Polonia i Polacy poza granicami kraju

Trudno ocenić, ilu Polaków mieszka poza granicami naszego kraju. Aby to oszacować, stosuje się różne kryteria – urodzenie w Polsce, pochodzenie, znajomość języka polskiego, a nawet deklarowaną świadomość pochodzenia. Nie we wszystkich państwach prowadzone są spisy ludności, czasem przeprowadzane są tylko szacunki. Najczęściej wskazuje się, że poza Polską żyje 18–20 milionów Polaków i osób polskiego pochodzenia. Jedna trzecia tej grupy to osoby urodzone w Polsce, pozostali to osoby polskiego pochodzenia o różnym stopniu więzi z polskością.

Polska emigracja polityczna.

Władze polskie na emigracji zostały powołane po klęsce wrześniowej na mocy Konstytucji kwietniowej z 1935 r. Prezydent i rząd emigracyjny mieli działać w oparciu o zasadę legalizmu, a ciągłość przedwojennych władz państwa polskiego miała być zapewniona w zgodzie z zapisami konstytucyjnymi. Jednak 28 czerwca 1945 r. w Polsce powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Został on utworzony na mocy uzgodnień jałtańskich. TRJN był zdominowany przez komunistów, a udział ministrów spoza Polskiej Partii Robotniczej i jej sojuszników był tylko symboliczny. Kilka dni później, 5 lipca 1945 r., TRJN został uznany przez Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone. Oznaczało to wycofanie poparcia i akceptacji dla rządu emigracyjnego przez większość państw, ale nie oznaczało końca jego działalności.

Demobilizacja Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie

W ostatnich miesiącach wojny naczelnym wodzem był gen. Tadeusz Komorowski ps. Bór. Po jego rezygnacji 8 listopada 1946 r. funkcję tę objął gen. Władysław Anders.

Gdy zakończyły się działania wojenne, Brytyjczycy dążyli do jak najszybszego rozformowania oddziałów polskich. Powrót do Polski zdemobilizowanym żołnierzom miały ułatwić specjalne misje wojskowe Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Do kraju wróciło wówczas ok. 105 tys. żołnierzy i oficerów.

W Wielkiej Brytanii pozostali głównie żołnierze I Korpusu oraz ci służący w II Korpusie, którzy pochodzili z przedwojennych Kresów – po ostatecznym włączeniu tych ziem do ZSRS nie mogli wrócić do rodzinnych domów. Jedną z przyczyn pozostania na emigracji był brak zaufania do nowych władz komunistycznych w Polsce. Spotęgowała go decyzja TRJN z września 1946 r. pozbawiająca 76 wysokich oficerów Polskich Sił Zbrojnych (PSZ) na Zachodzie obywatelstwa polskiego – dotknęło to m.in. generałów: Władysława Andersa, Stanisława Kopańskiego i Stanisława Maczka.

RzOJoV9giV9Li

Zdjęcie przedstawia grupę polskich żołnierzy czekających na zakwaterowanie w znajdujących się nieopodal nich barakach. Mężczyźni chodzą swobodnie, rozmawiają.

W sierpniu 1946 r. podjęli oni decyzję o rozwiązaniu PSZ i dla żołnierzy pozostających jeszcze w ich szeregach utworzyli Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia. Służba w Korpusie miała przygotować żołnierzy do życia cywilnego w Wielkiej Brytanii i jej dominiach. Zdemobilizowani żołnierze stopniowo rozjeżdżali się po świecie, podejmowali pracę, zakładali rodziny. Wiodło im się różnie. Niektórzy skończyli studia, część z nich zakładała własne przedsiębiorstwa. Gen. Stanisław Sosabowski przez 17 lat pracował w jednej z londyńskich fabryk na stanowisku magazyniera, a gen. Kazimierz Sosnkowski wyjechał do Kanady, gdzie kupił farmę i zajął się jej prowadzeniem.

ROUfPl1QpbIWN

Zdjęcie przedstawia fragment pomnika generała Stanisława Sosabowskiego. Ukazane jest popiersie postaci generała. Mężczyzna jest ubrany w mundur, na głowie ma założony wojskowy beret. Na lewej piersi ma przypięty Order Wojenny Virtuti Militari oraz Znak Spadochronowy.

