 6 paczek, alkohol 1 butelka, alkohol 1 butelka, R‑PIII 20, czekolada 100 gramów, tłuszcze 375 gramów, R‑PIII 10, proszek 100 gramów, proszek 200 gramów, produkty zbożowe 1000 gramów. Przy każdym bloczku jest informacja: grudzień 1982.

R1UeZGd9NjSY1

Wskaż zdania prawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. Funkcjonowanie kartek na żywność w krajach bloku wschodniego było normalnym zjawiskiem ekonomicznym., 2. Kartki na żywność występowały przez cały okres PRL., 3. Kartki umożliwiały bezpłatne nabywanie towarów., 4. Kartki były konieczne do nabycia wyłącznie towarów spożywczych., 5. Kartki obowiązywały na towary, których był niedobór., 6. Kartki uprawniały do zakupu ściśle określonych ilości wyznaczonych towarów.

R1cvvkzSF7QHk

Podziel poniższe stwierdzenia na te, które określają przyczyny wprowadzenia kartek na żywność, i na te, które opisują konsekwencje funkcjonowania tego systemu. Przyczyny Możliwe odpowiedzi: 1. niedobór podstawowych produktów spożywczych i przemysłowych, 2. system kartkowy został wprowadzony na skutek trudności ekonomicznych, 3. reglamentacja żywności, 4. brak pewności zakupu towarów formalnie zagwarantowanych przez kartki, 5. nielegalny handel deficytowym towarem, 6. konieczność stania w długich kolejkach Konsekwencje Możliwe odpowiedzi: 1. niedobór podstawowych produktów spożywczych i przemysłowych, 2. system kartkowy został wprowadzony na skutek trudności ekonomicznych, 3. reglamentacja żywności, 4. brak pewności zakupu towarów formalnie zagwarantowanych przez kartki, 5. nielegalny handel deficytowym towarem, 6. konieczność stania w długich kolejkach

Podziel poniższe stwierdzenia na te, które określają przyczyny wprowadzenia kartek na żywność, i na te, które opisują konsekwencje funkcjonowania tego systemu. Przyczyny Możliwe odpowiedzi: 1. niedobór podstawowych produktów spożywczych i przemysłowych, 2. system kartkowy został wprowadzony na skutek trudności ekonomicznych, 3. reglamentacja żywności, 4. brak pewności zakupu towarów formalnie zagwarantowanych przez kartki, 5. nielegalny handel deficytowym towarem, 6. konieczność stania w długich kolejkach Konsekwencje Możliwe odpowiedzi: 1. niedobór podstawowych produktów spożywczych i przemysłowych, 2. system kartkowy został wprowadzony na skutek trudności ekonomicznych, 3. reglamentacja żywności, 4. brak pewności zakupu towarów formalnie zagwarantowanych przez kartki, 5. nielegalny handel deficytowym towarem, 6. konieczność stania w długich kolejkach

Ćwiczenie 8

Przeanalizuj poniższą ulotkę, przedstawiającą zasady handlu między PRL a ZSRS, a następnie wskaż w poniższej tabeli stwierdzenia prawdziwe i fałszywe.

Zapoznaj się z treścią poniższej ulotki, przedstawiającej zasady handlu między PRL a ZSRS, a następnie wskaż w poniższej tabeli stwierdzenia prawdziwe i fałszywe.