Emigracyjne spory

Wycofanie uznania dla rządu emigracyjnego Tomasza Arciszewskiego nie zakończyło jego działalności. Jego przedstawicielstwa mogły swobodnie działać w państwach, w których był nadal uznawany: w Watykanie, Hiszpanii, Irlandii, Libanie i na Kubie, a w wielu innych rząd emigracyjny posiadał nieoficjalne przedstawicielstwa. Cały czas starał się podtrzymać, za pośrednictwem emisariuszy, kontakt z antykomunistyczną opozycją w kraju. Sprowadzał również do Wielkiej Brytanii zagrożonych aresztowaniem działaczy krajowej opozycji.

R1AQ75O299X7K

Zdjęcie przedstawia dziewięciu mężczyzn w garniturach. Jest to rząd Tomasza Arciszewskiego. Arciszewski siedzi na krześle, a reszta członków rządu stoi za jego plecami.

Po śmierci Władysława Raczkiewicza (6 czerwca 1947 r.), wbrew wcześniejszym planom powierzenia tej funkcji Tomaszowi Arciszewskiemu, nowym prezydentem RP został August Zaleski. Nowy prezydent RP zdymisjonował ze stanowiska premiera Tomasza Arciszewskiego i powołał na jego miejsce gen. Tadeusza Komorowskiego. Wyłonienie nowych władz w atmosferze niedomówień i bez należytego porozumienia wszystkich stronnictw wywołało głęboki kryzys i kilkuletnią walkę między różnymi ugrupowaniami emigracyjnymi.

W wyniku rywalizacji na emigracji ukształtowały się trzy ośrodki polityczne. Pierwszy skupiony był wokół prezydenta RP Zaleskiego i rządu (zwany „Zamkiem” lub „grupą zamkową”). Drugim były ugrupowania, które wystąpiły z rządu (m.in. Polska Partia Socjalistyczna i Stronnictwo Narodowe) i utworzyły 4 grudnia 1949 r. opozycyjną Radę Polityczną. Trzeci, najsłabszy kształtował się wokół byłego premiera rządu na uchodźstwie i wicepremiera TRJN, Stanisława Mikołajczyka, który po wyborach do Sejmu Ustawodawczego ponownie udał się na emigrację. Przedmiotem sporu był nie tylko sposób powołania nowych władz. Duże kontrowersje budził również utworzony przez prezydenta RP Augusta Zaleskiego 14 października 1949 r. Skarb Narodowy, który był zasilany ze składek Polonii w Stanach Zjednoczonych. Rada Polityczna kontestowała jego działalność jako inicjatywę prezydencko‑rządową.

Jeszcze większe, uzasadnione kontrowersje wzbudzała tzw. sprawa Bergu (nazwa pochodzi od ośrodka szkoleniowego znajdującego się pod Monachium). Wywołało ją porozumienie zawarte przez Radę Polityczną z CIA. Na jego podstawie polskie podziemie antykomunistyczne miało prowadzić działalność wywiadowczą na potrzeby CIA w zamian za dotacje w wysokości miliona dolarów. Gdy sprawa ta wyszła na jaw, stała się powodem ostrego ataku na Radę Polityczną ze strony jej przeciwników. W efekcie z Rady Politycznej wystąpił gen. Tadeusz Komorowski.

Trudna droga do jedności

Niezwykle trudną i obniżającą autorytet polskich władz emigracyjnych sytuację postanowił naprawić gen. Kazimierz Sosnkowski. Doprowadził do pojednania dwóch najbardziej zwaśnionych stron – grupy prezydenckiej Augusta Zaleskiego oraz Rady Politycznej, które w 1954 r. podpisały tzw. Akt Zjednoczenia. Na mocy tego porozumienia August Zaleski miał ustąpić z urzędu prezydenta RP jeszcze w 1954 r. (po upływie siedmioletniej kadencji) i wyznaczyć na swojego następcę gen. Kazimierza Sosnkowskiego.

August Zaleski jednak nie dotrzymał umowy i nie ustąpił w wyznaczonym terminie. W tej sytuacji zwolennicy Aktu Zjednoczenia 8 sierpnia 1954 r. powołali tzw. Radę Trzech (w jej pierwszym składzie byli Tomasz Arciszewski, Edward Raczyński i Władysław Anders). Rada Trzech działała do 1972 r., przyznawszy sobie pełne kompetencje prezydenta.

Podział polskich władz emigracyjnych zakończył dopiero Stanisław Ostrowski, który został wyznaczony przez Zaleskiego na jego następcę i objął urząd Prezydenta RP na uchodźstwie po jego śmierci w 1972 roku. Ostrowski, którego wyznaczenie Rada Trzech uznała za prawomocne, tę godność sprawował do 1979 roku. Po nim funkcję Prezydenta RP na uchodźstwie pełnili Edward Raczyński (1979–1986), Kazimierz Sabbat (1986–1989) i Ryszard Kaczorowski. Ten ostatni przejął obowiązki w 1989 r., a już w 1990 r. przekazał insygnia władzy pierwszemu prezydentowi niepodległej RP – Lechowi Wałęsie.

RLO7MX3HMQKB7

Zdjęcie przedstawia uroczystość państwową na Zamku Królewskim w Warszawie. W dużej sali, na stole z rozłożonym starym Proporcem Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej leżą na aksamitnych poduszkach Order Orła Białego i Order Odrodzenia Polski. Przed insygniami stoi Prezydent Lech Wałęsa oraz ostatni Prezydent na Uchodźctwie, Ryszard Kaczorowski. W sali są także licznie zgromadzeni politycy i obserwatorzy.

Działalność społeczna i kulturalna emigracji

W 1950 r. liczebność Polonii na świecie oceniano na ok. 7 mln osób (nie licząc Polaków w ZSRS), z czego ok. 500 tys. stanowiła emigracja nowa, związana z wojną i jej skutkami politycznymi. Największe skupiska Polaków znajdowały się w USA, Wielkiej Brytanii oraz w Kanadzie, Argentynie i Brazylii. Żyjący na emigracji Polacy zrzeszali się i działali w licznych organizacjach. Najważniejszą z nich był Kongres Polonii Amerykańskiej. W Wielkiej Brytanii działało Zjednoczenie Polskie, a w Kanadzie Kongres Polonii Kanadyjskiej. W 1949 r. powstał Kongres Polonii Francuskiej. Podobne organizacje powoływano w innych państwach.

Pod względem kulturalnym największą aktywnością wykazywała się Polonia w Wielkiej Brytanii, gdzie powstawały polskie szkoły, z wyższą uczelnią włącznie. Szczególna rola w walce o pamięć o II wojnie światowej i udziale Polaków przypadła utworzonemu w 1945 r. Instytutowi Historycznemu im. gen. Władysława Sikorskiego. Kierował nim historyk, generał i były członek rządu emigracyjnego Marian Kukiel.

Polskie instytuty badawcze działały również w innych krajach, np. we Francji Instytut Literacki, który pod kierunkiem Jerzego Giedroycia stał się głównym ośrodkiem polskiej myśli społeczno‑politycznej na emigracji.

W kraju największym zainteresowaniem cieszyły się audycje sekcji polskiej Radia Wolna Europa. Była to rozgłośnia założona w 1950 r. z inicjatywy Komitetu Wolnej Europy. Nadawała audycje o tematyce politycznej, ekonomicznej i kulturowej w językach narodowych państw należących do bloku wschodniego. Sekcją polską kierował Jan Nowak‑Jeziorański.

Działające na emigracji instytuty zajmowały się przede wszystkim wydawaniem źródeł, dokumentów, pamiętników i opracowań naukowych, np. Polskie Towarzystwo Historyczne wydawało „Teki Historyczne”. Oprócz nich publikowano również dzieła literackie, m.in. Na nieludzkiej ziemi Józefa Czapskiego, Inny świat Gustawa Herlinga‑Grudzińskiego i Zniewolony umysł Czesława Miłosza.

Trenuj i ćwicz.

Słownik