R1StlqTgN8Gx9

Ilustracja przedstawia dwie strony ulotki. Treści pierwszej strony ulotki: Wykaz towarów wysłanych do ZSRR. W dniach 26–28 września bieżącego roku w Regionie Południowo‑Wschodnim ZR NSZZ Solidarność w Przemyślu przebywał nasz członek prezydium ZR kolega Tadeusz Latko w celu wymiany poglądów związanych z pracami zespołu żywnościowego przy KKP w Bydgoszczy. Między innymi zebrać dość istotne dane o towarach, które są wysyłane do ZSRR. Informację w rym przedmiocie otrzymał od zastępcy przewodniczącego KZ NSZZ Solidarność Stacji PKP Przemyśl Witolda Króla. Z opisu Króla wynika, iż na przestrzeni czterech miesięcy bieżącego roku wysłano z naszego kraju do ZSRR następujące towary: W maju 1981 roku: obuwie: 37 wagonów, konfekcja: 28, wykładzina podłogowa: 2, galanteria czekol.: 8, tkaniny: 5, namioty: 2, kapy: 5, wyroby cukiernicze: 14, kosmetyki: 5. W czerwcu 1981 roku: lekarstwa: 2 wagony, obuwie: 81, konfekcja: 49, wykładzina podłogowa: 4, galanteria czekol.: 18, namioty: 5, tkaniny: 12, kapy: 14, wyroby cukiernicze: 6, kosmetyki: 5. W lipcu 1981 roku: obuwie: 36 wagonów, konfekcja: 21, wykładziny podłogowe: 9, galanteria czekol.: 12, kosmetyki: 1, bielizna + koszule: 6, biustonosze: 1, namioty: 4, kapy: 9, wyroby pończosznicze i rajstopy: 4. W sierpniu 1981 roku: lekarstwa: 2 wagony, obuwie: 11, konfekcja: 7, wykładziny podłogowe: 7, galanteria czekol.: 2, kosmetyki: 2, tkaniny: 11, bielizna + koszule: 2, namioty: 4, kapy: 9, kondensatory: 1. Na dole strony jest ilustracja przedstawiająca dwóch mężczyzn przy barze, którzy palą papierosy. Jeden mówi do drugiego: I żeby przynajmniej przy wszystkim było napisane, czy to na poważnie czy na jaja. Treść drugiej strony ulotki: Przeglądając wykazy zdawcze, które przechodzą przez PKP Przemyśl w miesiącach styczeń, luty, marzec, kwiecień i maj 198 roku można zauważyć, że najczęściej są wysyłane wagony zawierające: wyroby cukiernicze: 37 wagonów, konfekcja: 146 wagonów, obuwie: 213 wagonów, galanteria czekol.: 94 wagonów, tkaniny: 57 wagonów. Faktem jest, iż nie wszystkie wysyłki są kierowane przez Przemyśl do Związku Radzieckiego, stąd dane powyższa są dość ogólnikowe. Dokładniejsze dane posiada Urząd Celny. Jednak dostęp do dokumentów jest możliwy, tak jak i do wagonów, gdyż są ściśle strzeżone. Warto jeszcze zasygnalizować, że w kwietniu i maju bieżącego roku wysłano do ZSRR 1500 sztuk maszyn do szycia, tak bardzo poszukiwanych przez nasze panie, których posiadanie jest możliwe w formie przedpłat nie wiadomo w jakim okresie czasu. Sumując refleksję na powyższy temat, nie sposób zauważyć, jak nasze społeczeństwo jest ograbiane z podstawowych artykułów konsumpcyjnych, których dotkliwy brak odczuwa się z dnia na dzień na naszym rynku. Zaś w zamian otrzymujemy zboże, które nawet nie nadaje się na paszę dla bydła. Prezydium Zarządu Regionalnego NSZZ Solidarność w Zielonej Górze. Na dole strony znajduje się ilustracja. Przedstawia człowieka skaczącego po wielkiej tubie. W środku tuby znajduje się człowiek.

R3UVxsfmwWVS4

Wymiana handlowa z ZSRS była korzystna z punktu widzenia interesów tego kraju. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Ulotka została wydana przez prorządowe Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Autorzy ulotki domagają się ustalenia nowych zasad w handlu zagranicznym między PRL a ZSRS. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Do Związku Sowieckiego wysyłany był niepotrzebny i wybrakowany towar. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz

Wymiana handlowa z ZSRS była korzystna z punktu widzenia interesów tego kraju. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Ulotka została wydana przez prorządowe Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Autorzy ulotki domagają się ustalenia nowych zasad w handlu zagranicznym między PRL a ZSRS. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Do Związku Sowieckiego wysyłany był niepotrzebny i wybrakowany towar. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz

Słownik